Desnerck, R.

Devos, M.

Fockedey, N.

Haspeslagh, J.

Lanszweert, W.

Parmentier, J.

Seys, J.

Termote, J.

Termote, T.

Van Cauwenberghe, C.

Open Marine Archive

26
ZEEWOORDEN
Heb je je wel eens afgevraagd waarom de zandbank ‘Trapegeer’ zo heet, of hoe de ‘Kabeljauw’ aan zijn naam gekomen is? 
Of ben je veeleer benieuwd naar de persoon achter de ‘Thorntonbank’ of naar de ontstaansgeschiedenis van de maritieme term
‘kraaienest’? Geen nood, wij zochten de betekenis van de meest intrigerende zeewoorden voor je en presenteren hieruit 
per editie van De Grote Rede twee termen: telkens één naam van een zandbank of geul op zee, en één niet-toponiem. 
Met de hulp van een experten-team waagt De Grote Rede zich op het gladde ijs van de historische en etymologische woord-
verklaring en laat je meegenieten van de ‘best professional judgment’ van deze zeewoordenaars. 
Een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen 
en andere ‘zee-begrippen’ 
Fairy Bank
Het verhaal achter het ontstaan van de
naam Fairy Bank, leest als een sprookje. Toch
is er geen rechtstreeks verband tussen het
Engelse ‘fairy tale’ en de zeezandbank op
Belgische bodem, zo blijkt.
Waar de Tricolor zonk
De huidige Fairy Bank strekt zich als een
pijlpunt uit over de Frans-Belgische zeegrens
(zie kaart). Net ten zuidwesten van deze
zandbank werd in de winter 2002-2003
geschiedenis geschreven, toen het auto-
vrachtschip ‘Tricolor’ - na eerdere aanvarin-
gen met het containerschip ‘Kariba’ - hier tot
zinken kwam. Toen bij de bergingswerkzaam-
heden ook nog eens 170 ton olie in zee
terecht kwam, was het hek helemaal van de
dam. Wekenlang spoelde bij regelmaat olie
aan op stranden en in natuurgebieden, 
en meer dan 9000 zeevogels stierven een
zwarte dood.
Intussen ligt de zandbank er opnieuw 
vredig bij, met zijn lengte van een 15-tal km
en zijn minimale diepte van 7m (onder nul-
niveau zeekaarten). Hoe de bank aan zijn
merkwaardige vorm komt, is niet duidelijk.
Wat wel duidelijk is, is dat deze zandbank
pas in 1866 voor het eerst op Vlaamse  
of Belgische zeekaarten verschijnt. 
En dat de naamgeving een verrassend 
verhaal met zich meedraagt!
Wat Darwin en de Fairy Bank aan
elkaar bindt
Het was kapitein William Hewett, de
bevelhebber van het schip HMS Fairy
(“her Majesty’s sloop” Fairy), die kennelijk
de zandbank vernoemde naar zijn schip. 
Dat is alvast te lezen in de honderden pagi-
na’s historische documenten aangaande de
man en zijn werk als hydrograaf bij de Britse
Royal Navy, verzameld door enkele van zijn
nazaten uit California (USA). 
Deze eer viel de zandbank te beurt in 1836
tijdens uitgebreid hydrografisch werk in
de zuidelijke Noordzee, uitmondend in
de eerste gedetailleerde dieptekaarten
van dit gebied. De HMS Fairy was overigens
niet zomaar een schip, maar het zuster-
schip van de HMS Beagle, waar-
mee Charles Darwin zijn alombe-
kende ontdekkingstochten
uitvoerde over de wereldzeeën!
Beide schepen waren gebouwd in
de Chatham scheepswerf, maten
90 voet (ca. 30 meter) en maakten
deel uit van een uitgebreider contin-
gent van 115 vergelijkbare schepen. Deze
vaartuigen hielden het 
De Fairy Bank strekt zich als een pijlpunt uit over de Frans-Belgische zeegrens. Net ten ZW
van deze zandbank zonk in de winter 2002-2003 het autovrachtschip Tricolor (driehoekje). Het
blauwe sterretje geeft de locatie weer van één van de twee amfidromische punten (punten zon-
der getij) ontdekt door de kapitein van de HMS Fairy (VL)
27
Vismijn/Visafslag
midden tussen een koopvaardij- en een klein
oorlogsschip, en waren uitgerust met 10
kanonnen. Toentertijd kostte de bouw van
een dergelijke driemaster 7.803£. 
De man die de amfidrome punten
ontdekte
Over kapitein William Hewett valt overi-
gens nog heel wat meer te vertellen dan dat
hij een stevige carrière als hydrograaf wist
uit te bouwen binnen de Britse Royal Navy.
Zijn maidentrip in 1805 voltrok hij als 
15-jarige knaap op de legendarische HMS
Indefatigable, één maand nadat dit parade-
paardje van de Britse oorlogsvloot de slag bij
Trafalgar had overleefd. Hijzelf reisde met dit
schip naar de Golf van Biskaje en naar China.
Vervolgens (1813-1818) belandde hij als luite-
nant op de HMS Inconstant, van waarop hij
surveys uitvoerde aan de Braziliaanse kus-
ten. Van 1818 tot 1830 legde hij zich, vanop
de HMS Protector, toe op het in kaart bren-
gen van de Engelse en Schotse kusten. 
Na 1830, toen hij commandant was gewor-
den van de HMS Fairy en functioneerde
onder de bekende hydrograaf Sir Francis
Beaufort, ging hij zich helemaal toeleggen
op het onderzoek van de zuidelijke
Noordzee. Hij ontdekte en beschreef heel
wat nieuwe zandbanken, ondieptes en geu-
len, adviseerde over de plaatsing van tal van
vuurtorens en boeien en maakte een volledi-
ge update van de zeemansgidsen. Zijn naam
gaf hij aan een belangrijke toegangsgeul
naar Lowestoft, de “Hewett Channel”, en aan
een reeks banken vóór de kust van Norfolk,
de “Hewett Ridges”. Van 1837 tot 1840 ver-
diepte hij zich in de getijden van de
Noordzee. Hij was het trouwens die - voor 
het eerst - de twee ‘amfidromische punten’
(plekken zonder getij) kon localiseren.  
Het einde van de HMS Fairy
Aan alle mooie sprookjes komt echter een
eind, dus ook aan dat van de HMS Fairy.
Nadat het schip door de admiraliteit was
opgeroepen om in Great Yarmouth getuige te
zijn van de werking van een nieuwe bagger-
techniek, vertrok kapitein Hewett met zijn
kompanen op 12 november 1840 vanuit
Harwich. In de nacht van vrijdag 13 op zater-
dag 14 november belandde hij echter in een
zware storm ... om daarna van de aardbodem
te verdwijnen. Een roeispaan en een kom-
buisrooster, opgepikt door een vissersboot in
de buurt van de Brown Bank op 14 november,
en wat kleinere rommel aangespoeld op het
strand van Corton (Suffolk) was alles wat ooit
werd teruggevonden van de HMS Fairy en
zijn bemanning. Twee getuigenissen hebben
Een vismijn is een overdekte hal bij een
vissershaven waar vers gevangen vis van de
boten wordt aangevoerd en geveild. 
Het woord vismijn is typisch Belgisch
Nederlands: onze Noorderburen begrijpen
wel wat ermee bedoeld wordt, maar zelf 
zullen ze het zelden of nooit in de mond
nemen. De plaats waar de vis wordt geveild
heet in Nederland de visafslag of kortweg de
afslag. We komen daar verder nog op terug,
maar eerst gaan we in op de oorsprong van
het Vlaamse woord vismijn. 
mogelijk betrekking op de HMS Fairy. 
De kapitein van een vaartuig uit Yarmouth
meldde dat hij op 14 november ’s morgens
een schip gelijkend op de HMS Fairy zag zin-
ken ter hoogte van de  Barnard Sand. 
En een bemanningslid van het kolenschip
Alpha getuigde op 13 november om 10u ’s
morgens een oorlogschip te hebben ont-
waard tussen Eastness en Southwold, koers
zettend naar het zuidwesten. Het schip dook
het 30m diepe water in, om niet meer boven
te komen. In juni 1841 doorzochten diverse
schepen de bodem net ten zuiden van
Kessingland, maar tevergeefs. Vandaag de
dag bevindt zich nog steeds een herden-
kingsplaat voor kapitein Hewett en zijn
bemanning aan de St-Nicholaskerk te
Harwich. 
Veel later dook de naam HMS Fairy
opnieuw op, toen een Brits oorlogsschip met
dezelfde naam actief was in de eerste
wereldoorlog. Deze HMS Fairy, die in 1918 de
Duitse onderzeeër UC75 kelderde, heeft 
verder niets van doen met de Belgische Fairy
Bank of met kapitein William Hewett. 
De overdekte hal bij een vissershaven waar vers gevangen vis van de boten wordt aange-
voerd en geveild heet ‘vismijn’ in België en ‘visafslag’ in Nederland. Deze foto werd genomen
in de Oostendse vismijn eind de jaren ‘1950, begin de jaren ‘1960 (verzameling FR)
Vismijn, kolenmijn, ertsmijn?
Velen denken wellicht dat het woordje
mijn in vismijn hetzelfde is als in bijvoor-
beeld kolenmijn en ertsmijn.  Op het eerste
gezicht geen onlogische gedachte, want uit
een vismijn haal je vis, uit een kolenmijn
kolen en uit een ertsmijn ertsen. 
Die gelijkenis is evenwel misleidend, want
het grondwoord in vismijn heeft een totaal
andere oorsprong dan dat in kolenmijn e.d..
Het gaat terug op het werkwoord mijnen, 
dat al in het Middelnederlands voorkwam en
afgeleid is van het persoonlijke of bezitte-
lijke voornaamwoord mijn (van de eerste 
persoon enkelvoud). Tijdens openbare 
Bronnen
•  Reynolds, A.T.  1973. Capt. Wm. Hewett, R.N. and the
Loss of H.M.S. ‘Fairy’. The Nautical Magazine 210 (4):
220-224.
•  William Paul McCullogh & Trevor Lynn, e-mail corre-
spondentie.
28
verkopingen bij opbod of afslag riep de koper
“mijn!” als hij de waar tegen de door de 
veilingmeester afgeroepen prijs wilde kopen.
Vandaar dat mijnen oorspronkelijk beteken-
de ‘zich toeëigenen door “mijn!” te roepen’.
Al vroeg raakte de gedachte aan de uitroep
“mijn!” op de achtergrond, en werd de 
betekenis verruimd tot ‘zich iets toeëigenen,
vooral op een veiling’. Zo kon men blijkens
oude teksten ook boeken, kolen, zand, boter,
allerlei goederen uit een sterfhuis en zelfs
het hooirecht op weidegronden “mijnen”. 
In figuurlijke zin kon een jongeman zelfs een
meisje “mijnen” als toekomstige bruid. 
Mijnen en het daaruit gevormde samenge-
stelde werkwoord inmijnen behoren tot op
vandaag tot de Nederlandse standaardtaal.
Volgens de Grote Van Dale staat het voor
‘zich tot koper verklaren op een veiling’. 
In de praktijk echter werd mijnen door de
eeuwen heen vooral gebruikt met betrekking
tot vis. Dat is ook de enige toepassing van
het woord in onze tegenwoordige Vlaamse
dialecten: vis kun je mijnen, maar andere
goederen niet. Wat Van Dale niet vermeldt,
is dat inmijnen in het Belgische Nederlands,
en dan vooral door Brabanders, ook gebruikt
wordt in de algemenere toepassing van ‘iets
tot zijn bezit maken’. De uitdrukking 
“Hij heeft al de winst voor zichzelf inge-
mijnd” is daar een voorbeeld van. Bovendien
heeft dat werkwoord in de Brabantse dialec-
ten een specifieke betekenis aangenomen in
de sfeer van openbare verkopingen van
onroerend goed, nl. ‘inzetten’, d.i. een eerste
bod doen. In de Vlaamse dialecten gebruikt
men hiervoor het werkwoord instellen. 
Het andere woord mijn - in de betekenis
van een al dan niet onderaardse groeve
waaruit een grondstof wordt opgedolven - 
is ontleend aan het Franse mine, dat ook in
het woord mineraal zit. Volgens de Franse
etymologische woordenboeken werd het op
een vroeg tijdstip ontleend aan het Keltisch.
Vanuit het Oud-Frans kwam het woord al 
tijdens de Middeleeuwen in het Nederlands
terecht. Het tegenovergestelde gebeurde
met het inheems Nederlandse mijn zoals 
in vismijn. Dat werd in het Frans als minque
ontleend, zij het alleen in het Belgische Frans
en het Frans van Noord-Frankrijk. Dieper in
Frankrijk is het onbekend.   
De afslag
Het Nederlandse woord (vis)afslag is
afgeleid van het werkwoord afslaan, dat we
nog kennen in de betekenis ‘in prijs vermin-
deren’, d.i. het tegenovergestelde van
opslaan, ‘in prijs vermeerderen, duurder 
worden’. Afslaan en opslaan vinden hun 
oorsprong in het veilingbedrijf. Afslaan is wat
de veilingmeester doet als een te verkopen
goed is ingezet op een (soms onrealistisch)
hoog bedrag, dat niemand wil betalen. 
Hij vermindert dat bedrag tot  zich een geïn-
teresseerde koper aanmeldt. Vroeger ging 
de afroeping van een lagere prijs telkens
gepaard met een slag van de hamer door de
veilingmeester. De som werd dus letterlijk
“afgeslagen”. En vandaar de uitdrukking:
verkoping bij afslag. Bij een verkoping per
opbod werd op dezelfde wijze de prijs 
“opgeslagen”: elk hoger bod werd door de
verkoper herhaald en bevestigd met een tik
van de hamer op de tafel. In het oudere
Nederlands werd een verkoping bij opbod
dan ook verkoping bij opslag genoemd. 
Vis wordt echter van oudsher “bij afslag”
geveild, althans in de Nederlanden zijn er
geen bewijzen dat dit ooit per opbod gebeur-
de. Van de veilingspraktijk ging de benaming
afslag over op de plaats waar op die manier
vis openbaar verkocht wordt. 
In 1877 werd in Oostende een circelvormige vismijn, de “Cirk” gebouwd, die in 1878 in gebruik werd genomen (foto eind 19de eeuw, 
collectie Nationaal Visserijmuseum; bron: Vlaamse visserij en vissersvaartuigen, deel I - de havens, Gaston en Roland Desnerck, 1974)


Zeewoorden: een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen en andere 'zee-begrippen'. Fairy Bank; Vismijn/Visafslag

Zeewoorden: een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen en andere 'zee-begrippen'. Fairy Bank; Vismijn/Visafslag

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Open Marine Archive