Söylemiş, Tarık

Suleyman Demirel University Research Repository

T.C. 
SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ 
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ 
KAMU YÖNETİMİ 
ANABİLİM DALI 
 
 
 
 
 
 
 
 
AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ VE  
TÜRK HUKUKUNDA 
KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ 
 
 
 
 
 
YÜKSEK LİSANS TEZİ 
 
 
 
 
 
Danışman 
Yrd. Doç. Dr. Faruk TURHAN 
 
 
 
 
 
 
Hazırlayan 
Tarık SÖYLEMİŞ 
 
 
 
 
Isparta - 2001 
 
ÖNSÖZ 
 
 Kişi özgürlüğü ve güvenliği, insanoğluna sıkı sıkıya bağlı haklardır. Bu nedenle de, 
kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, uluslarüstü düzeyde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde 
önemle üzerinde durulan ve korunan bir hak olarak yerini almıştır.  
 Bu çalışmamızda; ülkemizin, özellikle gözaltı süreleri, makul sürede yargılanma ve 
gözaltında kayıp ihlalleri dolayısıyla Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi organlarınca 
milletlerarası düzeyde sabıkalı bir ülke durumuna düşmesi sonucunda, ulusal mevzuatımızın 
ne ölçüde Sözleşme ile uyum içerisinde olduğunu, eksiklerimizi ve yapılması gereken hukuki 
ve idari düzenlemeleri ortaya koymaya çalıştık.  
 Bu çalışmamızın ortaya çıkmasında, bilimsel çalışma yapma konusunda her zaman 
bizleri destekleyen ve olanaklar sağlayan İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. 
İsmail AKTÜRK’e, bana sürekli yol gösteren ve kaynak bulmamda sonsuz yardımcı olan 
danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Faruk TURHAN’a ve Doç. Dr. Enver BOZKURT’a, bu 
konuda uygulamadan kaynaklanan mesleki bilgi ve tecrübelerini sürekli bana aktaran, derslere 
devam ederken çalışma saatlerimi derin bir hoşgörü ile karşılayan ve kendisini geliştirmek 
amacıyla öğrenim görmek isteyen tüm meslektaşlarımı olduğu gibi beni de destekleyen Şube 
Müdürüm Kemal FİDAN’a, bu çalışmamın yazımında üstün emeği geçen, çok değerli 
vaktinden çaldığım Dilek YİĞİT’e ve diğer mesai arkadaşlarıma bana yaptıkları fedakarca 
yardımları için en içten gelen samimiyetle teşekkür ederim. 
 Ayrıca, bu çalışmamın hazırlanması sırasında kendisine zaman ayıramadığım, ancak 
beni sürekli teşvik eden ve hoşgörüsünü esirgemeyen sevgili eşime, en içten sevgi ve 
saygılarımı sunuyorum. 
 Saygılarımla. 
 
 
 
         05.07.2001 
              Tarık SÖYLEMİŞ 
           
 
 
 
 
İÇİNDEKİLER 
 
           Sayfa 
ÖNSÖZ.................................................................................................................... I 
İÇİNDEKİLER....................................................................................................... II 
KISALTMALAR LİSTESİ.................................................................................... VI 
GİRİŞ....................................................................................................................... 1 
 
BİRİNCİ BÖLÜM  
 
KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ KAVRAMI 
 
I.  GENEL OLARAK............................................................................................... 5 
II.  SÖZLEŞMEYE GÖRE KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ....................... 7 
A. Kişi Özgürlüğü, Özgürlükten Yoksunluk, 
Özgürlüğün Sınırlanması.............................................................................. 8 
B. Kişi Güvenliği.. ............................................................................................ 11 
C. Kişi Özgürlüğünün Keyfi Sınırlamalara Karşı Korunabilmesi  
İçin Öngörülen Güvenceler........................................................................... 12 
1.   İşlemin Hukuka Uygunluğu.............................................................. 12 
2. Sınırlı Sayım...................................................................................... 13 
3. Bireye Tanınan Haklar...................................................................... 14 
III. TÜRK HUKUK SİSTEMİNE GÖRE KİŞİ 
     ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ........................................................................ 14 
A. Kişi Güvenliği............................................................................................... 14 
B. Kişi Özgürlüğü ve Sınırlanabileceği Haller.................................................. 16 
1. Yakalama............................................................................................ 18 
a)   Önleme Yakalaması.................................................................... 19 
b) Adli Yakalama............................................................................ 20 
2. Tutuklama........................................................................................... 21 
 
 
 
İKİNCİ BÖLÜM  
 
AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ VE TÜRK HUKUKUNA GÖRE 
KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜNÜN SINIRLANABİLECEĞİ HALLER 
 
I. ADLİ YAKALAMA............................................................................................. 26 
 A. Mahkumiyet Kararı Üzerine Kişinin Hapsedilmesi....................................... 26 
1. Sözleşmeye Göre....................................................................................... 26 
2. Türk Hukuk Sistemine Göre..................................................................... 28 
 B. Yetkili Makamlar Tarafından  
     Alınan Yakalama ve Tutuklama Kararı......................................................... 28 
  1. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 28 
  2. Türk Hukuk Sistemine Göre..................................................................... 30 
 C. Suç İşlediği Şüphesi Üzerine Yakalama veya Tutuklama............................ 30 
  1. Makul Şüphe............................................................................................ 31 
         a)  Sözleşmeye Göre.............................................................................. 31 
         b)  Türk Hukuk Sistemine Göre............................................................ 36 
  2. Suç İşlemeye Engel Olmak...................................................................... 40 
    a)  Sözleşmeye Göre............................................................................. 40 
    b)  Türk Hukuk Sistemine Göre........................................................... 41 
  3. Kaçma Şüphesi........................................................................................ 43 
    a)  Sözleşmeye Göre............................................................................. 43 
    b)  Türk Hukuk Sistemine Göre............................................................ 46 
II. ÖNLEME AMAÇLI YAKALAMA................................................................... 47 
 A. Küçükler Hakkında Yakalama ve Tutuklama............................................... 49 
1. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 49 
2. Türk Hukuk Sistemine Göre..................................................................... 50 
 B. Kişinin Kendi Sağlığı ve Kamu Güvenliği Açısından Yakalanması............. 51 
  1. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 51 
    a)  Akıl Hastaları.................................................................................. 52 
    b)  Serseriler......................................................................................... 54 
  2. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 56 
 
 
 C. Sınır Dışı Etme ve İade Amacıyla Yakalama ve Tutuklama......................... 57 
  1. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 57 
  2. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 59 
 
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM  
 
YAKALANAN VE TUTUKLANAN KİŞİLERİN HAKLARI 
 
 I. SUÇ İSNADINDAN HABERDAR EDİLME HAKKI................................. 61 
A. Sözleşmeye Göre..................................................................................... 61 
B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 63 
 II. HEMEN BİR HAKİM ÖNÜNE ÇIKARILMA HAKKI.............................. 66 
  A. Sözleşmeye Göre..................................................................................... 66 
    1.  Yetkili Adli Makamlar...................................................................... 66 
    2.  Gözaltı Süreleri................................................................................ 69 
  B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 74 
    1.  Yetkili Adli Makamlar...................................................................... 74 
    2.  Gözaltı Süreleri................................................................................ 78 
 III. MAKUL SÜRE İÇİNDE YARGILANMA HAKKI................................... 85 
  A. Sözleşmeye Göre..................................................................................... 85 
  B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 88 
 IV. ADLİ SORUŞTURMA SIRASINDA SERBEST KALMA HAKKI.......... 90 
  A. Sözleşmeye Göre..................................................................................... 90 
  B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 91 
 V. ÖZGÜRLÜK KISITLAMASININ HUKUKA UYGUNLUĞU................... 93 
  A. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 93 
  B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 97 
VI. SÖZLEŞMEYE AYKIRI YAKALAMA VE TUTUKLAMA 
HALİNDE TAZMİNAT HAKKI................................................................. 99 
A. Sözleşmeye Göre...................................................................................... 99 
B. Türk Hukuk Sistemine Göre.................................................................... 100 
 VII.  MÜDAFİİ TALEP ETME, SUSMA VE  
  TEKRAR YAKALANMAMA HAKKI.................................................... 105 
  A. Müdafii Talep Etme Hakkı...................................................................... 105 
   1. Sözleşmeye Göre................................................................................. 105 
   2. Türk Hukuk Sistemine Göre............................................................... 106 
  B. Susma Hakkı............................................................................................ 107 
  C. Aynı Suçtan Dolayı Tekrar Yakalanmama Hakkı................................... 109 
   
SONUÇ.................................................................................................................... 110 
KAYNAKÇA........................................................................................................... 116 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
KISALTMALAR LİSTESİ 
 
 
AİHK   : Avrupa İnsan Hakları Komisyonu 
AİHM   : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 
AİHS   : Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 
Ay.   : Anayasa 
AsCK   : Askeri Ceza Kanunu 
AskMKYUK  : Askeri Mahkemelerin Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu 
A.Ü. SBF.  : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi 
Bkz.   : Bakınız 
BM   : Birleşmiş Milletler 
CMUK  : Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu 
DGM   : Devlet Güvenlik Mahkemesi 
DGMK  : Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama  
   Usulleri Hakkında Kanun 
DisMK  : Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü ve Disiplin  
   Suç ve Cezaları Hakkında Kanun 
FF   : Fransız Frankı 
HSYK   : Hakim ve Savcılar Yüksek Kurulu 
IRA   : İrlanda Kurtuluş Ordusu 
İHKAD  : İnsan Hakları Kararlar Derlemesi 
İHEB   : İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 
m.   : Madde 
MSMUK  : Meşhut Suçların Muhakeme Usulü Kanunu 
OAS   : Amerika Devletleri Teşkilatı 
PVSK   : Polis Vazife ve Selahiyetleri Kanunu 
s.   : Sayfa 
SK   : Sayılı Kanun 
TBMM  : Türkiye Büyük Millet Meclisi 
vd.   : Ve Devamı 
par.   : Paragraf 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ IŞIĞINDA  
KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ 
 
Bu çalışmamızda, ülkemiz açısından oldukça yeni bir hukuki kavram olan Avrupa 
İnsan Hakları Sözleşmesi’nin, kişi özgürlüğü ve güvenliği ile ilgili 5. maddesini, ulusal 
mevzuatımızla karşılaştırmalı olarak ele alıp incelemeye çalıştık. Ulusal mevzuatımızda, her 
ne kadar 1992 tarihinden itibaren sürekli reformlar yapılmışsa da, kanunlarımız henüz 
Sözleşme ile tam uyum içerisinde değildir. Bu nedenle de, 5. maddenin konusunu oluşturan 
kişi özgürlüğü ve güvenliğinin ihlali ile ilgili başvurulara -artık azalmakla birlikte- hala 
rastlıyoruz. Burada en başta, insan hakları kavramının ülkemiz için yeni olduğunu ve bunu 
öncelikle sadece kağıt üzerinde kabul etmek yerine, kanunlarımızı uygulayan kolluk ve adli 
birimlerimizce benimsenmesini sağlamalıyız. Ancak, bu şekilde teori ile pratiği uyum 
içerisinde işletebilir ve ihlallerin önüne geçmiş oluruz.  
 Bu çalışmamızda, sadece Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesinin 
konusunu oluşturan kişi özgürlüğü ve güvenliği ilkesi çerçevesinde ulusal hukukumuzu 
karşılaştırmalı olarak inceleyip, teori ve uygulamadaki eksiklerimizi ortaya çıkarmaya 
çalıştık. 
 Birinci bölümde; genel olarak kişi özgürlüğü ve güvenliği kavramına yer verdikten 
sonra, Sözleşme ve Türk hukukunda bu kavramın yeri ve anlamı konusunda bilgi vermeye 
çalıştık. Bu arada, kişi güvenliğinin en ağır ihlali olan gözaltında kayıplar konusuna da 
değindik. 
 İkinci bölümde; kişi özgürlüğünün sınırlanabileceği halleri Sözleşme’nin 5. maddesi 
çerçevesinde birer birer ele alıp, Türk hukuk sistemi ile karşılaştırmalı olarak inceledik ve 
uyum sorunu üzerinde durduk. Bu bölümde özellikle uygulamada sıklıkla kolluğun başını 
ağrıtan gözaltı sürelerine geniş yer verdik. Çünkü, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde 5. 
madde ile ilgili davaların geneli gözaltı sürelerinin ihlali iddiası ile ilgilidir. Sözleşme’de ise 
gözaltı süresi ile ilgili kesin bir sınır belirtilmemektedir. Bu nedenle, özellikle bu bölümde, 
Mahkeme kararlarında gözaltı süresine ilişkin ortaya konan kriterlerin neler olduğunu 
belirlemeye çalıştık. 
 Üçüncü ve son bölümde ise; Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasına aykırı olarak 
yakalanan ve tutuklanan kişilere tanınan hakları inceledik.  
 
 
 
AN INDIVIDUAL’S FREEDOM AND SECURITY IN THE LIGHT OF EUROPEAN 
CONVENTION ON HUMAN RIGHTS 
 
 In our study, we have tried to examine the fifth article of European Convention on 
Human Rights on an individual’s freedom and security in comparison with our domestic law, 
which is quite a new lawful concept in our country. In our domestic law, our laws have not 
been in harmony with this Convention yet, though many reforms have continuously been 
made since 1992. For that reason, we still face the applications related to the violations of an 
individual’s freedom and security – however it has been decreasing in number – which forms 
the theme of Article 5. Here firstly, we must provide them to be adopted by our law 
enforcement and judicial units applying the law instead of accepting that Human Rights 
concept is new in our country and admitting theoritically. We can only run the theory in 
harmony with practice in this way and prevent the violations. 
 In this study, we have tried to bring to light our deficiencies in theory and practice by 
examining our domestic law in comparison with the fifth article of European Convention on 
Human Rights which forms the subject of an individual’s freedom and security. 
 In the first part, after mentioning the concept of an individual’s freedom and security 
in general, we have tried to inform the place and the meaning of this concept in the 
Convention and Turkish law. Meanwhile, we have also touched the loss of detainees which is 
the heaviest violation of an individual’s security. 
 In the second part, by handling the conditions in which an individual’s freedom can be 
limited in the frame of the Covention’s fifth article one by one, we have tried to examine them 
in comparison with Turkish law and dwelled upon the problem of adoptation. In this part, we 
have largely dwelled on the duration of detainment which often disturbs the law enforcement 
as the great part of trials related to the fifth article of European Court of Human Rights are 
about the claims related to the violation of duration of detainment.  
 As for the Convention, an exact limit about duration of detainment has not been stated. 
For that reason, particularly in this part, we have tried to determine what the criteria brought 
up related to the duration of detainment by the Court Decisions. 
 In the third and last part, we have axamined the rights of people being arrested and 
detention not in accordance with the first paragraph of the Covention’s fifth article.  
 
          Tarık SÖYLEMİŞ 
   
 
 
 
 


Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türk hukukunda kişi özgürlüğü ve güvenliği

http://eprints.sdu.edu.tr/34/1/TS00206.pdf

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türk hukukunda kişi özgürlüğü ve güvenliği

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Suleyman Demirel University Research Repository