Gordana Džolić

Džolić, Gordana

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

RECENZIJE I PRIKAZIkazuju usporedbe sa tarifnom politi­kom u nekim drugim državama (SAD, V. Britanija, Finska i Danska). U Njemačkoj je otkupna cijena oko 25% od srednje tarifne, dok se u po- brojenim slučajevima kreće od 50% do 80% a u pojedinim slučajevima (Kalifornija i Vermont) i preko 100% (vjerojatno zbog vršnih nadoknada).U ovom poglavlju je citirana i karakteristična izjava da za energet­ske promjene nije bitna meteorološ­ka klima, nego politička klima. (Mi­sli se na razlike u meteorološkim u- vjetima između S.R. Njemačke i Ka­lif orni je).Knjiga može biti vrlo zanimljivo štivo za sve koje zanima ekologija, urbanizam i prostorno planiranje u širem smislu, pravni i ekonomski as­pekti energetske politike i t.sl. Ono što posebno ističe zanimljivost knji­ge je brojnim podacima utemeljeno argumentiranje stavova »meke« stra­tegije koji se ne mogu baš tako je­dnostavno osporavati.Budući da je u nas vrlo razvijen lobby elektroprivrede, koji decenija- ma stalno nudi skupa i sporna rje­šenja bez alternative, to je po mom sudu potrebno ukazati i na ovu knji­gu koja daje konsistentan i uteme­ljen odgovor i druge strane.Helmut JaegerVesna PusićINDUSTRIJSKA DEMOKRACIJA I CIVILNO DRUŠTVOBiblioteka Revije za sociologiju, Za­greb 198, str. 136.Osnovna teza od koje autorica polazi u knjizi »Industrijska demo­kracija i civilno društvo« je da rad­ničko upravljanje predstavlja dugo­ročan cilj koji se ne može ostvariti preko noći, već je to proces do ko­jeg se dolazi kroz razne oblike parci­jalne participacije radnika.Cilj radničkog upravljanja je u prvom redu razvijanje svijesti o nji­hovim kolektivnim interesima i os­tvarivanje tih interesa i eliminiranje kapitala i afirmacija rada kao izvora legitimiteta vlasti. Dakle, osnovno po­lazište i određujuća kategorija za ostvarivanje cilja radničkog uprav­ljanja je upravo kategorija interesa. Nedostatak ranijih analiza o kolek­tivnom odlučivanju autorica vidi u apriornoj pretpostavci radničkih in­teresa kao takvih i shvaćanju da se samim tim radnička participacija u odlučivanju nadovezuje na realizaci­ju tih interesa. Za razliku od takvog shvaćanja, autorica polazi od teze da je kolektivno odlučivanje put afir­miranja i realizacije radničkih inte­resa, koji su nastali na osnovi indi­vidualnih, pojedinačnih interesa.Osnovni nazivnik koji nalazimo kod različitih autora koji su se bavili problemom interesa je taj da interes predstavlja optimalnu kombinaciju između strasti i razuma. Autorica na­vodi shvaćanje različitih autora o in­teresima i njihovoj ulozi u društve­nom i političkom životu i vlasti. Va­žnost interesa autorica vidi u pred- vidivosti ljudskog ponašanja, budući566RECENZIJE I PRIKAZIda se iz artikuliranih interesa s do­sta velikom pouzdanošću može pred­vidjeti daljnje ponašanje njihovih artikulanata. Druga važna osobina interesa je njihova stalnost, jer su prema definiciji interesi relativno stalne i nepromjenjive kategorije ko­je vladajućem poretku koji se teme­lji na njima garantira određenu sta­bilnost. Slijedeći pristup kategoriji interesa je Ungarov, koji analizira odnos interesa i pravnog sistema.Slijedi zaključak da bi u uvjeti­ma potpune demokracije društva nor­mativni sistem trebao kao centralnu tretirati kategoriju interesa i to na takav način da se različiti interesi jednako tretiraju, što samim tim da­je mogućnost uspostavljanja interes­nih grupa. Iz Ungerove analize auto­rica izvodi pretpostavku demokraci­je. Za razliku od Dahrendorfovog pri­stupa, koji smatra da u društvu uvi­jek postoji konflikt između dvaju su- protstavljenih interesa, autorica sma tra da različiti interesi u društvu u jednom trenutku počinju konvergi­rati, odnosno da potreba za legitimi­tetom autoriteta dovodi do pozicije s koje autoritet djeluje i na ostva­renje nekih suprotstavljenih intere­sa. Drugi nedostatak Dahrendorfovog pristupa autorica vidi u njegovoj tezi da svaki interes vodi osvajanju po­zicije autoriteta. Njeno je stajalište da različiti interesi ne teže nužno o- svajanju pozicije autoriteta, već os­tvarivanju djelomične kontrole nad njim. Na taj način interesi više nisu međusobno isključivi već paralelno egzistiraju.U daljnjoj analizi autorica pri­hvaća Dahrendorf ovo razlikovanje la­tentnih i manifestnih interesa. La­tentnim interesima smatraju se inte­resi koji ne moraju biti artikulirani niti osviješteni, ali su prisutni. La­tentni interesi prema Dahrendorfu su nužno konfliktni, a njihovim os-vještavanjem dolazi do svjesnih cilje­va, odnosno manifestnih interesa. Manifestni interesi su oni koji su svjesni i dominantni, dakle oni ne moraju istovremeno biti konfliktni. Međutim, autorica smatra da razli­kovanje između osviještenih i neosvi­ještenih interesa kao baze odlučiva­nja i društvenog vlasništva nije oso­bito relevantno, budući da se samo na manifestnim, svjesnim interesima može bazirati zahtjev za učestvova­njem u odlučivanju i upravljanju. Autorica također smatra, za razliku od A. Heller, da interesi koji nisu konfliktni nisu nužno i neosviješteni interesi. Daljnja izvedba kategorije interesa navodi nas na definiranje društvenih interesa koje autorica od­ređuje kao takve koji u sebi uklju­čuju i individualne interese i smatra da se konzekventno tome niti jedan interes ne može predstavljati kao društveni interes ukoliko u sebi ne sadrži i individualne interese. Upra­vo na taj način je moguće eliminirati manipulacije od strane autoriteta ko' ji interese određene grupe definira kao opće društvene interese. Nadalje, autorica uvodi kategoriju radikalnih interesa, a to su oni interesi čije je ostvarivanje nemoguće u okvirima date strukture. Različiti interesi, u- ključujući i one radikalne prisutni su kod pojedinaca i slijedeći korak je njihova samoartikulacija na nivou društvenih grupa.Kategoriju interesnih grupa su­sretat ćemo kao jednu od centralnih kategorija u daljnjem tekstu. Artiku­lacija pojedinačnih interesa u obliku interesnih grupa je samo jedan, iako po autorovom mišljenju najprihvat­ljiviji oblik regulacije društva. Takav oblik regulacije može se nazvati ci­vilnim društvom. »Međutim, budući da je interesna reprezentacija prin­cipijelno u sukobu s čvrstom central­nom vlasti, ona uvijek izaziva nepo­567RECENZIJE I PRIKAZIvjerenje čak i kad se pokaže uspje­šnom u društvenoj regulaciji« (V. Pu­sić, str. 32.) Dakle, to je jedna od osnovnih prepreka interesnom orga­niziranju. Autorica smatra da nisu točna gledišta o artikulaciji interesa putem predstavničke demokracije koja dovode do konflikta u društvu, već da upravo artikulacija interesnih grupa »... otupljuje oštricu konflik­ta, jer putem interesne reprezenta­cije društvo nastoji integrirati većinu izraženih interesa« (str. 32). Pa čak i u slučaju prerastanja interesa u radi­kalne interese, upravo njihova široka rasprostranjenost utječe na to da se potencijalni otvoreni društveni su­kob pretvori u postepenu transfor­maciju društva. Da ne bi došlo do svojevrsne identifikacije interesnih grupa i političkih partija autorica na­glašava da su interesne grupe rela­tivno kratkotrajne formacije, koje s ostvarenjem cilja nestaju s pozornice društvenog djelovanja. Ciljevi politič­kih partija su općeniti, zanemaruju posebne interese, dok su interesne grupe osnovane na posebnim intere­sima. Isto tako ne postoji mogućnost birokratizacije interesne grupe, bu­dući da samim tim one gube svoju pokretačku snagu, jer se njihova pri­vlačnost sastoji upravo u jasno defi­niranim ciljevima i brzoj socijalnoj akciji. Bitna osobina koja razlikuje političke partije od interesnih grupa je potreba institucionalizacije poli­tičkog rukovodstva, čega u interes­nim grupama nema. Autorica se sla­že sa Offeom i Wiesenthalom u nji­hovoj tvrdnji da interesne grupe ko­je imaju manju društvenu moć ima­ju i slabiju garanciju ostvarivanja svojih posebnih interesa. Rješenje tog problema vidi u takvim organiza­cijskim strukturama i strategijama socijalne akcije koje su primjerene postavljenim ciljevima. Daljnja pret­postavka organiziranja interesnih gru­pa je i slabljenje uloge i moći sindi­kata. U kombinaciji sa sindikatom interesne grupe bi imale mogućnost ostvarivanja i drugih radničkih inte­resa, dakle ne samo interesa iz sfere rada. Dakle, budući da je jasno da je upravo kategorija interesa ključna u društveno-političkom životu, autori­ca ističe da »svaki mehanizam soci­jalne regulacije mora ovisiti i biti u funkciji manifestnih i svjesnih in­teresa članova sistema u kojem dje­luje« (str. 51). Socijalni sistem koji sam određuje interese na temelju ko­jih temelji svoj legitimitet isključuje svaku mogućnost kontrole i zanema­ruje prave interese ljudi koje zastu­pa. Upravo radi toga je neophodno da u jednom demokratskom sistemu interesi na kojima participiraju svi članovi budu jedini interesi društva.Drugi najznačajniji faktor koji utječe na efikasnost određenog mo­dela kolektivnog odlučivanja je fak­tor vlasništva, koji osigurava eko­nomsku demokraciju kao preduvjet industrijske demokracije. U najve­ćem broju slučajeva upravo se dru­štveno vlasništvo identificira s pu­nom participacijom ili samoupravlja­njem. Budući da je društveno vlas­ništvo u jugoslavenskom kontekstu najobuhvatnije određeno, V. Pusić se koncentrira upravo na razmatranje društvenog vlasništva »kao oblika de­mokratizacije ekonomske sfere koji predstavlja nužnu podlogu industrij­ske demokracije« (str. 59.). Društve­no vlasništvo u jugoslavenskom kon­tekstu je upravo najočitiji dokaz os­tvarivanja socijalizma. Međutim, au­torica, izražava sumnju o mogućnosti utvrđivanja radi li se u određenoj situaciji o tipu vlasništva koji se mo­že nazvati društvenim ili ne.O odnosu vlasništva i kontrole autorica kaže: »Odnosi vlasništva mo­gu biti izvor vlasti i kontrole, ali niti moraju nužno biti takav izvor niti568RECENZIJE I PRIKAZIsu jedino polazište za uspostavljanje odnosa socijalne kontrole« (str. 69.). Dakle, moć se ne mora temeljiti sa­mo na vlasništvu već i na mnogim drugim segmentima društva. Iz za­konske definicije društvenog vlasni­štva nemoguće je utvrditi one koji imaju pravo prisvajanja, tko je is­ključen, tko ima kontrolu a tko ne ili, kako autorica kaže, »da li je kon­trola nad vlasništvom društvena, od­nosno da li se na osnovi nje zadovo­ljavaju društveni interesi, nije mo­guće utvqiiti uspoređujući praktičnu realizaciju sa zakonskim normama jer je evaluaciju njihove realizacije moguće izvršiti tek ex post facto i na dugi rok« (str. 71.). Kako je ne­moguće da društvo funkciju kontrole vrši kao entitet već isključivo preko svojih predstavnika u sferi vlasti, iz toga proizlazi da kontrola ekonomske sfere proistječe iz kontrole političke sfere.U zaključku dijela o kontekstu vlasništva autorica zaključuje »da su interesna demokracija kao strategija društvenog razvoja i operacionalno definirani mehanizmi demokratske distribucije ekonomskih dobara pred­uvjeti koje je nužno osigurati da bi modeli kolektivnog odlučivanja s pre­tenzijama razvoja u pravcu pune par­ticipacije imali i teoretsku šansu za svoju faktičku realizaciju« (str. 72.). U nastavku teksta autorica daje kla­sifikaciju modela kolektivnog odluči­vanja s obzirom na vrijednosti, inte­rese i ciljeve koji sc pripisuju kolek­tivnom odlučivanju. S tog aspekta postoje četiri tipa teorija participa- tivnog odlučivanja: demokratske teo­rije, socijalističke teorije, teorije Ijud skog rasta i razvoja, teorije porasta produktivnosti i efikasnosti.Za prve dvije teorije značajno je da tretiraju participaciju kao glo­balnu društvenu orijentaciju koja pre­lazi okvire industrijske organizacije iimplicira cjelokupni politički sistem. Teorije ljudskog rasta i razvoja i te­orije porasta produktivnosti tretiraju participaciju na mikronivou i smatra­ju da je industrijska participacija nezavisna od političke. Iako posljed­nje dvije teorije nemaju neku značaj­niju ulogu njihov je doprinos na uka­zivanju na neke psiho-socijalnc mo­mente radnog procesa. U vezi s teo­rijom demokracije, autorica smatra da je njihova važnost u poimanju pro­cesa demokracije koji kreće od krat­koročnih odluka, koje su u kompe­tenciji svakog radnika, ka komplici­ranijim odlukama. Druga je značajka teorija demokracije u tome što ne pretpostavljaju jednaki model demo­kracije u svim segmentima društva, dakle da se demokracija u industriji ne provodi na jednaki način kao de­mokracija u političkoj sferi.Teoretičari socijalističke orijen­tacije uvode čvrstu distinkciju izme­đu samoupravljanja i participacije, i smatraju da je participacija oblik ma­nipulacije radnicima od strane upra­vljačke elite. Autorica međutim par­ticipaciju određuje »kao proces po­stepenog uključivanja radnika u od­lučivanje (...) logični vrhunac takvog procesa je radničko samoupravlja­nje« (str. 84.). Ona uvodi kategoriju pseudoparticipacije kao djelomičnog manipuliranja radnicima i pseudosa* moupravljanja kao sveobuhvatne ma­nipulacije radnicima. Prema njenom mišljenju participacija i samouprav­ljanje su dio jednog istog kontinu­uma.Druga tipologija modela kolektiv­nog odlučivanja je klasifikacija s ob­zirom na smjer implementacije ko­lektivnog odlučivanja. S obzirom na to razlikuje dva osnovna nivoa na kojima sc može organizirati partici­pacija. To su: participacija uvedena569RECENZIJE I PRIKAZIu organizaciju i participacija inicira­na u organizaciji.Prema mišljenju autora jugosla­venski model samoupravljanja je na­stao na prvom nivou, odnosno samo­upravljanje je uspostavljeno izvana. Prednost takvog principa je u tome što je formalna strana organizacije modela osigurana, dok je s druge strane nedostatak u tome što je pri­sutan nedostatak kulture participaci­je kao društvene vrijednosti, pa pre­ma tome se može očekivati nedosta­tak motivacije za participacijom.Drugi oblik participacije je onaj koji je nastao na zahtjev samih rad­nika. U ovom obliku participacije ne postoji problem motivacije radnika za participaciju.Za participaciju uvedenu izvana značajno je da ima čvrstu normativ­nu strukturu, kao jugoslavenski oblik samoupravljanja, dok je za participa­ciju iniciranu od strane radnika zna­čajno da pravne norme imaju samo funkciju naknadnog formalnog sank­cioniranja uvriježenih odnosa.Za utvrđivanje stupnja formali- zacije učestvovanja u odlučivanju au­torica iznosi podatke iz istraživanja provedenog na jugoslavenskom i pri­mjeru jedanaest evropskih zemalja. Zaključuje da je najviši stupanj for- malizacije kolektivnog odlučivanja do­segnut u Jugoslaviji, dakle upravo u kojoj je participacija odnosno samo­upravljanje uvedeno izvana. Isto tako daje podatke o utjecaju na odlučiva­nje o nekim aktuelnim problemima u organizaciji. Autorica smatra da je značajan nedostatak modela samou­pravljanja u tome što je s jedne stra­ne radnicima onemogućeno da dono­se odluke za koje su kompetentni i zainteresirani, a s druge strane su bili prisiljeni donositi neke odluke za koje nemaju dovoljno stručnostii sposobnosti. U zaključku autorica kaže da se participacija», odnosno su­djelovanje u odlučivanju ne može zakonodavno garantirati, odnosno da proces demokratizacije treba krenuti od odlučivanja o užim problemima ka sve široj demokratizaciji radnog procesa. Industrijska demokracija ie mehanizam koji se bazira na izraže­nim kolektivnim interesima odrede-, nih grupa. Interesi radnika su baze uspostavljanja industrijske demokra­cije, koja se kao takva može razvijati samo kao dio konteksta političke de­mokracije, koja će isto tako funkcio­nirati na bazi interesne reprezenta­cije. ;interesna reprezentacija kako u industrijskoj/ tako i u političkoj sferi uvjet je demokratizacije društva, a demokratsko društvo kao takvo nu­žno pođraziimijeva postojanje kon­flikta, odnosno opozicije.Na kraju, da se izrazimo riječima autorice; »Da bi samoupravljanje mo­glo faktički funkcionirati kao meha­nizam realizacije radničkih interesa, bilo bi potrebno na nivou 'političkog sistema uspostaviti demokraciju na bazi interesne reprezentacije, na ni­vou ekonomskog sistema kombinaci­ju, kooperativnog vlasništva i društve­nog vlasništva, s operacionalno. defi­niranim mehanizmom distribucije, a na nivou industrijskih odnosa direkt­nu demokraciju koja bi se postepeno razvijala od selektivne do pune parti­cipacije« (str. 126.).Gordana Džolić570

Vesna Pusić, Industrijska demokracija i civilno društvo

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia