Sadurska, Anna

Propylaeum-DOK

VII. N E K R O L O G I 
P L ISSN 0066-605X 
KAZIMIERZ MICHAŁOWSKI 
(1901—1981) 
Prof. dr Kazimierz Michałowski urodzony dnia 
n4 grudnia 1901 r. zmarł po krótkiej chorobie 1 stycz-
l i a 1981 r. D o ostatniej chwili był aktywny naukowo, 
pełnił wiele funkcji i zajmował liczne stanowiska 
pozwalające Mu na nieprzerwaną działalność orga­
nizacyjną. Odszedł j ako zastępca dyrektora Muzeum 
Narodowego w Warszawie, kierownik Zakładu Ar­
cheologii Śródziemnomorskiej P A N i Stacji Archeolo­
gii Śródziemnomorskiej U W w Kairze, członek rze­
czywisty PAN, prezes Międzynarodowego Towa­
rzystwa Nubiologicznego, wiceprezes międzynaro­
dowego Stowarzyszenia Egiptologicznego. Był pro­
fesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, d o 
emerytury w 1972 r. kierownikiem Katedry Archeo­
logii Śródziemnomorskiej (podzielonej w 1976 r. na 
dwa zakłady włączone do Instytutu Archeologii UW), 
członkiem prezydium P A N do 1979 r., członkiem 
prezydium Komitetu Nauk o Kulturze Antycznej 
PAN do 1978 r., honorowym członkiem zarządu 
PTF. Dożywotnio piastował godność członka Acca-
demia dei Lincei, Niemieckiego Instytutu Archeolo­
gicznego, Niemieckiej Akademii Nauk (NRD), Sas­
kiej Akademii Nauk, British Academy, Instytutu Fran­
cuskiego w Egipcie, Greckiego Towarzystwa Archeo­
logicznego, Francuskiego Towarzystwa Egiptologicz­
nego, Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego, 
Czeskiego Instytutu Egiptologicznego. Wśród funkcji 
kierowniczych pełnionych w przeszłości wymieńmy 
przewodnictwo sekcji Muzeów Archeologicznych 
ICOM, kierowanie prospekcją archeologiczną Nubii 
i przewodniczenie Międzynarodowej Komisji Eksper­
tów do spraw konserwacji świątyń w Abu-Simbel 
w związku z budową Wielkiej Tamy na Nilu. Inten­
sywna praca naukowa i różnorodna działalność 
przyniosła Zmarłemu uznanie wyrażone licznymi 
odznaczeniami i nagrodami, m.in.: Virtuti Militari 
V klasy (za kampanię 1939 r.), order Sztandaru 
Pracy I klasy, krzyż komandorski Polonia Restituta, 
order Budowniczego Polski Ludowej, Legion d 'Hon-
neur, krzyż komandorski Corona dTtalia i in. Był 
prof. Michałowski doktorem h.c. trzech uniwersy­
tetów: w Strasburgu, Cambridge i Upsali, a funkcję 
,,visiting professor" pełnił w Aleksandrii (1957— 
1958 r.) i w Aberdeen (1971 r.). N a Uniwersytecie 
Warszawskim pełnił w latach 1945 — 1947 funkcję 
dziekana Wydziału Humanistycznego, a w 1947—1948 
prorektora. 
Działalność naukowa prof. Michałowskiego rozpo­
częła się w 1927 r. opublikowaniem dysertacji dok­
torskiej nt. Niobidów w sztuce greckiej, napisanej pod 
kierunkiem Edmunda Bulandy na Uniwersytecie Jana 
Kazimierza we Lwowie. W latach 1926—1934 zaj­
mował się archeologią klasyczną pojmowaną wówczas 
jako historia sztuki starożytnej. Szybko nawiązane 
kontakty międzynarodowe umożliwiły młodemu uczo­
nemu udział w badaniach Ecole Franęaise d 'Athenes 
uwieńczonych publikacją portretów z Delos (odznaczo­
ną po latach wysoką nagrodą Academie des Inscrip-
tions). W 1930 r. po habilitacji został powołany na 
Uniwersytet Warszawski, gdzie zorganizował Katedrę 
Archeologii Klasycznej i studium tej dyscypliny. 
Rychło jednak krąg zainteresowań Profesora poszerzył 
się wydatnie obejmując sztukę i kulturę starożytnego 
Egiptu. Praktycznym rezultatem były trzy kampanie 
wykopalisk polsko-francuskich w Tell Edfu w Gór­
nym Egipcie uwieńczone nie tylko monumentalną 
publikacją, lecz także uzyskaniem w drodze podziału 
znacznego zespołu zabytków. Profesor był już wów­
czas wicedyrektorem Muzeum Narodowego w War­
szawie. Zabytki z Edfu stały się trzonem otwartego 
w 1939 r. Działu Sztuki Starożytnej Muzeum. 
Po kampanii wrześniowej, w której Profesor bra ł 
udział j ako porucznik W.P. nastąpił 5-letni pobyt 
w obozie jeńców w Woldenbergu. Tam kierował akcją 
243 
Originalveröffentlichung in: Archeologia 32, 1981, S. 243-246
N E K R O L O G I A R C H E O L O G I A X X X I I 1981 
kształceniową dla jeńców oraz prowadził wykłady 
i seminaria z archeologii i egiptologii. 
Trudny okres powojenny 1945 — 1956 poświęcił na 
rozbudowę dwóch placówek: Działu Sztuki Staro­
żytnej M N oraz Katedry Archeologii Klasycznej U W 
(od 1953 r. przemianowanej na Śródziemnomorską), 
a następnie (od 1956 r.) samodzielnego Zakładu 
Archeologii Śródziemnomorskiej PAN. Z tego też 
okresu pochodzą liczne rozprawy poświęcone staro­
żytności klasycznej i egiptologii. Integracja tych dys­
cyplin stała się wówczas ideą przewodnią Profesora, 
realizowaną następnie przez całe życie. , ,Unia perso­
na lna" kierowanych przez Profesora placówek przy­
czyniła się do wykształcenia wyjątkowo licznej, jak 
na ówczesne warunki, kadry naukowej. Podstawę 
źródłową dydaktyki stanowiły bowiem zespoły zabyt­
ków zgromadzone w Dziale Sztuki Starożytnej MN. 
Wówczas też rozwinęły się w kierowanym przez 
Profesora zespole badania nad historią kolekcjoner­
stwa w Polsce. 
W 1956 r. otworzyły się możliwości archeologicz­
nych badań terenowych. Początkowo w oparciu o Mu­
zeum Narodowe, a następnie Uniwersytet Warszawski 
organizuje prof. Michałowski wykopaliska polsko-
radzieckie w Mirmeki na Krymie (1956 — 1959), 
a następnie polskie w Tell Atrib w Dolnym Egipcie 
( 1 9 5 7 - ) , w Aleksandrii ( 1 9 5 7 - ) , w Palmyrze ( 1 9 5 9 - ) . 
W 1960 r. następuje otwarcie instytucji, którą Pro­
fesor uważał za swoje najważniejsze osiągnięcie — 
Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu 
Warszawskiego w Kairze. Stworzenie takiej placówki 
przy korzystnej dla polskiej nauki atmosferze w kra­
jach Bliskiego Wschodu pozwoliło na rozwinięcie dzia­
łalności archeologicznej na wielką skalę. Poza kon­
tynuowaniem regularnych wykopalisk na tych sta­
nowiskach rozpoczynają się badania terenowe w Gór­
nym Egipcie (Deir el Bahari 1960—) i niezwykle dla 
nas ważne, choć ograniczone do 4 kampanii (1961 — 
1964), wykopaliska ratownicze w Faras (Sudan). 
Trafnie wybrane stanowisko pozwoliło na odsłonięcie 
katedry biskupów z wyjątkowo bogatą i doskonale 
zachowaną dekoracją ścienną. Malowidła, a także 
inskrypcje i inne zabytki z Faras podzielone zgodnie 
z regułą między muzea w Chartumie i Warszawie 
stały się w Polsce bazą do studiów nad kulturą Nubii 
chrześcijańskiej VIII —XIII w. Profesor poszerzył 
krąg swoich zainteresowań i jak zwykle zorganizował 
ekipę do badań szczegółowych, praktycznych i teore­
tycznych. W Muzeum Narodowym po trudnych pra­
cach konserwatorskich powstał nowy dział fresków 
z Faras, jedyny w Europie, przyciągający specjalistów, 
a także szerokie rzesze zainteresowanych z całego 
świata. 
Nie tak spektakularne, lecz niezmiernie ważne 
naukowo efekty mają polskie wykopaliska w Aleksan­
drii, na K o m el Dikka (gdzie odsłonięto znaczną część 
dzielnicy mieszkalnej, termy, budowlę teatralną), 
w Deir el Bahari (świątynia Totmesa III), w Palmy­
rze {principia twierdzy legionowej założonej przez 
Dioklecjana i kilka grobowców z pełnym wyposaże­
niem). Tyle o najstarszych polskich stanowiskach 
archeologicznych. Profesor nie poprzestał na tym 
wykorzystując każdą sposobność do dalszej ekspansji 
organizacyjnej i naukowej. Kontynuacją polskiej 
działalności w Nubii po budowie Wielkiej Tamy są 
wykopaliska w Starej Dongoli (Sudan, od 1964 r.) 
odsłaniające kościoły bizantyńskie. Dawne marzenia 
o polskich wykopaliskach w Grecji realizują się na 
Cyprze w Nea Paphos (1965—). Rzymski dom 
z bogatą dekoracją mozaikową, ozdobiony kolekcją 
rzeźb pozwala na rozwinięcie badań grupie „klasy­
ków". Ostatnia inicjatywa Profesora to wykopaliska 
polskie w Iraku, najprzód w Nimrud, a następnie na 
wyspie Bijan i w Saadiya (1978—). 
Wszystkim pracom terenowym towarzyszyła inten­
sywna działalność edytorska, gdyż dewizą Profesora 
to szybkie publikowanie odkryć. D o połowy lat 
sześćdziesiątych osobiście prowadził wszystkie kam­
panie i sam redagował obszerne sprawozdania z kom­
pletną dokumentacją i wstępną interpretacją. Później 
przekazywał stopniowo te czynności swoim uczniom, 
wśród których wytworzyły się prawdziwe grupy zain­
teresowań. Problematyka tych badań wprowadzona 
do dydaktyki uniwersyteckiej ogromnie ją wzboga­
ciła. 
W latach sześćdziesiątych i później rozwinął 
Profesor działalność popularyzatorską wydając kil­
kanaście książek i albumów poświęconych historii 
badań, sztuce egipskiej, greckiej oraz poszczególnym 
zespołom archeologicznym (Aleksandria, Karnak, Te-
by, Luksor, Palmyra, Faras). Za swoje opus vitae uwa­
żał monumentalną Sztuką starożytnego Egiptu, dzieło 
wydane zagranicą w 4 językach, wspaniale ilustro­
wane, zawierające najważniejsze idee i przemyślenia 
Autora zebrane w ciągu bez mała pół wieku. 
Działalności archeologicznej sensu stricto, tj. bada­
niom terenowym oraz ich opracowaniom towarzyszyła 
nieprzerwanie praca dydaktyczna, na którą składały 
się wykłady i seminaria. Te ostatnie stanowiły wielką 
pasję Profesora i kontynuował je do końca życia. Miały 
one zresztą specjalny charakter, gdyż poza studentami 
gromadziły doktorantów, docentów i profesorów, 
a także licznych współpracowników, nie wyłącznie 
archeologów oraz okazjonalnych uczestników. W re­
zultacie nabrały one charakteru interdyscyplinarnych 
zebrań naukowych. Kilka razy w roku odbywały się 
w Katedrze i w Muzeum wykłady wybitnych specja­
listów zaproszonych z zagranicy, a równie często 
244 
A R C H E O L O G I A X X X I I 1981 N E K R O L O G I 
Profesor wyjeżdżał z wykładami dla obcych uniwer­
sytetów, na konferencje, sympozja i kongresy mię­
dzynarodowe, z których składał zawsze po powrocie 
interesujące sprawozdania. 
W trzeciej swojej domenie — muzealnictwie — 
doprowadził wystawiennictwo zabytków archeolo­
gicznych w Polsce do wysokiego poziomu, a także 
intensyfikował tą drogą upowszechnianie wiedzy, nie 
tyle może o świecie starożytnym, ile o osiągnięciach 
archeologii i archeologów. Po skromnych począt­
kach ograniczonych do wystaw objazdowych, odczy­
tów i prelekcji przyszła kolej na prasę, radio i tele­
wizję. W Muzeum powstał także żywotny ośrodek 
badań naukowych nad własnymi i zagranicznymi zbio­
rami. 
Skala działalności i zainteresowań prof. Micha­
łowskiego była więc ogromna. Wykopaliska, publi­
kacje, dydaktyka, muzealnictwo, popularyzacja . . . 
Problematyka cywilizacji starożytnych od Egiptu 
faraonów do Nubii monastycznej poprzez antyk i Bliski 
Wschód nie mówiąc o kolekcjach polskich XVIII w. 
Nemo omnia scire potest, toteż Kazimierz Micha­
łowski przyjął wyżej sygnalizowaną zasadę tworzenia 
wyspecjalizowanych ekip do poszczególnych zadań. 
Sam był ich inicjatorem i kierownikiem, a potrafił 
to czynić w nieprzeciętnej skali. Dlatego słusznie 
w jednym z licznych nekrologów został nazwany 
wielkim organizatorem i ambasadorem nauki polskiej. 
Pozostało po nim dwadzieścia kilka książek, kilka 
serii wydawniczych o międzynarodowym debicie, 
wiele rozpraw i artykułów (por. niżej). Pozostały 
koncesje wykopaliskowe w Egipcie, Syrii, Sudanie, 
I raku i na Cyprze, cztery poważne placówki naukowe, 
zbiory muzealne wzbogacone o zabytki z wykopalisk, 
w tym Galeria Faras, wyspecjalizowane biblioteki, 
pracownie i laboratoria. Pozostało około 200 uczniów, 
w tym 3 profesorów, 6 docentów i ponad 30 doktorów. 
Dzieło Jego życia niewątpliwie wyznacza epokę 
w historii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce 
i w kilku krajach orientalnych, przede wszystkim 
w Egipcie i Sudanie, gdzie dokonał najważniejszych 
odkryć i przeprowadził najbardziej owocne prace 
i badania. 
Anna Sadurska 
W Y B R A N A B I B L I O G R A F I A * : 
KSIĄŻKI 
(Delos XIII). Les portraits hellenistiąues et ro-
mains, Paris 1932. 
Delfy, Lwów 1937; wyd. II Warszawa 1949; 
wyd. III 1959 (pop.-nauk.). 
Tell Edfou. Fouilles Franco-Polonaises, I-III, Le 
Caire 1937, 1939, 1950 (współautor). 
Sztuka starożytna, Warszawa 1955 (przewodnik 
M N w Warszawie). 
Mirmeki. Wykopaliska odcinka polskiego w r. 1956, 
Warszawa 1958. 
Technika grecka, Warszawa 1959 (pop.-nauk.). 
Palmyre I. Fouilles polonaises 1959, Warszawa 
1960. 
Palmyre II. Fouilles polonaises 1960, Warszawa 
1962. 
Palmyre III. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 
1963. 
Palmyre IV. Fouilles polonaises 1962, Warszawa 
1964. 
Palmyre V. Fouilles polonaises 1963 —64, Warszawa 
1966. 
Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962. 
Faras II. Fouilles polonaises 1961—62, Warszawa 
1965. 
Faras. Centrę artistiąue de la Nubie chretienne, 
Leiden 1966. 
Faras. Die Kathedrale aus dem Wustensand, Ziirich-
Koln 1967. 
L'art de 1'ancienne Egypte, Paris 1968 (Art ofAncient 
Egypt, New York 1969; Aegypten. Kunst und Kultur, 
F r e i b u r g - B a s e l - W i e n 1969; Arte y cmlisation de 
Egipte, Barcelona 1969). 
Nie tylko piramidy, Warszawa 1966; 1969, 1972 — 
wersja niem.; 1977 — wersja czeska (pop.-nauk.). 
Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1970 (pop.-
nauk.). 
Od Edfu do Faras, Warszawa 1974 (pop.-nauk.). 
Palmyra, Warszawa 1968 (album fot. z tekstem 
wprowadzającym; liczne wydania w językach obcych, 
Wyd. Arkady). 
Karnak, Warszawa 1969 (ibidem). 
Aleksandria, Warszawa 1970 (ibidem). 
Luksor, Warszawa 1971 (ibidem). 
Piramidy i mastaby, Warszawa 1972 (ibidem). 
* Pełna bibliografia Kazimierza Michałowskiego ukaże się w wydawnictwie Opera Minora oddanym obecnie do druku. 
245 
N E K R O L O G I ARCHEOLOGIA XXXII 1981 
Teby, Warszawa 1974 (ibidem). 
Karnak, Warszawa 1976 (zeszyt z serii „Mała 
Encyklopedia Sztuki", Wyd. Arkady). 
Luksor, Warszawa 1976 (ibidem). 
Piramidy i mastaby, Warszawa 1976 (ibidem). 
Teby, Warszawa 1976 (ibidem). 
Delfy, Warszawa 1979 (ibidem). 
Akropol, Warszawa 1979 (ibidem). 
W Y B R A N E A R T Y K U Ł Y (POMINIĘTO M . I N . WSTĘPNE R A P O R T Y Z K A M P A N I I W Y K O P A L I S K O W Y C H ) 
Les Niobides dans Vart plastiąue grec de la seconde 
moitie du Veme siecle, Eos, X X X 1927, s. 175 — 193. 
Ein Niobekopf aus den Sammlungen des Fursten 
Radziwiłł in Nieborów, AA 1927, s. 58-70. 
Zum Sarkophag aus S. Constanza, R M , XLIII , 
1928, s. 132-146. 
Virgile et les beaux arts, Eos, XXXIII 1930, 
s. 43-58. 
Un portrait egyptien d' Augustę au Musee du Caire, 
Buli. de 1'Inst. Franęais au Caire 1935, s. 73-88. 
La fin de Vart grec, BCH, 1946, s. 385-392. 
Les expositions itinerantes dans les musees de 
Pologne, Museum, I I I z. 4, 1950, s. 275-282. 
Co36ame/ib Kauona 3zupemci<oeo xpaMa, VDI, 
1956, z. 4, s. 110-130. 
Rapport sur la prospection du terrain dans la region 
de la mosąuee de Nabi Daniel en 1958, Buli. de la 
Fac. de Droit-Universite d'Alexandrie, XIII 1958, 
s. 37-43. 
Kalos Limen, EAA IV, Roma 1961, s. 304-305. 
Les fouilles areheologiąues et Vart antiąue au 
Musee National de Varsovie, Buli. Mus. Nat . de Var-
sovie, III 1962, s. 62-63. 
Peintures chretiennes du VIIe s. a Faras, ibidem, 
s. 3-8. 
Palmira, EAA V, Roma 1963, s. 900-908. 
La Nubie chretienne, Afr icana Bulletin 3, 1965, 
s. 9-26. 
Archeologie mediterraneenne en Pologne apres la 
seconde guerre mondiale, Etudes et Travaux, I 1966, 
s. 5-22. 
Algerie — la modernisation des musees en Algirie, 
Le C o u r r i e r d e r U N E S C O , Mai 1966, s. 1-45, annexe, 
s. 34-45. 
Les deux Asclepios de Nea Paphos, RA, 1968 z. 2, 
s. 355-358. 
Polish Excavations in Old Dongola 1964, Kush, 
XIV 1969, s. 289-299. 
O pen Problems of Nubian Art and Culture in the 
Light of the Discoveries at Faras, w : Kunst u. Ge-
schichte Nubiens in Christilicher Zeit, Recklinghausen 
1970, s. 11-20. 
Classification generale des peintures murales de 
Faras, w : Melanges Devambez (RA 1972 z.2) s. 375-
380. 
Tell Atrib, EAA VIII Supplemento, Roma 1973, 
s. 799-800. 
Ancient Egyptian Yisual Arts, Encyclopedia Britan-
nica, XV 1974, s. 248-258. 
Nouvelles recherches sur la topographie de Palmyre, 
w: Mel. d'histoire ancienne et d''archeologie offerts 
a Paul Collart, (Cahiers d'Archeologie Romande 5), 
1975, s. 305-306. 
Les fouilles areheologiąues polonaises en Afriąue, 
Africana Bulletin 25, 1976 (1978), s. 13-26. 
Etudes sur les tendances actuelles dans la pratk/ue de 
fouilles areheologiąues. Suggestions et idees generales 
pour rćtablissement des „musees-sites", Rocznik 
MNW, XXIV 1980, s. 345-355. 
Zabytki sztuki dziedzictwem ludzkości, w : Ma­
teriały Sesji Naukowej zorganizowanej przez Chrześci­
jańskie Stowarzyszenie Społeczne na temat: „Zabytki 
sztuki sakralnej dobrem kultury narodowej", kwiecień 
1980. Materiały Problemowe 6, 1980, s. 57-60. 
246 


Kazimierz Michałowski (1901-1981)

http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/2608/1/Sadurska_Kazimierz_Michalowski_1981.pdf

Kazimierz Michałowski (1901-1981)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Propylaeum-DOK