Molè, Vojeslav

ART-Dok

390 Nicmiecko-słowiańskie stosunki językowe — Nierieilica 
1 
A 
i 
I 
Nieriedica. Cerkiew Spasa-Prieobrażenija na 
Nieriedice w dawnym kl. o 3 km od Nowo­
grodu Wielkiego (ob.), fundacji ks. Jarosława 
Wlodzimierzowicza z r. 1198, jest ostatnim 
pomnikiem budownictwa książęcego Wielkiego 
Nowogrodu. Budowla była skromnych rozmia­
rów, typu krzyżowo-kopułowego na planie pra­
wic że kwadratowym, z czterema filarami we 
wnętrzu i z jedną kopulą, przy czym wykonanie 
techniczne było raczej proste i grube. Po zach. 
stronie wnętrza wąskie schody prowadziły na 
emporę-trybunę, otwartą w środku ku wnętrzu 
naosu. Wszystkie ściany wnętrza, a częściowo 
także zach. ściana zewnętrzna, były od góry 
do dołu pokryte malowidłami. Z tego wszyst­
kiego nie się nie zachowało, zabytek podczas 
ostatniej wojny został przez Niemców całkowi­
cie zniszczony. Część architektoniczną odbu­
dowano, freski zostały dawniej sfotografowane, 
opublikowane i opracowane. Malowidła te sta­
nowiły zarówno w Rosji, jak i w Europie je­
dyny tego rodzaju zabytek malarski, przedsla-
wiający w całości zachowany system ikono-
Ryc. 165. Nieriedica. Widok ogólny cerkwi przed 
zniszczeniem, wg Molego 
graficzny malarskiej dekoracji wnętrza cerkiew­
nego, jako też konsekwentnie przeprowadzone 
ukształtowanie formalnostylistyczne. Sztuka ta 
daleka jest od znakomitych fresków i mozaik 
cerkwi kijowskich, zwłaszcza wielkoksiążęcej 
Św. Sofii, a poniekąd także od fresków Św. 
Sofii nowogrodzkiej. Jes t monumentalna, ale 
zarazem w pewnym sensie ostra, surowa, jakby 
konkretyzująca świat nadziemski, potężny i wiel­
ki, wobec którego człowiek czuł się nieskoń­
czenie mały i bezsilny. W licznych osobno sto­
jących postaciach świętych i w kompozycjach 
zapełniających wszystkie ściany, łuki i skle­
pienia, ułożonych i rozmieszczonych bez kon­
sekwentnie przeprowadzonego systemu — poza 
zasadą podporządkowania archi tekturze — pa­
nuje surowość wyrazu, monumentalność i na­
strój uroczysty, wzmocniony przez frontalność 
i hieratyczność. Przy t y m — mimo wszystko 
typowe są dla te j sztuki rysy, jakich nie ma 
gdzie indziej, jak np. w charakterystyce nie­
których twarzy, zwłaszcza św. Łazarza, w nie­
powtarzalnym wyrazie duchowym ekstazy rei. 
Ikonograficzne rozmieszczenie scen i poszcze­
gólnych figur t rzyma się na ogół systemu pa­
nującego w Bizancjum; ale są i odchylenia. 
Tak np. w kopule, w odróżnieniu od cerkwi 
kijowskich, zamiast Pan tokra to ra umieszczone 
jest Wniebowstąpienie. Wśród licznych kom­
pozycji zna jdu je się także por t re t ks. Jarosława 
Wsiewołodowicza, ofiarowującego model cerkwi 
siedzącemu przed nim Chrystusowi. W dodatku 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Stieber, Zdzisław (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, S. 390-392 
Nieriedica 393 
I 
t 'A 
• ł r" 'J 
5* 
I tye . 107. N i e r i e d i c a . F r a g m e n t m a l o w i d e ł ś c i e n n y c h 
w g M o l e g o 
r 
m 
fi. . 
i -• i 
a 
R y c . 166 . N i e r i e d i c a . a) P r z e k r ó j ; b ) Plan c e r k w i , 
w g M o l e g o 
fresk ten był wykonany w okresie późniejszym, 
kiedy w r. 1246 sporządzono także freski na 
fasadzie zewnętrznej. Szczególnie potężna była 
wśród malowideł N". kompozycja Sądu Osta­
tecznego na ścianie zach. i łączących się z nią 
ścianach nawy płn. i płd. 
Wśród autorów fresków da się odróżnić 
dziesięć różnych rąk. Mimo to całość jest zgrana 
i jednolita. 
L i t . : H . T o J i c T o f l , H . K o i i a a K O B , P y c c i s n e « p e B -
BóCTH B naMHTii i iKax n c n y c c T B a , CITó., t . 6, 189!>, 
R y c . 168 . Nieriedica. ( i ł o w a ks . J a r o s ł a w a W s i e w o -
ł o d o w i c z a . l Y a g m e n l m a l o w i d ł a ś c i e n n e g o . w g M o l e g o 
392 
s. 129—46; B. flMHTpHeB, H3o6paJK6HHe OTua A.ne-
i;caH,ąpa HeBCKoro Ha H e p e ^ i m K O f t <j>peci<e X I I I B., 
HoBropoflCiniit HCTopiriecKutt c6opHHK, 3—-4, 1938, 
s. 39—57; M. ApTaiwonoB, Macrepa Ilepe.umM, 
tamże, 5, 1939, s. 34—47; Ch. A m i r a n a c l i v i l i , 
Quelques remarąues sur 1'origine des procedes dans 
les fresąues de Nereditsy, L ' a r t byzantin chez les 
Slaves, Kecueil Uspenskij, Paris, t. 2, 1932 (Orient 
et Byzance, t . 5), s. 103—28; N. S y ć e v , Sur 1'histoire 
d(; Teglise du Sauveur a Neredicy pres de Novgorod, 
t amże , s. 77—108; HcTopHn pyccitoro ncnyccTBa, M., 
t . 2, 1954, s. 21—33, 95—122; W. Mole , Sztuka 
rosyjska do roku 1914, W-w—K-w 1955, wg indeksu. 
[Wojsław MoU] 


Nieriedica

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok