VLIZ Alien Species Consortium

Open Marine Archive

  Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel  
van de Noordzee en aanpalende estuaria 
 
Tropisch puzzelraderdier 
 
Het tropisch puzzelraderdier Keratella tropica 
is, zoals de meeste raderdiertjes, wijdver-
spreid. Het diertje is vooral gekend in tro-
pisch en subtropisch zoetwater, maar gedijt 
in de zomer ook goed in gematigde streken. 
Dit raderdiertje is een vrijzwemmende soort 
die ook brak water tolereert. Via het transport 
met ballastwater van schepen doorheen   
kanalen of via vogels, belandde deze soort in 
onze contreien. In België werd dit diertje voor 
het eerst waargenomen in 1974 in het Donk-
meer en in de Gentse Watersportbaan in Oost
-Vlaanderen. Momenteel heeft deze soort de 
bovenloop van de Schelde en de Zeeschelde 
gekoloniseerd.  
Wetenschappelijke naam  
Keratella tropica (Apstein, 1907) 
 
Oorspronkelijke verspreiding 
Het tropisch puzzelraderdier komt wereldwijd voor in tropisch en subtropisch zoetwater [1]. Tijdens de 
zomer kan dit diertje gedijen in gematigde gebieden. Het is een vrijzwemmende soort die ook brak 
water tolereert [2]. 
 
Eerste waarneming in België 
De eerste waarneming van dit raderdiertje in België vond plaats in 1974 in het Donkmeer in Overmere, 
Oost-Vlaanderen [3]. In datzelfde jaar werd het tropisch puzzelraderdier ook aangetroffen in de 
Watersportbaan in Gent [4]. 
 
Verspreiding in België 
Wetenschappers meldden in 1983 dat het tropisch puzzelraderdier in België een invasief karakter heeft 
tijdens hete zomers [5]. In de lente en zomer van 2002, 2003 en 2004 werd de diversiteit van de rader-
diertjes in het Schelde-estuarium specifiek onderzocht. Het tropisch puzzelraderdier werd er toen 
waargenomen, telkens in juli en augustus, en veelal in de bovenloop stroomopwaarts van Gent. Maar 
ook ter hoogte van Antwerpen – in het brak waterdeel van het estuarium – trof men enkele exemplaren 
van dit raderdiertje aan [2]. 
 
Verspreiding in onze buurlanden 
In Nederland werd dit raderdiertje voor het eerst gevonden in augustus 1959 in de zoetwater-
getijdenzone van de monding van de Rijn ter hoogte van Biesbosch [6]. Later, in 1976 en 1977, werd 
 
- 1 -  
© Jersabek, C.D. et al., 2003.                              
The Academy of Natural Sciences of           
Philadelphia, Special Publication 20. 
 
Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria 
deze soort opnieuw gesignaleerd in respectievelijk het Hollands Diep ten zuiden van Rotterdam en in de 
Reewijkse Plassen tussen Rotterdam en Amsterdam [4]. 
Dit raderdiertje komt ook voor in zoet water in Frankrijk. In het zuiden van Frankrijk en Spanje is de soort 
echter inheems [7]. In Zuid-Frankrijk werd dit radardiertje gevonden in de provincies Landes en Gironde 
(in het zuidwesten) en in La Dombes (ten noorden van Lyon) [8]. In Spanje komt dit raderdiertje voor in 
door de mens gemaakte reservoirs verspreid over het hele land. Dit werd gemeld in een onderzoek 
uitgevoerd van 1972 tot 1975 [9] en in 1987/1988 [10]. Ook in natuurlijke waterlichamen wordt deze 
soort aangetroffen [11]. 
Vandaag wordt dit diertje beschouwd als een algemene soort van zoet water in Europa [2].  
 
Wijze van introductie 
Introductie gebeurt hoogstwaarschijnlijk via het ballastwater van schepen. Niet 
enkel internationaal transport kan daarin een rol spelen, maar ook het belang van 
het lokale verkeer mag niet onderschat worden [12]. In het geval van de Schelde 
kon introductie ook plaatsvinden door transport over kanalen vanuit de Rijn of de 
Maas [2]. 
Watervogels - zoals de wilde eend (foto) - kunnen eveneens een rol spelen in de 
verspreiding van raderdiertjes, en dit op twee manieren. Enerzijds kunnen de 
rusteieren van raderdiertjes opgegeten worden en op een andere plaats - samen 
met de uitwerpselen - vrijkomen; anderzijds kunnen de diertjes of hun rusteieren 
blijven kleven aan poten of veren en zo naar andere gebieden worden 
overgebracht [13]. De locaties waar het tropisch puzzelraderdiertje gevonden 
werd, liggen op de migratieroutes van vogels die overwinteren in (sub)-
tropische gebieden en broeden in koude en gematigde streken [8]. 
 
Redenen waarom deze soort zo succesrijk is in onze contreien 
Het transport via ballastwater van schepen of de passieve verspreiding via migrerende vogels kan 
zorgen voor een snelle verspreiding van deze soort naar verschillende zoetwaterlichamen en estuaria 
[2,8]. Dit diertje kan zich snel voortplanten, dit zowel door middel van geslachtelijke als ongeslachtelijke 
voortplanting, waardoor uit één enkel rustei een nieuwe populatie kan ontstaan [14]. 
 
Factoren die de verspreiding beïnvloeden 
Zoals de meeste raderdiertjes komt het tropisch puzzelraderdier vooral voor in zoet water. De soort kan 
echter ook overleven in het brakke milieu. In de Schelde is dit diertje tot een zoutgehalte van 2,62 PSU 
geobserveerd. Op het moment van zijn aanwezigheid varieerde de temperatuur er tussen 18,5 en 23,6 °
C, eerder warme condities voor de Schelde. Deze soort is in onze streken enkel in de zomermaanden in 
grote aantallen te vinden of op plaatsen waar het water verwarmd wordt door warm koelwater [2,4]. 
Daarenboven blijkt dit raderdiertje goed te gedijen in voedselrijke omstandigheden, typisch voor 
estuaria zoals de Schelde [15,16]. 
 
Effecten of potentiële effecten en maatregelen 
In de zomermaanden, vooral in augustus, kan het tropisch puzzelraderdiertje tot bijna 8 % van de totale 
densiteit van alle raderdiertjes uitmaken in het Schelde-estuarium, wat veel is. Dit kan mogelijk een 
effect hebben op het voedselweb van het estuarium [2], hoewel daar nog geen bewijzen voor zijn.  
 
 
- 2 -  
© alan D. Wilson 
www.naturespicsonline.com  
Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria 
Specifieke kenmerken 
Raderdiertjes zijn heel kleine organismen die men 
enkel kan herkennen met behulp van een microscoop. 
Ze hebben een vooraan gelegen ‘kop’, een romp en 
een achteraan gelegen regio of 'voet' (zie figuur). De 
kop draagt een gewimperde structuur, het 
raderorgaan of de corona, dat gebruikt wordt om zich 
te voeden en om zich voort te bewegen. Temidden 
deze structuur bevindt zich de mond. Sommige 
soorten zijn omgeven door een pantser of ‘lorica’, 
terwijl dit bij anderen ontbreekt [17]. 
Het tropisch puzzelraderdier is ongeveer 165,5 micrometer groot (stekels 
meegerekend), wat kleiner is dan een vijfde van een millimeter. Het diertje is 
omgeven door een pantser, dat gebruikt wordt bij de identificatie van de soort. 
Het bestaat uit verschillende platen, waarvan de aanwezigheid van een klein 
achterwaarts gelegen plaatje de soort karakteriseert en hem onderscheid van een 
nauw verwante, inheemse soort die leeft in voedselarme, zure vennen. Verder 
heeft het pantser zes stekels aan de kopzijde en twee stekels achteraan [2], maar 
de lengte ervan varieert sterk tussen individuen. Eén van deze twee stekels (de 
rechterstekel) is steeds langer dan de andere stekel [18]. Puzzelraderdiertjes 
hebben geen voet [7]. 
Het tropisch puzzelraderdiertje behoort tot de groep van de Monogononta. Deze 
naam verwijst naar de aanwezigheid van slechts één (mono) geslachtsklier 
(gonade). Mannetjes zijn veel kleiner dan vrouwtjes en zijn niet steeds aanwezig. 
In afwezigheid van mannetjes kunnen vrouwtjes hun eitjes zonder bevruchting 
laten ontwikkelen (parthenogenese). Individuen die uit het ei komen, hebben al 
alle kenmerken van volwassen exemplaren [14]. 
 
 
Weetjes 
Vrouwen aan de macht! 
Bij de raderdieren zijn er altijd veel meer vrouwtjes 
dan mannetjes, waarbij de mannetjes veel kleiner 
zijn. Als er weinig mannetjes zijn, kunnen 
vrouwtjes zich zonder bevruchting voortplanten, 
ook wel parthenogenese of ‘maagdelijke 
voortplanting’ genoemd. Hierbij leggen ze eitjes 
die men ‘amictisch’ noemt. Daarnaast leggen 
vrouwtjes ook ‘mictische’ eitjes, en hier is de 
situatie iets ingewikkelder. Als deze mictische 
eitjes bevrucht worden, dan ontwikkelt zich een 
‘rustei’ of ‘duurei’. Dit ei zal pas onder bepaalde 
omstandigheden, soms pas na enkele maanden tot 
zelfs jaren, uitkomen en zal altijd vrouwtjes 
voortbrengen. Deze duureieren zijn heel geschikt 
om minder gunstige milieuomstandigheden te 
overbruggen en kunnen bovendien met de 
stromingen naar andere gebieden getransporteerd 
worden. Als een mictisch eitje niet bevrucht wordt, 
evolueert het tot een mannetje [7,14]. 
 
- 3 -  
Algemeen bouwplan raderdieren (VLIZ) 
Bron figuur:  
Azémar et al. (2007) 
[2] 
Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting bij rader-
dieren (VLIZ) 
Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria 
Bizarre stekels 
Waarom heeft het ene individu van het tropisch puzzelraderdiertje langere achterwaarts gelegen 
stekels dan de andere? Onderzoek wees uit dat een vrouwelijk raderdiertje de aanwezigheid van een 
predator in de omgeving kan detecteren via bepaalde stoffen - cairomonen - die de predatoren 
afgeven. Als reactie hierop gaan de nakomelingen - bij ongeslachtelijke voortplanting via amictische 
eitjes (zie vorige figuur) - stekels ontwikkelen die als verdediging tegen de aanwezige predatoren 
zullen dienst doen. Wetenschappers noemen dit fenomeen ‘fenotypische plasticiteit’, wat betekent 
dat het vermogen om deze stekels te ontwikkelen aanwezig is in het genetisch materiaal (DNA), 
maar dat het ontwikkelen van deze stekels zelf bepaald wordt door de omgeving... [7,19].  
 
 
 
 
 
 
Hoe verwijzen naar deze fiche? 
VLIZ Alien Species Consortium (2011). Tropisch puzzelraderdier - Keratella tropica. Niet-inheemse 
soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria. Revisie. VLIZ Information Sheets, 
32. Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ): Oostende, Belgium. 5 pp. 
 
VLIZ Alien species consortium: http://www.vliz.be/imis/imis.php?module=project&proid=2170  
Lector:  Hendrik Segers 
Online beschikbaar op: http://www.vliz.be/wiki/Lijst_niet-inheemse_soorten_Belgisch_deel_Noordzee_en_aanpalende_estuaria 
 
Geraadpleegde bronnen 
[1]  Segers, H. (2007) Annotated checklist of the rotifers (Phylum Rotifera), with notes on 
nomenclature, taxonomy and distribution. Zootaxa 1564:104pp. details 
 
[2] Azémar, F.; Van Damme, S.; Meire, P.; Tackx, M. (2007). New occurrence of Lecane decipiens 
(Murray, 1913) and some other alien rotifers in the Schelde estuary (Belgium). Belg. J. Zool. 137(1): 
75-83. details 
 
[3]  Coussement, M. (1977). Nieuwe gegevens omtrent de Rotatoria-fauna van het Donkmeer in Oost-
Vlaanderen. Natuurwet. Tijdschrift 58:138-146. details 
 
[4] Leentvaar, P. (1980). Note on some Brachionidae (Rotifers) from the Netherlands. Hydriobiologia 
73:259-262. details 
 
[5]  Dumont, H.J. (1983). Biogeography of rotifers. Hydriobiologia 104:19-30. details 
 
[6]  Leentvaar, P. (1961). Quelques rotateurs rares observes en Hollande.Hydrobiologia 18:245-251. 
details 
 
[7] Persoonlijke mededeling door Hendrik Segers 2009-2011. 
 
[8] De Ridder, M. (1981). Some considerations on the geographical distribution of rotifers. 
 
- 4 -  
Variatie in grootte van de rechterstekel bij het 
tropisch puzzelraderdier 
Bron figuur: Azémar et al. (2007) [2] 
Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria 
Hydrobiologia 85(3): 209-225. details 
 
[9]  Guiset, A. (1977). General distribution of planktonic rotifers in Spanish reservoirs. Arch. Hydriobiol. 
Beih. Ergebr. Limnol. 8:222-225. details 
 
[10]  Barrabin, J.M. (2000). The rotifers of Spanish reservoirs: ecological, systematical and 
zoogeographical remarks. Limnetica 19:91-167. details 
 
[11]  Miracle, M.R. (1982). Biogeography of the freshwater zooplanktoninc communities of Spain. J. 
Biogeogr. 9(6): 455-467. details 
 
[12]  Wasson, K; Zabin, C.J.; Bedinger, L.; Diaz, M.C.; Pearse, J.S. (2001). Biological invasions of estuaries 
without international shipping: the importance of intraregional transport. Biological conservation 
102:143-153. details 
 
[13]  Frisch, D.; Green, A.J.; Figuerola, J. (2007). High dispersal capacity of a broad spectrum of aquatic 
invertebrates via waterbirds. Aquat. Sci. 69:568-574. details 
 
[14] Thane, A. (1974). Rotifera, in: Giese, A.C.; Pearse, J.S. (Ed.) (1974). Reproduction of marine 
invertebrates: 1. Acoelomate and pseudocoelomate metazoans. pp. 471-484. details 
 
[15]  Duggan, I.C.; Green, J.D.; Shiel, R.J. (2002). Distribution of rotifer assemblages in North Island, New 
Zealand, lakes: relationships to environmental and historical factors. Freshwat. Biol. 47: 195-206. 
details 
 
[16]  Van Damme, S.; Struyf, E.; Maris, T.; Ysebaert, T.; Dehairs, F.; Tackx, M.; Heip, C.; Meire, P. (2005). 
Spatial and temporal patterns of water quality along the estuarine salinity gradient of the Scheldt 
estuary (Belgium and The Netherlands): results of an integrated monitoring approach. 
Hydrobiologia 540(1-3): 29-45. details 
 
[17]  Ruppert, E.E.; Barnes, R.D. (1994). Invertebrate zoology. 6th edition. Saunders College Publishing: 
Orlando, FL (USA). ISBN 0-03-026668-8. 1056 pp. details 
 
[18]  Green, J. (1980). Asymmetry and variation in Keratella tropica. Hydrobiologia 73:241-248. details 
 
[19]  Zagarese, H.E.; Marinone, M.C. (2006). Induction and inhibition of spine development in the rotifer 
Keratella tropica. Freshwater Biology 28(3):289-300. details  
 
 
 
- 5 -  


Tropisch puzzelraderdier - <i>Keratella tropica</i>. Niet-inheemse soorten van het Belgisch deel van de Noordzee en aanpalende estuaria

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Open Marine Archive