Molè, Vojeslav

ART-Dok

Bogusław I — Bujana 139 
Bujana 1. Cerkiew (we wsi tejże nazwy), 
8 km od Sofii u stóp góry Witoszy, złożona 
z dwóch cerkiewek stanowiących zwartą ca­
łość, zestawionych w ten sposób, że z zach., 
w dwóch kondygnacjach typu cerkwi-grobowca 
(ob. Stanimaka, Bułgarska sztuka), połączona 
jest starsza, wsch., jako przedłużenie jej części 
dolnej — właściwego mauzoleum. Część wsch., 
starsza (niedokładnie datowana), pochodzi 
z XI w., gdy natomiast część zach. została 
według napisu zbudowana i ozdobiona w r. 1259 
przez sebastokratora Kalojana. Jako świątynia 
dworska była pierwotnie połączona z zamkiem, 
który się tutaj znajdował. Ważniejsze od samej 
architektury są jednak malowidła ścienne jej 
wnętrza, stanowiące bez kwestii najcenniejszy 
zabytek śr. sztuki bułg. Nie są one wszystkie 
z tego samego czasu. Pod warstwą bowiem 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław; Labuda, Gerard; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 1. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, S. 139-141
140 It oj a n a 
malowideł, którymi ozdobiono całe wnętrze 
(także cerkiewki wsch.) w r. 1259, zachowały 
się w części wsch. także jeszcze resztki malo­
wideł z w. XI, a w niektórych miejscach istnieją 
także jeszcze przemalowania z XVI i XVII w. 
Pierwotna warstwa malowideł, swoją techniką 
zbliżona do freskowej, zachowana jedynie we 
fragmentach stojących figur świętych jak 
i dwóch kompozycji Ukrzyżowania i Zaśnięcia 
P. Marii, przy czym zachowała się tylko jedna 
głowa (zmarłej P. Marii), odznacza się jasnym 
kolorytem, prostym układem draperii i wiel­
kimi figurami, co wszystko razem zbliża je do 
monumentalnego malarstwa biz. XI—XII w., 
zwłaszcza do mozaik w Hosios Lukas w Focy-
dzie. Są one niewątpliwie dziełem artystów 
biz., jak wskazują na to również napisy grec. 
! I I 
Ryc. 58. Cerkiew w Bojanie wg B. Filova 
0 wiele liczniejsze i w całości zachowane są 
malowidła z r. 1259, malowidła wykonane al 
secco, dalekie od dawniejszych koncepcji mo­
numentalnych, o ciemnawym i gęstym kolory­
cie i delikatnym modelunku. Szczególnie zna­
mienna jest dążność do pogłębienia wyrazu 
psychologicznego samych twarzy jak i całych 
kompozycji. Charakterystyczne są formułki kon­
wencjonalne zarówno w sposobie ujmowania 
figury i twarzy ludzkiej, draperii, przestrzeni 
1 krajobrazu, jak również ich modelunku, ko­
lorytu i rozmieszczenia barwnych plam. Xa 
ścianach narteksu obok licznych postaci świę­
tych są dwie grupy portretów fundator skich, 
sebastokratora Kalojana i jego żony Desi-
sławy oraz cara Konstantyna Asena Ticha 
i carowej Ireny, a na sklepieniu i w lunecie 
ściany zach. 18 scen z życia Św. Mikołaja. 
Wśród tych malowideł umieszczonych na ścia­
nach znajduje się szereg wartościowych kom­
pozycji. Odzwierciedlają one najbardziej charak­
terystyczne cechy malarstwa biz. XIII w., 
zwłaszcza w scenie „Chrystusa młodzieńczego 
w świątyni wśród uczonych", albo też po­
staci Chrystusa Euergetesa, będącej kopią 
znanej podówczas ikony knstpol., jednej ze 
szczytowych kreacji malarstwa biz. Całkiem 
wyjątkowe miejsce zajmują jednak wymie­
nione portrety fundatorskie, zwłaszcza podo­
bizny Kalojana Desisławy. Są one wykonane 
z natury, odznaczają się niezwykle żywą cha­
rakterystyką i pogłębionym wyrazem indy­
widualnym. Sztuka malowideł bojańskich wiąże 
się bardzo blisko z sztuką Konstantynopola 
(wykazują o zarówno cechy ikonograficzne, 
g 
m 2 ififc? 
• 
Ryc. 59. Chrystus Euergetes — malowidło 
ścienne z cerkwi w Bojanie (1259 r.) wg B. Pilova 
jak i formalne oraz stylistyczne). W samym 
Konsta tynopolu z tego okresu (okres ces. łac.) 
nic się nie zachowało z tej dziedziny. Nie brak 
też kilku szczegółów wskazujących na związki 
z gotycką sztuką zach. (w cyklu scen z legendy 
św. Mikołaja i w portrecie Desisławy). Pod­
reśl na jest także rodzimość — jeśli nie sa­
mych artystów, to fundatora — przez umiesz-
Bojana — Bojowie 141 
czenie napisów tylko w jęz. słow. B. stanowi 
cenny dolaiment promieniowania sztuki Kon­
stantynopola na Półwysep Bałkański w okre­
sie coraz bardziej wzmagającej się potęgi i zna­
czenia obu państw słow., Bułgarii i Serbii 
(ob. Bułgaria—sztuka). 
L i t . : A . F p a G a p t , BoHHCKaTa u,tpKBa, L ' ó g l i s e 
d e B o i a n a , M o n u m e n t s d e T a r t e n B u ł g a r i e , S o f i a , t . 1, 
1 9 2 4 ; fl. A K H a j i o B , BoHHCKaTa p o c n u c b 1 2 5 9 r o f l a , 
H3BecTHH Ha B i J i r a p c K H H A p K e o j i o r m i e c K H HHCTHTYT, 
4, 1 9 2 6 — 7, s . 1 2 1 — 3 4 ; A . G r a b a r , L a p e i n t u r e re-
l i g i e u s e e n B u ł g a r i e , P a r i s 1 9 2 8 . 
2. B., rz. wpadająca do Jeziora Szkoder-
skiego i jego odpływ na obszarze Zety (ob.). 
Nad B. zachowane są ruiny dużej bazyliki 
trój nawowej byłego benedyktyńskiego kl. Św. 
Sergiusza i Bachusa z XI w., bazyliki, której 
mury zbudowane sposobem italskim na prze­
mian z warstw kamieni i cegły, były przy­
kryte stropem drewnianym. Jej ruiny stanowią 
wraz z szeregiem innych ruin w granicach Zety 
wymowny dokument bliskich związków, jakie 
łączyły najstarszą architekturę Serbii w okre­
sie przed Nemaniciami ze wzorami italo-zach. 
Nad portalem zach. bazyliki znajduje się napis 
z r. 1290, kiedy królowa serb. Jelena z synami 
Dragutinem i Milutinem kościół ten odnowiła. 
Wg kroniki Popa Dukljanina (ob.) w kl. przy 
tym kościele byli pochowani królowie Zety: 
Vojislav, Michał, Bodin i inni (ob. Zeta). 
L i t . : H . H c T p e S o B , O npaBocjiaBHHM cpncitHM 
CTapnM H HOBHM i ipKBaMa y CKa«apcKOM O K p y r y , Tjia-
CHHK C p n c K o r y < i e H o r flpyuiTBa, 4 3 , 1 8 8 0 ; Gr. M i l l e t , 
L ' a n c i e n a r t s e r b e , L e s e g l i s e s , P a r i s 1 9 1 9 ; B . M a p -
K O B H h , I l p a B o c j i a B H o MOHaniTBo H MOHacTHpH y c p e « -
H>eBeKOBHoj Cp6HjH, CpeMCKH K a p n o B i j H 1 9 2 0 ; A . ,H,e-
p o K O , CpncKH cnoMeHHiin y OKOJIHHH C n a a p a , C p n -
CKH KftHweBHH TjiacHHK, 1 9 2 9 ; t e n ż e , y BoflHHOBoj 
npecTOHHi(H, O a p i i H a p , H S , 5, 1 9 3 0 ; B. E o u i K O B H h , 
OCHOBH cpe«H>eBeKOBHe apxHTeKType, B e o r p a « 1947, 
s. 132 — 3; A. flepOKO, MoHyMeHTajma H a e n o p a -
THBHa apxuTeKTypa y cpeflH>eBeKOBHoj CpSn-jH, E e o r p a a 
1953. [Wojsław Moli] 


Bojana

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok