Celestin Sardelić

Sardelić, Celestin

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

PrikaziDr ESAD ĆIMIĆ»SOCIJALISTIČKO DRUŠTVO I RELIGIJA«(ispitivanje odnosa između samouprav­ljanja i procesa prevladavanja tradi­cionalne religi j e)SVJETLOST — 1970 — SARAJEVODjelo »Socijalističko društvo i religija« je skraćena i izmijenjena doktorska ra­dnja (»Samoupravljanje i proces pre­vladavanja religije«) što ju je autor obranio u prosincu 1964. godine na Filo­zofskom fakultetu u Sarajevu. Ovo već drugo izdanje predstavlja »u nekim for­mulacijama preciziranu i stilsko-jezički ponegdje ispravljenu knjigu« (8). U uvod" nom dijelu knjige autor eksplicira osnov­ni sociološki pristup po kojem »soci­olog ne istražuje suštinu religije po sebi« (pitanje o njenoj transcendentno- sti ili imanentnosti prelazi granice soci­ologije, iako se ne može sasvim zane­mariti) već »međusobni utjecaj društva i religije« (10). Polazeći od Marxove filozofske koncepcije »praktičkog ateiz­ma«, i njegove teorije otuđenja (pose­bno religijskog), autor vidi osnovni za­datak studije u utvrđivanju osnovnih društvenih činilaca koji omogućuju pre­vladavanje religije, te otkrivanju »spe­cifičnog utjecaja društvenog samouprav­ljanja na razvoj ateizma kao životnog stava i razumijevanja univerzuma bića u kome čovjek obitava« (12).U prvom dijelu knjige (»Teorijska analiza teme«), kritički su prikazane tri najrasprostranjenije tendencije u te­oriji i praksi ateizma u suvremenom soci jalizmu (prosvjetitel j sko-racionalisti- čka, stihijsko-ekonomistička i admini­strativna). Prikazana je geneza marksis­tičkog shvaćanja religije (predstava ap­solutnog, izraz čovjekove zavisnosti koji je bitno posredovan njegovim društve­nim odnosom), i eksplicirana je reli­gija sa stajališta Marxove teorije otu­đenja (analizirani su društveno-ekonom- ski, psihološki i saznaj ni izvori religije). Nadalje, analizirani su oblici otuđenja (ekonomsko, socijalno, političko i reli­gijsko) i koncipirano je samoupravljanje kao proces djelatnog razotuđenja, u nje­govim društveno-ekonomskim, moralno- -psihičkim i saznaj nim oblicima. Dovo­deći u relaciju samoupravljanje i reli­giju autor navodi da »praktična kritika religije posredstvom samoupravljanja prerasta u socijalni pokret za preobražaj svijeta« (67) i dalje zaključuje: »Raz- otuđenje nije stanje koje treba jednom postići iz aspekta jednog statičkog, me­tafizičkog mišljenja. Ono nije ni »pro­ces« u smislu »negativne beskonačnosti«. Ono je realna djelatnost prolaterijata u ostvarenju bitnih uslova i mogućnosti, produkcije i reprodukcije čovjekove slo­bode« (67).U drugom dijelu knjige (»Metodološke osnove istraživanja«), autor polazi od temeljne teorijske pretpostavke: »Ukoli­ko u određenoj društvenoj sredini čini­oci koji bitno doprinose učvršćenju reli­gioznosti oslabe uslijed djelovanja dru­štvenih činilaca koji je ugrožavaju (ali koji djeluju odvojeno jedan od drugog), proces slabljenja i iščezavanja religiozno­sti bit će bez temeljnijih i trajnijih ate­ističkih posljedica. A ukoliko se svi ti izolovani činioci objedine socijalnom pra­ksom, koja doprinosi da oni prerastu u jedan nov društveni kvalitet, proces slabljenja i iščezavanja religioznosti bit će dublji, prostraniji i trajniji po svo­jim konačnim posljedicama« (81). Nada­lje, stvara hipotetičko-pojmovni okvir istraživanja i navodi metode koje će rabiti (pismeni upitnik, formalni i ne­formalni razgovor, analiza sadržaja). Eksplicira cilj istraživanja »utvrđivanje stepena povezanosti između društvene angažovanosti (samoupravljačka praksa) i religijske svijesti (religijska svijest po­jedinca)« (90) i formulira hipotezu is­traživanja: »Društvena angažovanost iz­ražena u samoupravljačkoj praksi do­vodi do slabljenja i iščezavanja religi­103oznosti onih koji učestvuju u toj aktiv­nosti« (91). Na temelju navedene hipo­teze stvara posebne hipoteze uz uvođe­nje nekoliko relevantnih, posredujućih činioca (konfesionalno porijeklo, socijal­no porijeklo, stupanj školske spreme, zanimanje, dob i spol). Razlikujući tipo­ve religije (pretežno intelektualni, emo­cionalni i obredni) analizira objektivne i subjektivne indikatore i koncipira em­pirijski opis tipova religioznosti i ate- ističnosti (teološko-ubj edeni vjernik, tra­dicionalni vjernik, pokolebani vjernik, emotivni ateist i racionalni ateist). U teorijskom modelu samoupravljanja raz­likuje formalnu i stvarnu društvenu an­gažiranost i stvara tipove (izrazito i stal­no društveno angažiran, djelomično, od­nosno povremeno angažiran i društveno neangažiran).U trećem dijelu knjige (»Sociološko istraživanje odnosa samoupravljanja i procesa prevladavanja religije«), autor analizira socio-demografsku strukturu is­pitanika, stupanj slobode iskazivanja re­ligijskih odnosno ateističkih uvjerenja itd. (iznosi rezultate istraživanja, opi­suje religiju i društvenu angažiranost u hercegovačkom gradu i selu. Analizira karakteristike triju konfesionalnih zajed­nica, katolika, pravoslavaca i muslima­na) i eksplicira 'na temelju rezultata či­nioce religioznosti, ateizma i društvene angažiranosti. U ovom dijelu autentič­nim mišljenjima ispitanika portretira lju­de, vjerske zajednice i možemo reći, socijalno-psihološku situaciju hercego­vačkog grada i sela.U četvrtom dijelu knjige (»Zaključci: Pokušaj teorijskog objašnjenja rezultata sociološkog istraživanja i utvrđivanja utjecaja samoupravljanja na proces pre­vladavanja tradicionalne religije«) autor ističe da je istraživanje pokazalo da je Marxova teorija otuđenja kao »teorijska osnova plodna i sa otvorenim mogućno­stima različitih pristupa« (251). U te­orijskom pokušaju uopćavanja iskustve­nih podataka sadržana je kritička obje­ktivnost autora, čija se temeljna teorij­ska pretpostavka tijekom istraživanja i potvrdila. I na kraju autor zaključuje: »Samoupravljanje je i na utvrđenom ni­vou činilac ateizacije shvaćene kao pro­ces ili kao ostvarenje pretpostavki dru­štva koje će samo po sebi značiti jedan ateistički (oslobodilački) čin« (263). U dodatku knjige tiskan je niz vrlo instruk­tivnih priloga (anketa, podsjetnik za razgovore).Ako bismo ga pokušali ukratko izreći> osnovni sud o knjizi bio bi ovaj: drago­cjeni i na žalost pionirski pothvat naše104posebne sociološke znanosti, sociologije religije. Autor je u tradiciji izvorne mark­sističke misli pokazao empirijskim is­traživanjem njenu plodnost. U društve­nom smislu, knjiga predstavlja primjer kako se sa stvaralačko-marksističkih principa u društvu što izgrađuje demo­kratski lik socijalizma može voditi dija­log između marksista i vjernika.Celestin SardelićMELVIN M. TUMINREADINGS ON SOCIAL STRATIFICATION PRENTICE HALL, 1970.M. Tumin je knjigu podijelio na devet dijelova. Analizu Marxove teorije klasa, povjerio je Ralphu Dahrendorfu. Pod naslovom »Marxova teorija klasa«, Dah­rendorf se kritički osvrće na niz kategori­ja što ih Marx upotrebljava: vlasništvo i ekonomska moć, veze s proizvodnjom, klasna situacija i politička moć, klasni interesi i klasna borba, besklasno druš­tvo, da bi naposljetku dao »analizu so­cioloških elemenata Marxove teorije kla­sa«. Na pitanje: »Što je društvena klasa u Americi« odgovor pokušavaju dati War­ner, Meeker i Bells, dok je raspravu o »Klasi, statusu i partiji« Tumin dodijelio klasičnom teoretičiru Maxu Weberu. Tawneyev članak »Nejednakost i dru­štvena struktura« označava kraj prvog dijela.Dok se u prvom dijelu objašnjavaju nosioci »osnovnih procesa«, u drugom su dijelu u napisima Bierstedta, Hatta i Ma- lews kog prikazani »osnovni procesi«. U »Analizi društvene moći« Bierstedt kon­statira: »Moć je latentna sila, a sila je manifestacija moći; vlast je institucio­nalizirana moć koja ima svoj utjecaj sa­mo na neku vrstu društvene opozicije, koja se javlja na različite načine u for- malnoj organizaciji i neorganiziranim za­jednicama«. Slijede napisi Hatta »Za­nimanje i socijalna stratifikacija«, te Malewskog »Stupanj statusne inkogru- encije«. U trećem su dijelu obrađene »va­rijacije u sistemima«. Varijacije inter­pretiraju: Goldthorpe u članku »Socijal­na stratifikacija u industrijskom dru­štvu«; Eva Rosenfeld: »Socijalna sloje­vitost u »besklasnom« društvu«, te Mel­vin M .Tumin u suradnji sa Feldmanom u članku »Portorikanska vizija društvene klase«. Zanimljiv je napis Johna Gold-

Dr Esad Ćimić, »Socijalističko društvo i religija« (ispitivanje odnosa između samoupravljanja i procesa prevladavanja tradicionalne religije)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia