Alica Wertheimer-Baletić

Wertheimer-Baletić, Alica

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

RECENZIJE, PRIKAZIMladen Friganovfć:DEMOGRAFIJA — STANOVNIŠTVO SVIJETAŠkolska knjiga, Zagreb 1978.Složeni demografski i socio-ekonomski problemi suvremenog svijeta nameću po­trebu stalnog praćenja i 'istraživanja de­mografskih pojava i procesa. Tu potrebu potenciraju velike razlike koje postoje u demografskim značajkama i tendencijama suvremenog svijeta, uz istovremeno veli­ke razlike u stupnju društvene i ekonom­ske razvijenosti. Nova knjiga dr Mladena Friganovića, redovnog profesora Prirodo­slovno matematskog fakulteta u Zagrebu i autora brojnih demografsko-regionalnih studija, vrijedan je prilog upoznavanju spe­cifičnosti kao i općih, zajedničkih značaj­ki zemalja suvremenog svijeta. Knjiga pred­stavlja drugo, prerađeno i prošireno izda­nje knjige »Socijalna geografija — Stanov­ništvo svijeta« publicirane 1968. godine.U skladu s općim pristupom sociogeo- grafskim istraživanjima, autor polazi od analize bitnih značajki prostornog razmje­štaja stanovništva i razvoja naseljenosti na zemlji, da bi se detaljnije zadržao na obra­di ukupnog i strukturnog kretanja stanov­ništva ne samo u svijetu već i u Jugo­slaviji. Odnos stanovništva prema prirod­noj i društvenoj okolini, razrađen je u poglavlju o stanovništvu i geografskom okolišu. Završna razmatranja koncipirana su kao razmišljanja i predviđenja budu­ćih temeljnih demografsko-geografskih i socio-demografskih implikacija kretanja sta­novništva u budućnosti.Autor je knjigu podijelio u pet poglav­lja, pored Uvoda i Predgovora na početku knjige i statističkih tabela (priloga) 'i op­sežnog popisa relevantne literature na kra ju knjige. U Uvodu podvlači da sociogeo- graf kao i demograf »treba da pridonose proučavanju i poznavanju stanovništva kao elementa prostora i vremena, te kao mo- difikatora ji faktora prostora i vremena«. U tom kontekstu ističe da geografa u pro­učavanju stanovništva prvenstveno intere­sira studij populacijske situacije ii studij prostorne pokretljivosti stanovništva, uz primjenu općih metoda znanstvene anali­ze, a posebno specifičnih geografskih me­toda populacijske karte, prostorni dijagrami i si.).Prvo poglavlje pod naslovom »Geografski razmještaj stanovništva na Zemlji« ujedno je, kako u predgovoru ističe autor, uvod u potpunije razumijevanje kretanja ii struktu­re stanovništva svijeta u prošlosti i sada­šnjosti. Polazeći od općeg pregleda značaj­ki geografskog razmještaja stanovništva na Zemlji, autor razmatra određivanje gustoće naseljenosti; analizira tzv. prenaseljene prostore, prostore srednje naseljenosti, ri­jetko naseljene prostore i nenaseljene pro­store, da bi poglavlje završio razmatra­njem o nužnosti ravnomjernijeg razmješta­ja stanovništva.Drugo poglavlje »Razvoj naseljenosti na Zemlji« sadrži razmatranja o kretanju sta­novništva od početka 19. stoljeća u konti­nentalnim i međukontinentalnim razmjeri­ma, s osvrtom na pojedine zemlje svijeta (neke evropske zemlje i SAD) kao i Ju­goslaviju. Razmatra karakteristike i speci­fičnosti tzv. procesa demografske revolu­cije u razvijenim i nedovoljno razvijenim zemljama, te u pojedinim dijelovima naše zemlje. Slijedi prikaz kretanja naseljenosti svijeta od velikih geografskih otkrića do kraja 18. stoljeća, te naseljenosti prije ve­likih geografskih otkrića (prostori starih ci­vilizacija, primjeri iz srednjevjekovne Ev­rope i Azije).Treće poglavlje pod naslovom »Dinamika i struktura stanovništva svijeta« centralno je i najopaženije poglavlje ove knjige koje sadrži dobro sistematizirana opća i meto­dološka razmatranja o kretanju i struktu­rama stanovništva potkrijepljena konkret­nim primjerima pojedinih zemalja ii Jugosla­vije (pojedinih republika i pokrajina). Po­lazi od općih značajki komponenti prirod­nog kretanja stanovništva i pokazatelja po­godnih za njihovu analizu. Migracije sta­novništva uvodi u izlaganje preko tzv. op­ćeg (ukupnog) kretanja stanovništva, da bi mogao prikazati tipove stanovništva koji impliciraju istovremeni utjecaj prirodnog kretanja i migracija (egzodusni tipovi, imi­gracijski tipovi). U tom je okviru dat kra­tak prikaz tj. osvrt na projekcije stanovni­štva u smislu općih metodoloških napo­mena. Na izlaganje ove građe logički se nastavlja razmatranje struktura stanovniš­tva relevantnih za geografska proučavanja. Autor analizira regionalne (kontinentalne) razlike u dobno-spolnoj strukturi, potkrep­ljujući opće podatke podacima nekih ze­malja, prvenstveno preko prikaza tipičnih133 revija za sociologijuRECENZIJE, RRIKAZIdobnih piramida i tzv. triangularnog dia- grama. Istovremeno ukazuje na opće de­terminante dobne strukture, na njihovu di­ferenciranost po pojedinim područjima, o- visno o specifičnim obilježjima etapa de­mografskog i društveno-ekonomskog razvo­ja, političkih činilaca i ostalih eksternih či­nilaca koji mogu uvjetovati veće ili manje deformacije u dobno-spolnoj strukturi. Za­tim daje osvrt na neke opće i regionalne značajke ekonomske strukture stanovniš­tva te ostale relevantne društvene struk­ture (etničku, religijsku i si.). Posebno mjesto u ovom poglavlju zauzimaju izlaga­nja autora o migracijama stanovništva kao komponenti ukupnog kretanja stanovništva 'i kao demografskom procesu posebno in­teresantnom za geografska istraživanja. Prvo autcr razmatra unutrašnje migracije: sezonsko kretanje, dnevna migracija, de­finitivno preseljavanje i s tim u vezi me­tode proučavanja unutrašnjih migracija. Vanjske migracije prikazuje i analizira pre­ko pregleda tzv. dijaspora u prošlosti, se- lidbenih veza Starog i Novog svijeta, in­terkontinentalnih migracija nakon drugog svjetskog rata. Novije evropske migracije radne snage privukle su, također, pažnju autora. Ovo poglavlje autor završava os­vrtom na populacijsku politiku i njezine karakteristične tipove u područjima s raz­ličitim obilježjima demografskog razvitka.Slijedeće poglavlje »Stanovništvo i geo­grafski okoliš« autor započinje izlaganjemo prirodnoj osnovi kao elementu naselje­nosti određenog prostora. Pri tome polazi od konstatacije da je utjecaj prirodne os­nove dominantna \ temeljna komponenta u objašnjenju naseljenosti ekumene u pro­šlosti i sadašnjosti, a odvija se posred­stvom klime, reljefa, tla, vode i prirodnih bogatstava. Posebno u tom sklopu anali­zira odnos klime i stanovništva (naselje­nosti), ekološke sredine i stanovništva, re­ljefa i stanovništva, prirodnih bogatstavai stanovništva, da bi zaključio sažetim pri­kazom pojedinih etapa ovisnosti stanovni­štva, o prirodnoj osnovi. Autor se, među­tim, ne zadovoljava samo razmatranjem pri­rodne osnove naseljenosti, dakle aspektom primarnog interesa za geografe, već ide šire i dosljedno provodi sociogeografski pristup problemu. On analizira također i društvenu sredinu kao relevantan faktor naseljenosti polazeći pni tome od razma­tranja relacije ekonomska razvijenost — stanovništvo (posebno s obzirom na obra­divu poljoprivrednu površinu, poljoprivred­nu proizvodnju, prehranu čovječanstva, itd.). Otuda slijede izlaganja u svjetskim razmjerima, regionalno veoma diferencira­nog ii kompleksnog problema prenaselje­nosti, o seoskom i gradskom stanovništvu, tipovima urbanizacije i o kompleksnom od­nosu stanovništva i tzv. ekološkog kom­pleksa.Završno poglavlje pod naslovom »Kamo ide čovječanstvo« obuhvaća prikaz tipova regionalnog porasta stanovništva u sv.^etu, procjeno kretanja stanovništva svijeta do kraja 20. stoljeća i tipove populacijsko- -ekonomskih područja na Zemlji.Knjiga je pisana lijepim i zanimljivim stilom, lizvrsno je tehnički opremljena, sta­tistička je građa prezentirana brojnim kan­tama i grafikonima, što sve omogućuje lakše razumijevanje ove složene proble­matike. lako je knjiga namijenjena prven­stveno studentima geografije, stvarna je upotrebljivost knjige znatno šira. Ona je veoma korisna literatura svima onima, od studenata do profesora, koji se bave prou­čavanjem demografije uopće .ili u svome radu dodiruju problematiku demografskih po­java i procesa. Kao takva predstavlja vri­jedan prilog našoj demografskoj literaturi uopće, a naročito njezinom demogeograf- skom aspektu.Alica VVertheimer-Baletićrevija za sociologiju 134

Mladen Friganović, Demografija – stanovništvo svijeta

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia