Tomislav Smerić

Smerić, Tomislav

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

mo novi pojavni" oblik istog nepre­vladanog autoritarnog sindroma." Tu se reproduciraju razni stari i novi ti­povi ovisnosti žena, njihova preopte- rećenost poslovima, ekstremno odva­janje i suprotstavljanje žena i muška­raca kao neprijateljskih bića, u stal­noj borbi za prevlast, umjesto da se ostvari istinska emancipacija žena i muškaraca kao ljudskih bića koja se uzajamno razumiju, poštuju i vole, a protiv svih isključivosti u mišljenju i ponašanju. •Edita ŠoošManuel CastellsTHE CITY AND THE GRASSROOTS, A CROSS- -CULTURAL THEORY OF URBAN SOCIAL MOVEMENTS#University of California Pressj Berkeley, 1983, XXI + 450 str.Knjiga »The City and the Gras­sroots« predstavlja pokušaj eksplika­cije fenomena urbanih pokreta putem konstruiranja teorije urbane promje­ne. Komentirajući ograničenja na pu­tu fundiranja teorije autor ističe, s jedne strane, nedostatak pouzdanih informacija o urbanim pokretima u »državno-planskim« društvima (koja su stoga izuzeta iz analize), ä s dru­ge pak strane naglašava ograničenu količinu »intelektualne podrške«, te- orijiskih temelja, pošto je i »naša in­telektualna matrica, marksistička tra­dicija, bila od male pomoći od tre­nutka našeg ulaska na nesigurno po­lje urbanih socijalnih pokreta« (str. 296). Castells izdvaja utjecaj Toura- ineova bavljenja socijalnim pokreti­ma na vlastiti teorijski okvir, nagla­šavajući da teorija koju elaborira ne predstavlja puku primjenu Touraine- ovih postavki.Generalhe hipoteze koje čine pod­logu Castellsovog istraživanja su sli­jedeće (XVIII str., Uvod):— grad je socijalni produkt na­stao iz konfliktnih socijalnih interesa i vrijednosti;— institucionalizirani socijalni do­minantni interesi opiru se promjeni, pa je glavni izvor inovacija u ulozi, značenju i strukturi gradova »gras­sroots« mobilizacija; kada te mobili­zacije rezultiraju transformacijom ur­bane strukture, nazivamo ih urbanim socijalnim pokretima;— proces urbane promjene ne mo­že biti i reduciran na efekte nastale akcijom uspješnih socijalnih pokreta, već teorija urbane promjene mora ra­čunati sa transformacijom koja re­zultira i iz akcije dominantnih inte­resa i iz »grassroots« otpora toj do­minaciji;— iako su klasni odnosi i klasna borba fundamentalni za razumijeva­nje procesa urbanog konflikta, oni nisu jedini niti primarni izvor urba­ne socijalne promjene, pa teorija sto­ga mora prepoznati i druge njene iz­vore: autonomnu ulogu države, odno­se među spolovima, etničke i nacio­nalne pokrete te pokrete koji se sami određuju kao pokreti građana (»citi­zen movements«).Proces građenja teorije autor or­ganizira oko pet empirijskih studija, posebno naglašavajući da one nisu poslužile tek testiranju teorije već da je upravo na temelju njih teorija iz­vedena. Tako u prvom dijelu knjige (Cities and People, in a Historical Per­spective) Castells na osnovu pet iza­branih historijskih slučajeva (prijelaz sa feudalizma na apsolutističku dr­žavu kroz revoluciju Communiđades de Castilla 1520—1522.; prijelaz od ancien regimea na kapitalizam na primjeru Pariške komune 1871.; na­stajanje kapitalističkog industrijskog132grada — Glasgow Rent Strike 1915.; zavisni grad i revolucionarni populi­zam — Inquilinarios u Veracruzu, Meksiko 1922.; nove urbane teme post-industrijskog kapitalističkog gra­da na primjeru pobuna u gradovima SAD tokom šezdesetih godina našeg stoljeća) vrazmatra varijacije urbanog značenja u različitim povijesnim, kul­turnim i političkim kontekstima, te zaključuje da su urbani socijalni po­kreti' predstavljali važan izvor trans­formacije urbanih formi i struktura kroz čitavu povijest.Drugi dio knjige (Housing Policy and Urban Trade Unionism: The Grandes Ensembles of Paris) pred­stavlja razmatranje odnosa urbanih pokreta i kolektivne potrošnje, na primjeru nastanka urbanog trade- -unionizma u pariškom metropolitan­skom području.U trećem se dijelu (City and Cul­ture: The San Francisco Experience) predstavlja istraživanje razvoja urba­nih pokreta oko teme kulturnog iden­titeta, na primjeru Latino Communi­ty i Gay Community u San Franci- sku.Četvrti dio knjige (The Social Ba­sis of Urban Populism: Squatters and the State in Latin America) razmatra problem subordinacije urbanih pokre­ta političkom sistemu, na primjeru ur­banog populizma u naseljima squatte- ra u Latinskoj Americi.Peti dio (The Making of an Urban Social Mevement: The Citizen Move­ment in Madrid towards the end of the Franquist Era) bavi se interak­cijom kolektivne potrošnje, kulture i politike kroz urbane pokrete, na pri­mjeru pokreta građana u Madridu.U posljednjem, šestom dijelu knji­ge (A Cross-Cultural Theory of Urban Social Change), autor pristupa siste­matskom izlaganju pojmovnog apara­ta, već korištenog u pobrojenim stu­dijama, te obrazlaganju postavljenih i iznošenju novih teza o centralnim problemima svog predmeta bavljenja: odnos historijske i urbane promjene, struktura i značenje urbanih socijal­nih pokreta. Stoga će ovaj dio knjige biti ovdje i nešto šire predstavljen.Bazična je dimenzija urbane pro­mjene, po Castellsu, debata koja se između historijskih aktera vodi o ur­banom značenju, o značenju prostor­nih oblika u socijalnoj strukturi, a ti­me i o sadržajima, hijerarhiji i sud­bini gradova u vezi sa socijalnom strukturom. Grad je ono što dato dru­štvo kroz debatu odluči da će biti grad (str. 302). Castells definira urba­no značenje kao »strukturalnu per­formansu doidijeljenu kao cilj grado­vima uopće (i svakom pojedinom gra­du u interurbanoj podjeli rada) kon- fliktualnim procesom između histo­rijskih aktera u datom društvu« (str. 303). Definicija urbanog značenja mo­že varirati s obzirom na različite na­čine proizvodnje, pa i unutar istog načina proizvodnje u skladu sa spe­cifičnim povijesnim ishodima. Urba­no značenje determinira karakteristi­ke urbanih funkcija, koje autor de­finira kao »artikulirane sisteme or­ganizacijskih sredstava namijenjenih performiranju ciljeva dodijeljenih svakom gradu njegovim historijski definiranim urbanim značenjem« (303). Dalje, urbano značenje preko urbanih funkcija determinira i urba­nu formu, »simbolički izraz urbanog značenja koji je uvijek determiniran konfliktuoznim procesima između hi­storijskih aktera« (str. 303). Tako su gradovi uvijek oblikovani trima raz­ličitim, međupo vezanim procesima (str. 304): konflikti oko definicije ur­banog značenja; konflikti oko odgo­varajuće izvedbe urbanih funkcija; konflikti oko odgovarajućeg simbolič­nog izraza urbanog značenja ili funk-133bija, pa se urbana promjena stoga, po Castellsu, dešava na tri nivoa i to: kao urbana socijalna promjena, koja se sastoji u redefiniranju urbanog značenja; kao urbano planiranje, ko­je predstavlja »adaptaciju kroz pre­govaranje za transformaciju urbanih funkcija poradi osiguranja zajednič­kog urbanog značenja«; kao urbani dizajn, shvaćen kao »simboličko na­stojanje da se izvodi jedno prihvaće­no urbano značenje u određenim ur­banim formama«. Castells napominje da je potrebno odbaciti svaku suge­stiju o postojanju predeterminiranog smjera urbane promjene, a naročito onu koja promjenu određuje isklju­čivo kao poboljšanje.Koncept urbanog socijalnog pok­reta Castells definira kao »kolektiv­nu svjesnu akciju usmjerenu na tran­sformaciju institucionaliziranog urba­nog značenja protiv logike, interesa i vrijednosti dominantne klase« (str. 305). Castellsova hipoteza je da su sa­mo- urbani socijalni pokreti »urban- -oriented« mobilizacije koje utječu na transformaciju urbanog značenja, po­što sama socijalna promjena (npr. do­minacija nove klase) može, ali i ne mora mijenjati urbano značenje. Ur­bani socijalni pokreti ne predstavlja­ju, po autoru, drugi oblik klasne bor­be, oni nisu ni pokreti radničke klase, niti pak pokreti srednje klase. Urba­ni pokreti imaju ne-klasnu bazu, oni su multi-klasni, stoga što se ne od­nose direktno na proizvodne odnose, već na odnose potrošnje, komunika­cije i moći. Urbani pokreti ističu al­ternativno urbano značenje i time postavljaju alternativu gradu koji se javlja iz interesa i vrijednosti domi­nantne klase. To novo urbano znače­nje ne- predstavlja samo idealnu sli­ku nekakvog alternativnog grada, već je ono set ciljeva koji se javljaju kroz djelovanje urbanih pokreta. Pokretisu, dakle, projekti gradova, njihovih urbanih funkcija, socijalnog života u njima. Pitanje izvedivosti tih proje­kata je u stvari pitanje o uvjetima pod kojima urbani pokreti postižu maksimalan utjecaj na transformaci­ju urbanog značenja. Castells upozo­rava da urbani socijalni pokreti ne čine jezgru novih procesa historijske promjene, pošto je pojava i uloga ur­banih pokreta, po njegovom mišljenju, omogućena zastojem djelovanja ‘alter­nativnih projekata (pokreta koji ih''generiraju) u dimenzijama proizvod­nje, kulture i moći: »urbani socijalni pokreti ne mogu biti »proaktivni« već samo »reaktivni«, osim u svojoj uto­pijskoj dimenziji« (str. 327). Razlog tome je činjenica da urbani pokreti nisu u stanju da predlože historijski izvedivi projekt ekonomske proizvod­nje, komunikacije i upravljanja. Oni, dakle, nisu pokretači strukturalne so-- cijalne promjene, već simptomi otpo­ra dominaciji institucionaliziranih in­teresa i vrijednosti. No, prognozira autor, ukoliko ne dođe do snažnijeg razvoja novih centralnih društvenih pokreta (feminizam, novi radnički po­kret, pokreti' za alternativne komuni­kacije) postoji mogućnost da se urba­ni pokreti, »reaktivne utopije koje su pokušale osvijetliti put kojim nisu'mogle ići« (str. 327), u budućnosti ja­ve i transformirani u nosioce destruk­cije gradova.Na kraju, napomenimo da Manu­lei Castells, istaknuti protagonist mar- . ksističkcHstrukturalističkog usmjere­nja na području urbane sociologije, ovom knjigom nastavlja razmatranje urbanog fenomena na jednoj od, u prethodnim radovima, uspostavljenih razina analize — razini urbanih »pra­ksa« (urbani socijalni pokreti, urba­ne borbe). Čini se da je upravo kon-- centracija istraživačkog interesa na134spomenuti aspekt urodila stanovitim su na neke od ranije postavljehih pomakom u autorovu viđenju tog seg- teza.menta urbane problematike, u odno- Tomislav Smerić135

Manuel Castells, The City and the Grassroots, a Cross-cultural Theory of Urban Social Movements

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia