Sava Bogdanović

Bogdanović, Sava

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

ja, on ipak nije »došao do uverenja da novi rezultati teorijskih istraživanja, ko­ji su mu poznati, zahtevaju temeljnu reviziju teorijske koncepcije«. U tom smislu Popović je nastojao da izložena shvaćanja »dalje razvija i da ih potpu­nije i preciznije fbrmuliše«. To je i okvir promjena sadržajne interpretacije problema u udžbeniku.Prvo izdanje ove knjige imalo je u petom poglavlju odjeljak pod nazivom »Ima li klasa u socijalizmu«, opsega oko 14 stranica. Naslov odjeljka zadržan je i u ovom izdanju, ali je unesen novi sadržaj, odnosno dva potpuno nova od­jeljka: »Ima li klasa u socijalizmu« i »Društvena struktura i društvena svest slojeva u socijalizmu«. U ovom, prvom, odjeljku Popović utvrđuje da postoje različite koncepcije o kriterijima klas­nog razlikovanja i postojanja klasa u Jugoslaviji kao i u drugim socijalistič­kim zemljama (str. 212). Također govori0 vrijednosti pojedinih kriterija klasnog razlikovanja za jugoslavensko društvo, polazeći od Lenjinovih i Marxovih kri­terija. On smatra da Marxovo stanovište uvjetnog definiranja klase kao klase1 neklase, izloženo u radu — Osamnaes­ti brumaire Louisa Bonaparte, »verovat- no ima veću naučnu, pa i ideološku te­žinu«, iako je manje poznato. Upravo od tih Marxovih kriterija Popović po­lazi kada analizira slojnu strukturu na­šega društva. Budući da je naše društvo, kao prijelazno' društvo, veoma dinamič­no i da postoje, kako stari tako i novi društveni procesi strukturiranja, to pro­blem neke klase nije moguće svesti sa­mo na jednu definiciju, već je potrebno »razviti integralnu teorijsku koncepciju koja će uključivati i dobru definiciju klase, ali odrediti i pojam sloja koji nema više sve odlike klase, ili barem njene najznačajnije osobine« (str. 216).U odjeljku »Društvena struktura i društvena svest slojeva u socijalizmu«, autor izlaže teorij sko-hipotetički okvir za proučavanje društvene strukture, svi­jesti i vrijednosne orijentacije u našem društvu. Ü vezi s tim on uspoređuje dva modela socijalne strukture: model »čis­tog« socijalističkog društva i model stvarne socijalne strukture jugoslaven­skog socijalizma. Na osnovi te uspored­be zaključuje o postojanju nesocijalis- tičkih elemenata u našem društvu, s jed­ne strane i pojavu novih socijalističkih elemenata s druge strane, te potrebu primjene više kriterija u istraživanju slojne strukture našega društva (str.72227). Navodi također glavne slojeve, nji­hov položaj, vrijednosnu orijentaciju, te faktore koji utječu na osnovne inte­resne orijentacije.Izmijenjeno i dopunjeno izdanje Po­po vi ćeve knjige pridonijelo je i njenoj kvaliteti i upotpunjavanju manjkavosti prethodnog izdanja.Ivan CifrićSreten PetrovićESTETIKA I SOCIOLOGIJAUvod u savremenu sociologiju umetnostiVelika edicija IDEJA, Beograd, 1975., 308 stranicaPoslije dviju objavljenih knjiga: »Ne­gativna estetika« i »Estetika i ideologija«, od čitalaca i kritike dobro primljenih, S. Petrović se evo javlja, u relativno krat­kom vremenu, i svojom trećom knjigom »Estetika i sociologija« u kojoj WEL­TANSCHAUUNG »posmatran u socio­loškoj perspektivi, postaje za tu per­spektivu bitnom dimenzijom umetničkog dela, dakle predmetom same sociologije umetnosti«.Po mišljenju autora dva su osnovna problema suvremene sociologije umjet­nosti: prvi je metodologijske a drugi teorijske naravi. Otuda je i knjiga sa- držajno' strukturirana u dva dijela: prvi pod naslovom »Metodološki problem so­ciologije umetnosti« a drugi pod naslo­vom »Teorijski problem sooiologiie umetnosti«. Knjiga ima ukupno jeda­naest poglavlja iscrpnu bibliografiju te registar imena.Zalažući se za jedinstvo predmetnog svijeta s jedne strane, a svjestan orga- ničenih sposobnosti sociologije umjet­nosti, s druge strane, autor smatra da sociologija umjetnosti može uspješno da ispituje posebne aspekte umjetničkog djela »koji su relevantni za kultumo- -istorijsko razumevanje umetnosti« (12). Za njega je ishodišni problem svake so­ciologije umjetnosti slijedeći: »Kako je mogućno da dela koja su nastala kao produkti jedne ljudske aktivnosti u od­ređenom vremenu i društvu i za odre­đeno vreme i društvo nadžive svoju epohu i da se potpuno različitim epoha­ma i društvima pojave iznova kao smisle­na i izražajna? S druge strane ostaje i pitanje: na koji se način može da saznau nekom delu vreme i društvo koje ga je proizvelo« (16). S ovim u vezi zanim­ljivo je napomenuti i stajalište njemač­kog sociologa umjetnosti Hanne Dein- hard koja taj osnovni problem sociolo­gije umjetnosti izražava proturječnim is­kazima »Svako veliko umjetničko djelo je bezvremeno« i »Svatko umjetničko djelo je izraz svoga vremena«.U nastojanju da osvijetli ishodišni problem sociologije umjetnosti S. Petro- vić se poduzeo: da izloži genezu meto- dologijskog dualizma u suvremenoj so­ciologiji umjetnosti, da ukaže na njenu osnovnu slabost (mehanicističko shva­ćanje odnosa društvo-oimjetnost) zala­žući se istovremeno za jednu kritičko- dijalektičku sociologiju umjetnosti koja je, po njegovom mišljenju, jedina u sta­nju da prevlada suprotnost mehanicistič­ki shvaćene relacije društvo-umjetnost kao i metodologij ski dualizam empirij­ske i realističke sociologije umjetnosti.Analizirajući djelo Karla Mannheima, autor mu s pravom daje mjesto rodo- načelnika u plejadi mislilaca, koji se za­lažu za »unutarnje« i »vanjsko« proma­tranje duhovnih tvorevina, uključujući tu dakako i umjetnost, sve to zasniva­jući na razlikama IDEJE i IDEOLOGI­JE. Slabosti Mannheimove koncepcije umjetnosti, po autorovom mišljenju, je­su i osnovne slabosti dominirajućih me­todologi jskih orijentacija danas: empirij­ske i realističke sociologije umjetnosti. »Dok prva primenjuje pozitivan metod —metod prirodnih nauka — ne pitajući se o dubljem smislu umetnosti, po onom metafizičkom u njoj, o sistemu vred- nosti koji se ovde pojavljuje, nego is­tražuje samo- kauzalnu relaciju, delo — kao činjenicu, dok socijalni sistem in­terpretira kao njegov uzrok., druga pri­mjenjuje realistički postupak — metod duhovno — istorijski nauka na taj na­čin, što čitavo biće i najdublji smisao umetnosti izvodi iz »obuhvatnijeg tota­liteta«, »pogleda na svet« ili »vizije sve­ta« (39).U poglavlju »Empirijska sociologija umetnosti« težište je dato na eksplici­ran ju dviju njenih osnovnih teorija: fe- nomenalističke i funkcionalističke. Vrlo iscrpno su prezentirana učenja: Fiige- na, Hausera, Löwenthala, Welleka, Ware- na, Neumanna, Peirsea, Deweya, Meada, Silbermanna, Spenglera, Schuckinga, Ja- ussa, Escarpita, Zalamanskog i Lessinga. Poglavlje se završava kritičkim osvrtom na vrijednosti i slabosti empirijske so­ciologije umjetnosti.»Realistička sociologija umetnosti« nas­lov je poglavlja koje se bavi analizom pravaca i teorija koje umjetničko dje­lo interpretiraju kao odraz realno već postojećih entiteta« (87). Dvije su os­novne teorije realističke sociologije um­jetnosti: konceptualistička teorija (za­govornici su joj: Egger, Blaukopf te une­koliko Wölfflin) i materijalistička teo­rija koja se pojavljuje u formi dvostrane analize i to kao:I Socijalno — ontološka analiza umet- ničkog dela, koja se distingvira na: 1. sadržajno-metodološku orjentaciju (Lu- käcs), 2. formalno-metodološku orjenta­ciju (kao genetički strukturalizam — Goldmann)II Modalna analiza pojavljivanja so­cijalne istine u delu, koja obuhvata analizu: 1. istine ko totaliteta — afirma­cije postojećeg (Lukäcs—Goldmann), 2. totaliteta kao neistine — negacije posto­jećeg (Adorno)« (94). I ovo poglavlje za­vršava se kritičkim osvrtom autora.U poglavlju »Ka prevladavanju meto­dološkog dualizma« prikazana su gledišta trojice autora (Memmi, Francastel, Du- vignaud) koje nastoje da prevladavaju metodologijski) dualizam empirijske i realističke sociologije umjetnosti, što će S. Petroviću poslužiti da stvori »os­novu za izlaganje Marxovog i Engelso- vog doprinosa dijalektičkoj teoriji umet­nosti« (135), o čemu piše u narednom poglavlju »Dijalektička sociologija umet­nosti«. Prvi dio knjige završava se »no­vijim marxističkim prodorima« gdje au­tor pokušava izgraditi, uz pomoć Lu- käcsa, E. Fischera i Garaudya, most da bi prešao na drugu obalu u prostore »moderne, dijalektičko-kritičke sociolo­gije umetnosti«. (199)Drugi dio knjige »Teorijski problemi sociologije umetnosti ima za zadatak da osnovnu pretpostavku iz prvog dijela (prilaz umjetničkom djelu je mogućan) problematizira i od nje načini osnovu ispitivanja. Pored ovog gnoseološkog, au­tor odmah postavlja i ontološko pita­nje: »kakve je biće umetnosti povodom koga se pitamo o mogućnosti njegova saznanja«? (215). Na oba pitanja on daje odgovor u poglavljima: »Osnovi di­jalektičko-kritičke sociologije umetnos­ti«, »Osnovi socijalne ontologije umetnos­ti«, »Osnovi sociologije čina«. »Osnovi sociologije ukusa«, »Uz teoriju umetničke komunikacije« a završava »Pretpostav­kama sociološke kritike« što ukazuje na spremnost autora da ustvrdi kako ie moguća jedna kritika sociološka umjet­73ničkog djela koja, istina, mora biti svjes­na svojih granica, da kao i psihologijska kritika, interpretira koherenoiju »samo jednog značenjskog sloja koji, možda, pretežno u nekim delovima (ali je struk­tura koherencije, kao logička struktura, u svim ista: i u etičkom, i u istorijskom i u socijalnom značenju« (308).»Estetika i sociologija« S. Petrovića popunit će poveliku prazninu u doma­ćoj sociološkoj literaturi a njena namje­na (djelomično i kao sveučilišnog udžbe­nika) za širi krug čitatelja ima i te kako opravdanja Panoramski rađena u prvom svom dijelu, sa svim osobinama peda­goški dobro priređene knjige, te proble- mtski u drugom dijelu, uz dozu suzdrža­nosti od »velikih« zaključaka, čini se da je ova knjiga slika i prilika suvremene sociologije umjetnosti na čijim bojišti­ma još traju prepucavanja. Otud je i sve­srdno preporučamo ne samo studentima nego i svima onim čitateljima koji se zanimaju za suvremena sociološka zbi­vanja.Sava BogdanovićHannelore HamelARBEITER SELBSTVEWALTUNG IN JUGOSLAWIENÖkonomische und wirtschaftliche ProblemeVerlag C. H. BECK MÜNCHEN 1974, 178 + 33 stranice.Već više godina Istraživački centar za uspoređivanje privrednih sistema uprav­ljanja sveučilišta u Marburgu organizi­ra znanstveni seminar u Radein-u (Ju­žni Tirol) pod vodstvom profesora Dr.- K. Pul Hansel-a, na kojem se obrađu­ju problemi normativno-teoretskih odred­bi i uspoređivanja privrednih sistema.1973. godine glavna tema tog seminara bila je »Socijalistička tržišna privreda Jugoslavije«. Tema se pokazala kao vrlo zanimljiv predmet analize, jer u odno­su na sistem centralizirane uprave i sis­tem slobodnog tržišta se đecentralizira- nom upravom privrednih procesa, pred­stavlja društveno-političku novost. O toj temi u knjizi »Radničko samoupravlja­nje u Jugoslaviji« objavljeno je osam radova s kojima su njihovi autori istupi­li na spomenutom znanstvenom skupu.Tematika knjige stavlja u prvi plan one probleme, koji su u Jugoslaviji bili ak­tualni od uvođenja radničkog samouprav­ljanja 1950. godine i, prema navodu iz­davača«, unatoč višestrukim reformama još uvijek su aktualni« (str. 10).U prvom prilogu »Društveno-politička podloga socijalističke tržišne privrede Jugoslavije« autor Thomas Eger, govorio sistemu planiranja privrednih kreta­nja, o koncepciji vlasništva nad sred­stvima za proizvodnju i ekonomskim odrednicama društvenog vlasništva, o ob­licima poduzetništva, sistem cijena, o tržištu te o bankarskom sistemu. Autor navodi da se prilikom uvođenja siste­ma samoupravljanja nije moglo oslanja­ti niti na praktično iskustvo, niti na teoretski fundiranu koncepciju, tako da se nije moglo unaprijed s većom sigur­nošću pretpostaviti djelovanje mnogih faktora u samome sistemu ili sa strane.Drugi prilog (autor: Dieter Fuchs), pod naslovom: »Pojam i ekonomski sa­držaj društvenog vlasništva nad sred­stvima za proizvodnju« tretira pojam društvenog vlasništva, praksu njegova postojanja dodirujući pitanje njegova korištenja, ovlaštenja raspolaganja, pi­tanje snošenja rizika i jamstva u odnosu n^ pojedinog radnika i ograničenja sa­moupravnih organa u procesu odlučiva­nja. Budući da je društveno vlasništvo shvaćeno pretežno kao socijalno-ekonom- ska kategorija, bilo je unešeno u Ustav od 1963. godine, da »nitko« nema pravo raspolaganja nad društvenim sredstvi­ma za proizvodnju, što je u prošlosti izazivalo različite i sporne interpretaci­je.U trećem prilogu autora Michael Hage- mann govori o jugoslavenskom zakonuo poduzećima u odnosu na interese za­poslenih. Nakon što je izložio osnovne zakonske odredbe i vlastite aplikacije na njih, autor se dotiče pitanja raspodjele osobnih dohodaka i vrednovanja radnih rezultata. Tu je nešto jače zaoštreno pi­tanje: Kako se formira odnos »rada« i »kapitala«, kada se sukobe interesi zapo­slenih i poduzeća kao takvog?U daljnjem prilogu (autori: Werner Klein i Spiridon Paraskewopouls), pod naslovom: »Stavovi prema ekonomskoj teoriji poduzetništva u radničkom sa­moupravljanju« pišu da je ponašanje poduzeća u početku bilo orjentirano pr­venstveno na praktična iskustva a kra­jem 50-tih godina počelo se i teoretski74

Sreten Petrović, Estetika i sociologija (Uvod u savremenu sociologiju umetnosti)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia