Molè, Vojeslav

ART-Dok

Bizancjum — Bizancjum a sztuka Słowian 125 
Bizancjum a sztuka Słowian stanowi jeden 
z podstawowych problemów j ak i aspektów 
dziejów sztuki śr. w większości krajów i na­
rodów słow. Szczególnie dotyczy to Slow. bał­
kańskich (Bułgarów, Macedończyków i Serbów) 
i wsch., do których wraz z najwcześniejszymi 
kontaktami gospodarczymi, polit. i religijno-
-kościelnymi także i sztuka w wyższych for­
mach rozwojowych przyszła z Bizancjum. We 
wszystkich tych wypadkach idzie w pierwszym 
rzędzie o sztukę sakralną, chociaż nie wyłącz­
nie; jeszcze przed chrystianizacją bowiem na 
18 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław; Labuda, Gerard; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 1. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, S. 125-129
126 Bizancjum a sztuka Słowian 
Kusi, jak i na Bałkanach, a poniekąd także 
u Chorwatów i Słoweńców, a nawet u Słowian 
mor., pojawiają się wyroby biz. przemysłu 
artystycznego (wyroby złotnicze i w ogóle 
zdobnicze), a tkaniny biz. cieszyły się np. 
u Bułgarów (Protobułgarów) dużym popytem, 
skoro wymieniano je specjalnie wśród odszko­
dowań wojennych. U Słowian rus. importo­
wane wyroby złotnicze i zdobnicze biz. były 
nawet pierwszym objawem ich bliższej stycz­
ności z kult. artystyczną świata śródziemno­
morskiego. Już bardzo wcześnie wywołała ona 
naśladownictwo w rus. przemyśle artystycz­
nym, wykazującym zresztą pod tym względem 
dawne własne tradycje. Zwłaszcza w technice 
emalii (ob.) dochodził on do osiągnięć ce­
nionych z powodu swej finezji także w ówcze­
snej Europie zach. (Schedula diversarum ar-
tium Teofila Prezbitera). Należy podkreślić, 
że właściwa rola Bizancjum w tej dziedzinie 
zaczyna się dopiero po nawiązaniu bliższych 
stosunków centrów słow. z Bizancjum, jak też 
i po chrystianizacji Słowian. 
jęciem religii chrześcijańskiej przez państwa 
słow., w danym wypadku przez Bułgarię; 
w środowi ku słow. wówczas budynki sakralne 
i ich o doba należały całkowicie do sztuki 
biz., bez udz ału w ich kształtowaniu arty-
; • < * , > " 
• li mm 
; i & ^ t f / l i 
r t u ° n 
Ryc. 48. Kościół Św. Sofii w Ochrydzie. Rzut 
poziomy wg R. Ljubinkoyicia 
stycznym ludności słow. Inaczej ma się sprawa 
w zasięgu sztuki i kult. artyst. pierwszego 
państwa bułg. (681—971) oraz macedońsko-
-słow. państwa cara Samuela (976—1018). Pro­
blematyka najstarszej bułg. sztuki (ob.) jest 
Ryc. 47. Kościół Św. Sofii w Sofii — rzut poziomy 
(VI -IX * w.) wg B. Filova 
W krajach bałk. początki tego oddziaływa­
nia nie są dla nas jasne. Występuje ono już 
bardzo wcześnie, jeszcze przed oficjalnym przy-
li 
i 
Ryc. 49. Kościół Św. Sofii w Ochrydzie. Widok od 
wschodu wg W. Mole 
wprawdzie zbyt skomplikowana, aby móc do­
kładnie rozgraniczyć wszystkie istniejące w niej 
elementy antyczne, zwłaszcza miejscowe póź-
noantyczne (świeckie i chrześcijańskie), orien­
talne, wsch.chrześcijańskie, protobułg. i biz.; 
zwłaszcza n e sposób ustalić, co z tego istniało 
na Półwyspie już przed ową chrystianizacją 
i trwało nad  jako tradycja miejscowa, a co 
Bizancjum a sztuka Słowian 
działało jako nowy impuls, oraz co — jakkol­
wiek pierwotnie nie pochodziło z Bizancjum — 
przenikało jednak za pośrednictwem i w prze­
kształceniu biz. Udział w tym wszystkim Bi­
zancjum, szczególnie samej stolicy, był na 
równi z jego udziałem w innych dziedzinach 
życia i twórczości kult. — b. duży. We wszyst­
kich gałęziach sztuk plastycznych, a zwłaszcza 
w sztuce kościelnej, podstawy jej pozostały 
biz. w szerszym znaczeniu słowa. Gdy jednak 
wkład cech specyficznie biz., szczególnie 
knstpol., jest w sztuce Bułgarii naddunajskiej 
być może nieco mniej wyraźny, bardziej wi­
doczny jest w sztuce na obszarach państwa 
cara Samuela, na ziemiach macedońskich o da­
wnej kult. i sztuce antycznej, wcz.chrzęść, i biz. 
Do tradycji tych dochodziło jeszcze oddziały­
wanie bliskiego Sołunia (ob.), jak i stołecznego 
Konstantynopola. Szczególnie znamienne są 
żywe tradycje kierunku hellenistycznego 
w archit. biz. (np. Bazylika Św. Achileja na 
Małej Prespie). Obok niej istniała jednak rów­
nież architektura przesiąknięta pierwiastkami 
orientalizującymi (Św. Sofia, Św. Kliment, Św. 
Naum w Ochrydzie). Tego rodzaju elementy 
biz. i wsch.chrześc. układają się w doniosłą 
podstawę późniejszego rozwoju architektury 
sakralnej środowiska macedońsko-słow., a w na­
stępstwie całego późniejszego rozkwitu sztuki 
w Macedonii. Podstawowe bowiem elementy 
biz. architektury sakralnej znajdują odpo­
wiednik w rzeźbie dekoracyjnej (przeplatanej 
elementami orientalnymi), a zwłaszcza także 
w malarstwie ściennym. Malarstwo to, szcze­
gólnie bogato reprezentowane przez freski w ko­
ściele Św. Sofii w Ochrydzie (ob.), w Wodoczy 
oraz w Nerezi (ob.), stanowi wprost niczym 
nie zastąpiony zespół biz. malowideł ściennych 
XI i XII w.; na ich tle staje się dopiero zrozu­
miały proces rozwojowy, którego zakończeniem 
było malarstwo biz. wieku XIV (tzw. rene­
sans okresu Paleologów). Ostatnio przytoczone 
zabytki należą jednak już do okresu po upadku 
państwa Samuela, a tym samym do okresu 
ponownego panowania Biz. i konsekwentnie 
przeprowadzonej przezeń grecyzacji Kościoła, 
oczywiście także jego sztuki w Macedonii, jak 
i w całej Bułgarii. Po powstaniu drugiego 
państwa bułg. (1185—1396), w którego skład 
wchodziła przez pewien okres również Macedo­
nia, wzmógł się wprawdzie element słow., 
pierwiastki biz. w sztuce obu krajów pozo­
stały jednak mocniejsze niż dawniej. Znamien­
nym przykładem mocnych związków sztuki 
bułg. ze sztuką Konstantynopola w XIII w. 
są zwłaszcza malowidła ścienne w Bojanie (ob.) 
z r. 1259. Związki te pozostały charaktery­
styczne także dla późniejszych faz rozwoju 
bułg. sztuki (ob.) z centrum w Tyrnowie aż do 
końca w. XIV. Obok kontaktów z Konstanty­
nopolem i Sołuniem wchodzi w rachubę także 
styczność ze Św. Górą (ob. Athos) jako centrum 
biz. sztuki kl. Wśród zabytków zajmują szcze­
gólne miejsce cerkwie w Mesembrii (dzis. Nese-
bir), których architektura wykazuje obok moc­
nych związków z architekturą biz. niemniej 
charakterystyczne rodzime cechy twórcze. 
Związki zachodzące między Bizancjum a śr. 
sztuką serb. (ob. Serbia — sztuka) przedsta­
wiają się w nieco odmiennym świetle. Także 
tutaj, jeśli idzie o sztukę sakralną, same pod­
stawy i założeni , arówno w architekturze, 
jak i w malarstwie (ściennym, ikonowym 
i książkow m), a do pewnego stopnia także 
w r eźbie, były biz., co było podyktowane 
choćby już potrzebami kultu. Zróżnicowania 
są jedn k tutaj bez porównania większe aniżeli 
w sztuce bułg. Infiltracja elementów biz. wy-
f 
I 
3*. 
3 
5 m 1 
J
Rye. 50. G-raóanica wg A. Deroko 
stępowała uż bardzo wcześnie w związku 
 warunk mi paóstwowo-polit. (zwierzchność 
biz., położen  geogr., obrządek biz.), łączyła 
się jednak w najstarszej sztuce serb. Dukli-
-Zety (Duklja ob.), czyli w tzw. Serbii przymor­
skiej, z przeważającymi elementami sztuki adria-
tycko-rom. W Serbii (ob.) za dynastii Nemani-
eów, pocz. od 2 poł. XII w., stosunki te ule­
gały olejnym zmianom. Charakterystyczne są 
pod tym względem zwłaszcza przejawy w za­
kresie architektury. Gdy bowiem architektura 
s kraln  grupy Baszki pomimo zasadniczych 
typów biz. rozbudowuje w swoisty sposób ele­
menty rom., łącząc je z zasadniczym ujęciem 
biz. (ob. Studenica, Zicza, Arilje, Gradac, De-
czani), to architektura serb. w Macedonii 
(zwła zcza za królów Milutina, Stefana Urosza 
Deczańskiego i Stefana Duszana), przy całej 
swej oryginalności nosi wybitne piętno tra-
128 Bizancjum a sztuka Słowian 
dyeji biz., miejscami bezpośrednio stołecz­
nych (ob. Chilandar, ob. również Nagoriczino, 
Graćanica, Markov manastir, Matejić). Od 
wzorów biz., przy utrzymaniu jednak styczno­
ści z architekturą kl. Athosu, oddala się nato­
miast grupa architektury w dorzeczu Morawy 
(ob. Lazarica, Eawanica, Kalenic). Ścisły zwią­
zek sztuki serb. z Bizancjum jest być może 
jeszcze wyraźniejszy w dziedzinie malarstwa 
ściennego, w którego zabytkach odzwiercie­
dlają się kolejno wszystkie kierunki i fazy roz­
wojowe malarstwa biz. od 2 poł. w. XII aż 
do pierwszej poł. w. XV. Stosunek tej sztuki do 
podniet i wzorów biz. jest jednak różny, czę­
sto bezsprzecznie twórczy. Obok mającego nie­
raz miejsce bezpośredniego przenoszenia na 
f^ T^^ ^^ * 
Ryc. 51. Malowidło — Narodziny Panny Marii. Cer­
kiew Joachima i A n n y w Graćanicy. Fot. Instytutu 
Ochrony Zabytków Kultury N E Jugoslavije 
teren serb. wzorów malarstwa biz., mających 
swoje źr. w różnych centrach biz., rozwijają się 
w szeregu grup-szkół malarskich tendencje ro­
dzime, realizowane w różnorodnych gradacjach, 
począwszy od przenoszenia wzorów pierwot­
nych na płaszczyznę zbliżoną do sztuki ludowej 
aż do koncepcji o szerokich horyzontach i wiel­
kiej oryginalności. Wzory biz. nie są jednak 
wyłączne; obok nich zaznaczają się również 
elementy zach., tj. przede wszystkim włoskie, 
występujące zarówno w ikonografii, jak i w uję­
ciu stylistycznym (ob. Serbia — sztuka, Stu-
denica, Źicza, Sopoćani, Deczani i in.). 
W sztuce pozostałych Słowian płd. wpływ 
Bizancjum jest co prawda bez porównania 
mniejszy, niemniej jednak istnieje i odegrał 
określoną rolę hist. W Dalmacji (ob.) dotyczy 
on nie tylko starszych zabytków architektury 
z okresu przed osiedleniem się Słowian oraz 
wcz. fazy słow. (ob. Zadar, Kotor), jak i danych 
źródłowych Konstantyna Porfirogenety, lecz 
także jeszcze okresów znacznie późniejszych 
(m. i. malarstwa ikon XV i XVI w.). Befleksy 
sztuki bizantyńskiej, co prawda raczej spora­
dyczne, istnieją także w sztuce, zwłaszcza ma­
larskiej, ziem chorwackich i słoweńskich. Osob­
ny rozdział stanowi zagadnienie roli dziejowej 
Bizancjum w powstaniu i rozwoju sztuki Sło­
wian wsch. w okresie przedmongolskim. Jak 
u Bułgarów i Serbów punktem wyjścia sztuki 
monumentalnej  sakralnej u słow. wsch. były 
podniety  wzory sztuki biz., która napływała 
wraz z nową religią chrześcijańską na Buś 
Kijowską, przede wszystkim do Kijowa wielko­
książęc go, zarówno z miast bizantyjskich na 
Krym e i nad Mor em Czarnym (Ohersones), jak 
i z samego Konstantynopola, oraz innych, star­
szych  nowszych centrów bizantyjskich, a m.in. 
ta że już z c ntrum nad Jeziorem Ochrydzkim. 
Początki wielkiej sztuki (zwłaszcza sakralnej) 
# 
N 
Ryc. 52. Ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej (Ga­
ler a Tretiakowska) 
Kijowa i in ych najstarszych środowisk rus. 
(ob. Buś — sztuka, Kijów, Czernihów, Nowo­
gród Wielki, Włodzimierz nad Klaźmą) wiążą 
się, chociaż bynajmniej nie wyłącznie, ze sztuką 
biz., i t  pomimo tego, że od razu występują 
w niej także cechy inne, nadające całej tej sztuce 
osobliwe piętn  odrębności i rodzimości. Cechy 
te r zwijają się bardzo szybko, szczególnie 
w kresie rozdrobnienia feud., kiedy wzmagają 
się tendencj  i właściwości regionalne i miej­
scowe. Wraz z rysami łączności z jeszcze dal­
szymi środowiskami artystycznymi (sztuka 
skand., elementy wsch. — zwłaszcza w dzie­
dzinie złotnictwa — jak i sztuka rom., charak­
terystyczne szcz gólnie dla architektury i rzeźby 
dekoracyjnej Busi Halickiej, Czernihowskiej 
i Busi Suzdalskiej) podporządkowane są jednak 
Bizancjum a sztuka Słowian — Bizantyjskie elementy.. 129 
aż do końca okresu przedmongolskiego (i je­
szcze później) podstawowym motywom i ten­
dencjom pierwotnych zasad biz. Zasady te, 
widoczne w architekturze, rzeźbie i malarstwie 
sakralnym, powodują, że odrębności sztuki 
st.rus. tego okresu, aczkolwiek być może silniej 
wyrażone aniżeli w sztuce Serbów i Bułgarów, 
są jednak do pewnego przynajmniej stopnia 
(tak jak tamte) odrębnościami w ramach wiel­
kiej sztuki Bizancjum. Była ona odzwierciedle­
niem artystycznym wielkiej jedności duchowo-
-kult. Europy płd.-wsch. i wsch., jaka rozwi­
nęła się na tradycjach późnoantycznej sztuki 
śródziemnomorskiej. Silniejsze oddalenie się 
sztuki rus. od Bizancjum miało przynieść do­
piero późniejsze śr. 
Lit . : O. D a l t o n , Byzant ine Art and Archaeology, 
Oxford 1911; t e nże, East Christian Art, Oxford 1925; 
Ch. Diehl, Manuel de l'art byzantin, 2 wyd., Paris 
1925; Lj. Karaman, Pregled umjetnosti u Dalmaciji 
(od doseljenja Hrvata do pada Mletaka), Zgb 1952; 
8. Radojćić, rozdziały o sztuce serbskiej, w: Histo-
rija naroda Jugoslavije, Zgb 1953; D. V. Sarab'janov, 
De la relation entre l'art byzantin et l'art ancien 
russe, Byzslav., 19, 1958, vol. 1, s. 9 6 - 1 0 6. Ob. 
też: Lit. pod Bułgaria—sztuka, Serbia—sztuka, Ruś— 
sztuka. [Wojsław Mott] 


Bizancjum a sztuka Słowian

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok