Molè, Vojeslav

ART-Dok

Holm — Hradcany 219 
Hradcany (w znaczeniu „Dwór książęcy 
i zamek królewski na Hradczanach w Pradze") , 
teren zamku w Pradze na długim wzniesieniu 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964, S. 219-222 
220 Hradcany 
„na Opyśi" między rz. Wełtawą a potokiem 
Brusnica. W w. IX i X istniał tu staroczes. 
gród z dwoma podgrodziami, ze starym*pogań-
skim miejscem kultowym, wg Kosmasa na­
zywanym w w. XI Żiźi. Zarówno gród, prawdo­
podobnie już założony jako siedziba książęca, 
jak również później zamek rom. — skoncen­
trowany we wsch. części wzniesienia OpyŚa, 
w przybliżeniu na przestrzeni między dzis. 
katedrą Św. Wita a kl. Św. Jerzego — oddzie­
lony był od pozostałych zach. części kwzgó-
rza zamkowego głębokim naturalnym rowem 
w miejscu dzis. drugiego dziedzińca przy zach. 
krańcu dzis. katedry. Budynki grodu (w. IX 
i X) były z pewnością drewniane, późniejszego 
zamku (w. XI i XII) — murowane. Początki 
zaś zabudowań murowanych na zamku wiążą 
się ściśle z początkami dziejów architektury 
podkowiastymi konchami. Szczegóły budowli, 
jak również jej elewacja są nieznane; nie wia­
domo, czy jej środek otaczało obejście oddzie­
lone słupami lub kolumnami i nad nim empory, 
jak przypuszczał Cibulka; niejasne jest też, 
na czym opierała się kopuła. Genetycznie ro­
tunda łączyła się niewątpliwie z tradycjami 
architektury pokarolińskiej i jej kościołów za­
mkowych, a być może także śródziemnomorskiej. 
Botunda reprezentowała w każdym razie monu­
mentalny przykład typu centralnego wśr. koś­
ciołów zamkowych na ziemiach czes., a jej 
oddziaływanie sięgało także do Polski (ob. 
Kraków, Botundy), w samych zaś Czechach 
na długo stało się decydujące także dla kształ­
towania przestrzeni wnętrz kościelnych. Bo­
tunda okazała się jednak w krótkim czasie 
zbyt ciasna, a zwłaszcza od chwili założenia 
I u K L A 5 I T O B . • C X A « . N A W I E Ż A 
K O S C I Ó t S W . W I T A 
P A t A C 
B I S U . U 
V A L A O ; ' . C\OK 
. m A R i i 
^ l A C A 
^ W i E K P L O L E W O W I 
P O U J P N 
w i e i n 
3 T U D N I A 
ł t t O S T ' 1 1 * 1 1 
1 1 0 2 0 5 0 10 5 0 
Ryc. 49. Plan Hradran z XII wieku, wg Menela 
w Czechach. Pod koniec w. IX bowiem ks. 
Borzywoj po przyjęciu chrztu założył wnet 
po pierwszym kościele Św. Klimenta w Levym 
Hradcu (ob.) także pierwszy kościół P. Marii 
na zamku praskim: jego istnienie poświadcza 
także jeszcze kronika Kosmasa w r. 1092. 
Kwestia umiejscowienia tego kościoła, przez 
długi czas sporna, wydaje się ostatecznie roz­
strzygnięta na podstawie wyników nowszych 
wykopalisk arch.; mieścił się on w pobliżu 
głównej bramy zach.; w w. IX było to miejsce 
przy drodze tuż przed bramą, ale w w. X 
znajdowało się już wewnątrz zabudowań za­
mkowych. Kościół był małych rozmiarów, jedno-
nawowy z półokrągłą apsydą, w ciągu dziejów 
dwukrotnie odbudowywany, a później — chyba 
na początku XIV w. — zburzony i zasypany. 
Z drugiego kościoła, założonego przez ks. 
Wratysława ku czci Św. Jerzego, poświęconego 
dopiero za ks. Wacława, nic się właściwie nie 
zachowało; najstarsze zachowane części dzis. 
kościoła Św. Jerzego pochodzą dopiero z końca 
w. X. Od tych skromnych początków bez po­
równania donioślejsza była jednak pierwsza 
monumentalna świątynia na zamku: kościół 
Św. Wita, wzniesiony przez Św. Wacława 
w latach 925—30. Była to rotunda stosunkowo 
dużych rozmiarów (fundamenty jej odkryto 
pod późniejszą kaplicą z grobem św. Wacława), 
z czterema mocno na zewnątrz występującymi 
biskupstwa praskiego (r. 973) nie odpowiadała 
zwiększonym potrzebom kultu. Toteż została 
zburzona w r. 1060, a nad nią zaczęto budować 
i w r. 1096 ostatecznie wykończono bazylikę 
— j 
b ' 1 1 1 i 1 • 1 1 -b 
Kyc. 50. Hradćany. Rotunda Św. Wita — plan resztek 
fundamentów, wg Cibulki 
trójnawową, w której umieszczono oprócz grobli 
św. Wacława także rebkwie św. Wojciecha, 
wywiezione z Gniezna do Pragi przez ks. 
Brzetysława. Jej fundamenty zachowały się 
pod późniejszą katedrą gotycką. Posiadała 
ona podwójny chór (wschodni i zachodni), 
H r a d ć a n y 221 
dwie krypty i dwie wieże, jak również bogatą 
dekorację plastyczną; sama zaś koncepcja prze­
strzeni jej wnętrza stanowiła jakby przejście 
od wnętrz centrabiych do bazylik roni. Prawie 
w pełni zachował się drugi kościół na zamku, 
kościół Św. Jerzego. Pierwszy, sprzed r. 920, 
wedle nowszych badań arch. był już murowany. 
Drugi, który powstał wraz z żeńskim kl. 
benedyktynek w początkach rządów Bolesła-
o charakterze świeckim. Obwałowania względ­
nie mury obronne otaczały w w. X całą prze­
strzeń dzis. trzeciego dziedzińca aż do miejsca 
sali Władysławowskiej na zachód, sięgając 
na wschód, być może, aż do dzis. Czarnej 
Baszty. Z dwóch wielkich bram, zbudowanych 
w okresie późniejszym z kamienia, prowadziła 
droga z bramy zach. w płd.-zach. rogu trze­
ciego dziedzińca w płn.-wsch. kierunku do 
• 
—m m 
10 ao 
Rye. 51. Hradćany. Plan bazyliki Św. Wita 
wa II (967—99), padł w swej głównej części 
razem z kl. pastwą pożaru w r. 1142, został 
jednak od razu odnowiony. W stanie dzi­
siejszym kościół Św. Jerzego przedstawia się 
jak kopia z połowy XII w. starego kościoła 
typu ottońskiego, wzbogacona w następstwie 
różnymi dobudówkami. Jest to bazybka trój-
nawowa z trybunami nad nadzwyczaj wąskimi 
nawami bocznymi, typowymi dla bazylik ot-
tońskich, i z kryptą pod prezbiterium. Podczas 
badań arch. odkryto tam pusty grób, który 
mógłby być" grobem św. Ludmiły (?). Kapli­
cę zbudował Bolesław II wraz z kościołem, 
aby w niej pochować" ciało św. Ludmiły. Później 
wzniesiono nową kaplicę Św. Ludmiły. Kaplica 
P. Marii, złączona z kościołem, posiada po­
zostałości bogatych malowideł ściennych z końca 
XII w. Zachowały się także części krypty 
zach., nad którą znajdował się zach. chór 
zakonnic. 
W epoce grodziskowej i rom. powstały na 
zamku praskim także rozległe zabudowania 
miejsca katedry Św. Wita, a stamtąd dalej 
wzdłuż płd. strony kościoła Św. Jerzego ku 
znajdującej się w pobliżu tylnej bramie. Baszta 
trzecia, już kamienna, wznosiła się przed zach. 
fasadą sali Władysławowskiej. Budowle na 
terenie zamku były w X w. drewniane; w w. XI 
powstały jednak także już gmachy murowane, 
m. in. nie zachowany dwór książęcy oraz dwór 
biskupi, budowany sposobem przedrom. z fun­
damentami, w technice tzw. opus spicatum; 
zachowane są fundamenty kaplicy biskupiej 
Św. Maurycego. 
W w. XII rozpoczyna się — zarówno dla 
Pragi, jak i dla zamku — właściwy okres 
rom. wielką przebudową rozpoczętą w r. 1135 
przez ks. Sobiesława I. Zamek otrzymał nowe 
ufortyfikowanie wysokimi murami obronnymi 
z regularnie układanych ciosów rom., otacza­
jącymi obwód całego dawniejszego grodu, po­
siadającymi nowe bramy z basztami obron­
nymi. Eównocześnie został odnowiony także 
dwór królewski, tym razem z kamienia, razem 
222 Hradcany — Hradec 
z połączoną z nim kaplicą Wszystkich Świę­
tych (r. 1182). Dwór, 48 m długości, przysunięty 
był do murów obronnych, a jego strona płd. 
skombinowana z trzema mniejszymi basztami 
w tym miejscu. Jego podziemie, zachowane 
i widoczne pod salą Władysławowską, znaj­
dujące się poniżej poziomu powierzchni za­
mkowej, przykryte jest potężnym sklepieniem 
clavova rotunda sv. Vita, Rozsifeny zylastni otisk ze 
Svatovaclavskeho sborniku, Praha, t. 1, 1934; tenże , 
O poloze P. Marie na hrade prażskem, Praha 1933; 
tenże , Kostel sv. Jifi na hrade prażskóm, Praha 1936; 
J. Ćarek, Romańska Praha, Praha 1947; V. Menel, 
Praha pfedromanska a romańska, [w:] Praha romań­
ska, Praha 1948, s. 45 — 125; V y z n a m objevu nej-
starśiho kostelika na prażskem hradó (Projevy na kon-
ferenci archeologu a historiku), Praha 1951; I. Bor-
k o v s k y , O pocatcich prażskóho hradu a o nejstarsim 
' O 
sss 
—LI ^ 
Eyc. 52. Hradcany. Plan kościoła Św. Jerzego Ryc. 53. Hradcany. Wnętrze ko.ściola t>w. Jerzego 
kolebkowym, wzmocnionym silnymi gurtami 
poprzecznymi. Kaplica zamkowa posiadała na 
stronie zach. trybunę połączoną schodami z pa­
łacem. Pałac ten, dużych rozmiarów, wraz 
z kaplicą, należy do grupy wielkich zach.-
europejskich pałaców, zwłaszcza niem. (No­
rymberga, Gheb, Wartburg). Cały zaś zamek 
praski w w. XII łączył w sobie elementy tra­
dycyjnego zach. systemu obronnego, schemat 
rom. pałacu typu niem. Pfalz, a równocześnie 
zachował rozplanowanie pierwotnego grodu sta-
roczes. Dalsze nowe rysy, ale już gotyckie, miał 
otrzymać zamek w w. XIII. O ozdobie rzeź­
biarskiej i malarskiej zamku ob. Czechy—sztu­
ka, Praga. 
Lit.: V. B i m b a u m , Romańska Praha, Rocen-
ka Kruhu pro pestovani dejin umeni za r. 1923, 
Praha 1924, s. 3 i n.; K. Pia ła , Hrad prażsky v dobe 
romanskś, Praha 1933; V. B i m b a u m , Chram sv. Vita, 
Kniha o Praze, Praha 1930, s. 1 7 - 3 6 ; J. Cibulka, Va-
kostele v Praze, Praha 1949; J. Cjibuljka, Templum 
Sanctae Mariae, Kniha o Praze, Praha 1958, s. 25 — 46; 
I. B o r k o v s k y , K otazce nejstarśich kostelu na Praż­
skem hrade, Pam. Arch., 51, 1960, z. 1, s. 332 — 87. 
[Wojsław Moli] 


Hradčany

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok