Desnerck, R.

Devos, M.

Fockedey, N.

Haspeslagh, J.

Lanszweert, W.

Parmentier, J.

Seys, J.

Termote, J.

Termote, T.

Van Cauwenberghe, C.

Open Marine Archive

ZEEWOORDEN
Heb je je wel eens afgevraagd waarom de zandbank ‘Trapegeer’ zo heet, of hoe de ‘Kabeljauw’ aan zijn naam gekomen is? 
Of ben je veeleer benieuwd naar de persoon achter de ‘Thorntonbank’ of naar de ontstaansgeschiedenis van de maritieme term
‘kraaienest’? Geen nood, wij zochten de betekenis van de meest intrigerende zeewoorden voor je op en presenteren hieruit 
per editie van De Grote Rede twee termen: telkens één naam van een zandbank of geul op zee, en één niet-toponiem. 
Met de hulp van een experten-team waagt De Grote Rede zich op het gladde ijs van de historische en etymologische woord-
verklaring en laat je meegenieten van de ‘best professional judgment’ van deze zeewoordenaars. 
Een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen 
en andere ‘zee-begrippen’ 
Hinderbanken
Het meervoud Hinderbanken verraadt
reeds dat het hier niet om één zandbank in
het Belgisch deel van de Noordzee gaat, maar
om een groep zandbanken met gemeen-
schappelijke kenmerken. Zowel de
Westhinder, de Noordhinder, de Oosthinder,
de Bligh-Bank als de Fairy Bank liggen ver uit
de kust, op 25 tot 60 km afstand van het
strand, en vertonen een oriëntatie die een
hoek van ca. 40° maakt t.o.v. de kustlijn. 
Het zijn stuk voor stuk lange, hoge zandban-
ken, die zich over een lengte van 15-25 km 
uitstrekken en zich tot 25-30 m boven de
omliggende zeebodem verheffen (maar nooit
boven het water uitsteken). De naam lijkt op
het eerste zicht verband te houden met het
werkwoord hinderen (belemmeren). 
Of toch niet?
Oudste vermeldingen
Reeds op de zeekaart van Stessels uit 1866
wordt elk van de vijf Hinderbanken afgebeeld
en benoemd. Toch is het woord Hinderbank
van veel oudere datum. Zo wordt de
Hinderbank reeds afgebeeld (zie kaart) en
vermeld als “Hinder Bank of a Bank” in de
‘Nieuwe Groote Lichtende Zee-fakkel’ uitgege-
ven door Johannes en Gerard van Keulen in
1681-1684. Merkwaardig genoeg toont de
kaart op die plek geen complex van zandban-
ken maar slechts een bescheiden verheven-
heid met daarrond twee kleine ovale zand-
bankjes. In de nog oudere ‘Zee-Atlas ofte
Water-Weereld’ van Pieter Goos uit 1666 - zelf
voor een belangrijk deel overgenomen van de
zeeatlas van Hendrick Doncker uit 1659 - ver-
schijnt op een nagenoeg identieke plaats een
bank met vrijwel dezelfde vorm, die eveneens
“A Banck”  blijkt te heten (maar niet
Hinderbank). In de ‘Zee-fakkel’ vermeldden 
de van Keulens verder nog: 
De oudste vermelding van het toponiem Hinderbank 
(als “Hinder Bank of a Bank”) vonden we in de ‘Zee-fakkel’ van
Johannes en Gerard van Keulen uit 1681-1684 (zie omcircelde
gebied op kaart). Pas in 1866 - op de kaart van Stessels - duiken 
elk van de vijf Hinderbanken als aparte, benoemde eenheden op
(Zee-fakkel)
“Een myl bewesten de noordelykste steert
van den Dyk, of N.W. ten N. 6 myl van
Ostenden in zee/ leyd een bank/ genaamt
Hinderbank, of A bank, is 2 myl lang/ strekt
langs ’t vaer-water N.O. en Z.W. met laag
water diep daar op 14/15/13 voet/ hoe 
oostelyker daer op hoe ondieper/ is een 
musquetschoot breed/ en heel steyl aan de
binnen kant/ digt daar aan is ’t diep 
22
18 a 19 vadem/ en aan de buytekant 
20 a 21 vadem. Men wil wel segge dat hy met
een steert tot aan de buyten dyk strekt. 
Aan weerkante van de zuydelijkste staart leyd
een bankje/ het binnenste van 5 a 6 vadem/
en ’t buytenste van 4 vadem diepte”. 
23
Bakboord & Stuurboord
Naamsverklaring: 
twee opties
Twee min of meer logische verklaringen
voor de naam Hinderbanken liggen voor.
Enerzijds kunnen die lange steile zandbanken
hun naam ontleend hebben aan de hinder die
ze teweegbrachten voor de scheepvaart. Een
argument pro is dat ook in de monding van
het Nederlandse Haringvliet op actuele en
oude kaarten sprake is van een zandplaat met
respectievelijk de naam “Hinder” en “Den
Hinder” (o.a. op hoger vermelde kaart van
Pieter Goos uit 1666), een naam die ongetwij-
feld duidt op de belemmering voor de scheep-
vaart. Een argument tegen is dan weer dat
van een relatief kleine zandbank, ver uit de
kust gelegen en zelfs bij laag water nog ca. 5
meter diep stekend, weinig hinder te ver-
wachten valt (zeker in vergelijking met de
doolhof van zeer ondiepe banken dichter bij
de Vlaamse kust). 
Een tweede mogelijkheid is dat het woord
teruggaat op het Engelse hinder, dat ‘achter,
achterste’ betekent, zoals bv. in hinder legs
‘achterpoten’ (en waaruit ook hind ontstond,
zoals in behind ‘achter’). In die veronderstel-
ling is de naam gegeven door Engelse zeelui,
en betekent Hinderbank dus letterlijk ‘achter-
ste, achteraan gelegen bank’, wat er in de
De termen bakboord en stuurboord zijn
alom bekend in zeevarende kringen. Ze dui-
den respectievelijk op de linker- en rechterzij-
de van het schip, wanneer men vanop het
schip in de normale vaarrichting kijkt. Aan
bakboordzijde wordt steevast een rood licht
gevoerd, aan stuurboordzijde een groen navi-
gatielicht. Er bestaan tal van ezelsbruggetjes
om het onderscheid nooit meer te vergeten
(bron: http://members.chello.nl/r.kuijt/stuur-
boord_bakboord.htm).
Enkele ezelsbruggetjes 
• GRAS: Groen Rechts Aan Stuurboord
• Stuurboord bevat een ‘r’ (van rechts), 
bakboord in het eerste deel van de samen-
stelling niet
• Rodenbach: koppelt ‘rood’ aan ‘bak(boord)’
en … rood is politiek links
• BoLeRo: Bakboord – Links - Rood
Oorsprong van de woorden bak-
boord en stuurboord
Stuurboord en bakboord moeten oude
Germaanse woorden zijn, want we vinden er
afstammelingen van in alle West- en
Noordgermaanse talen. In het Duits bv.
spreekt men vandaag nog van Steuerbord en
Backbord. Het tegenwoordige Engels kent wél
starboard, maar voor backbord moeten we
Stuurboord is de rechterzijde van een
schip wanneer men vanop het vaartuig in de 
normale vaarrichting kijkt. Deze term gaat
terug op de aanwezigheid van een stuurriem
aan de rechterachterzijde van de houten sche-
pen, zoals in onze contreien gebruikt tot in de
middeleeuwen. Hier een model van het ‘Schip
van Brugge’, opgegraven in 1899 tijdens
graafwerken voor de nieuwe Brugse haven en
als één van de best bewaarde Romeinse
scheepswrakken beschouwd. De stuurriem
achteraan rechts is duidelijk te zien (Desnerck
& Desnerck, 1976)
praktijk op neerkomt dat de zandbanken in
kwestie voorbij andere zandbanken liggen.
Experten van The British Library en de
Admiralty Library die door het zeewoorden-
team om hun inzichten werd gevraagd, geven
de voorkeur aan deze tweede verklaring. 
Ze vermeldden ook nog dat de naam ver-
schijnt in Engelse zeemansgidsen.
terug naar het Oudengels. Die term werd
namelijk al vroeg verdrongen door het thans
gebruikelijke larbord. Het woord bakboord is
ontleend in verschillende Romaanse talen,
o.m. Frans en Spaans babord. 
Stuurboord is die zijde van het schip waar
zich in vroeger tijden een zijroer - en dus ook
een stuurman - bevond (zie foto rechts). 
Zo waren de Vikingschepen reeds uitgerust
met een stuurriem aan de rechterzijde. 
Pas in de 12de eeuw deed het achtersteven-
roer in Europa zijn intrede en verving geleide-
lijk aan het zijroer. Op kleinere schepen bleef
de stuurriem nog zeker tot in de 15de eeuw in
voege. Omdat de stuurman of roerganger de
riem met beide handen diende vast te hou-
den, stond hij automatisch met zijn rug 
(bak betekende in het Nederlands ooit ‘rug’,
zoals Engels back; het is nog bewaard in  
achterbaks) naar de linkerzijde van het schip
toegekeerd. Daarom werd deze linkerzijde de
bakboord genoemd. 
Andere gesuggereerde verklaringen, als
zou bakboord afgeleid zijn van de zijde van
het schip waar de bakoven zich bevond, of de
zijde waar de eetbak van de stuurman stond
of waar de matrozen sliepen (in ‘bakken’ of
afdelingen verdeeld linksachteraan; in tegen-
stelling met de stuurlieden en hogere officiers
die rechtsachteraan in het schip sliepen), 
kunnen onvoldoende onderbouwd worden en
worden dan ook als minder plausibel 
afgewezen.


Zeewoorden: een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen en andere 'zee-begrippen'. Hinderbanken; Bakboord & Stuurboord

Zeewoorden: een speurtocht naar de naamsverklaring van zandbanken, geulen en andere 'zee-begrippen'. Hinderbanken; Bakboord & Stuurboord

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Open Marine Archive