Molè, Vojeslav

ART-Dok

294 Morawskie państwo 
2. Dzięki badaniom arch., prowadzonym 
szczególnie intensywnie w okresie powojennym, 
Morawy stały się boga tym terenem wykopalisk 
wśr., k tóre ujawniły zarazem oblicze hist. 
i kul t . pańs twa wielkomor. W dziedzinie kul­
t u r y a r t . nasuwają się przede wszystkim dane 
i zagadnienia dotyczące murowanej archi tektury 
sakralnej (częściowo także i świeckiej), jak i wy­
dobytych z grobów wyrobów rzemiosła ar t . 
F ragmen ty względnie zarysy planów kościołów 
murowanych i budowli świeckich oraz liczne 
cmentarzyska z bogatymi znaleziskami sta­
nowią przy t y m cenne uzupełnienie danych 
źródłowych o państwie mor. i jego powiązaniach 
z ówczesnym światem eur. w w. I X aż do po­
czą tku X . Szczególnego znaczenia nabierają 
one w związku z zagadnieniami, jakie nasuwa 
działalność misji biz. Kons tan tyna i Metodego 
w 1. 863—85, w fazie przejściowej od us t roju 
plemienno-rodowego do wcz. feudalizmu. 
Główne nagromadzenia zabytków skupione 
są zwłaszcza w trzech dużych grodziskach, 
rozras ta jących się wówczas już w prawdziwe 
miasta , w ich podgrodziach i okolicach, gdzie 
znajdowały się niewątpliwie centra polit., kościel­
ne oraz wojskowe pańs twa, t j . Stare Mćsto 
(Velehrad), Mikulćice oraz Pohansko (koło Bfe-
clavia) — ob., ob. Ważne są jednak także inne, 
mniejsze grodziska, j ak Hradiś tó pod Znojmem, 
Staró Zamky (Wielkie Brno), E a j h r a d , Po­
hansko „TJ N e j d k u " pod Mikolovem nad rz. 
Dy ją , a także Ni t ra oraz D e v m przy ujściu 
rz. Morawy do D u n a j u (ob., ob.). Elewacje 
kościołów nie zachowały się, a ich rekonstrukcje 
są mocno problematyczne, wobec czego można 
się opierać jedynie na zarysach rzutów pozio­
mych. Ich t y p y są różne, chociaż przeważają 
budowle pros tokątne , kierunkowe, jednonawo-
we, miejscami z apsydą pros tokątną , gdzie in­
dziej półokrągłą i przy t y m wydłużoną, ale 
z różnymi odmianami. W Mikulćicach (ob.) 
zachował się jednak m. in. także zarys kościoła 
trójnawowego znacznych rozmiarów, z dobudo­
wanym nieco później nar teksem i a t r ium (?); 
w najwyższym punkcie tego grodziska, gdzie 
znajdowała się 23 m długa budowla, być może 
pala t ium księcia, mieścił się mały, prawie 
kwadratowy kościółek z wysta jącą półokrągłą 
apsydą (mauzoleum?). Szczególnie charakte­
rystyczne są w Mikulćicach także dwie ro tundy, 
jedna dwuapsydowa, a druga (na podgrodziu 
Kostelice) z walcowatym środkiem i czterema 
półokrągłymi apsydami. 
Datowanie mor. zabytków archit. , do któ­
rych należy także znacznych rozmiarów kościół 
jednonawowy z podkowiastą apsydą i narte­
ksem oraz grobowcem w Pohansku koło Bfe-
clavia, nat raf ia na t rudności ; do pewnego stop­
nia usuwa je możność datowania wyrobów rze­
miosła ar t . , odkrytych w grobach cmentarzysk, 
jakie otaczają poszczególne świątynie, miejsca­
mi bardzo bogatych i ozdobnych. Wśród za­
wartości grobów, oczywiście nie wszystkich, 
wyszły na jaw, nie licząc sprzętów, zbroi i na­
rzędzi żelaznych, zwłaszcza t a m gdzie chowano 
możnych, również brązowe, srebrne i złote wy­
roby ozdobne, jak rękojeści mieczów, misternie 
wykonane ostrogi, sprzączki, skuwki skórzanych 
rzemieni, a w grobach kobiet ozdobne tarczki, 
wisiorki, pierścienie, zapinki itp., zapewne po­
chodzenia obcego, zwłaszcza biz. Że wykonywa­
no je jednak po części na miejscu, o t y m świad­
czy odkrycie śladów warsztatów rzemieślni­
czych, wśród nich również i złotniczych. Cały 
ten materiał zabytkowy i lustruje wymownie 
wysoki poziom życia i potrzeb kul turalnych 
wielkomor. wyższych warstw społ., a także 
ich kon tak ty z ówczesnym światem obcym > 
zwłaszcza biz. 
N a tle tego rodzaju zawartości grobów 
z grubsza datowanych można się, choćby 
w przybliżeniu, pokusić o datowanie także 
zabytków archi tektury sakralnej. Okazuje się 
przy t y m , że spora ich część powstała już 
przed przybyciem misji biz. na Morawy, cho­
ciaż z drugiej strony da ta ich powstania bynaj­
mniej nie zawsze p rzy jmowana jest jedno­
myślnie. Tak np. kościół w m. Modra (ob.)> 
jednonawowy z podłużnym pros toką tnym prez­
biterium oraz czterema fi larami na kwadra­
towych podstawach, da tu j e V. H r u b y raz na 
pierwszą tercję I X w. a innym razem na koniec 
I X w., podczas gdy J . Cibulka uważa go za 
zabytek z początku tegoż wieku. Co prawda 
tego rodzaju wahania nie są decydujące. Tak 
np. kościół połączony z budynkami mieszkal­
nymi (klasztor? dwór?) w gminie Sady p0(* 
Uherskim Hradiś tóm pochodzi na pewno z pO" 
łowy I X w., a wymieniony wyżej kościół 
t ró jnawowy AV Mikulćicach, gdzie odkryto złoty 
pieniądz cesarza biz. Michała I I I z 1. 856—pb 
jako obulus mortuorum, mógłby, chociaż me-
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Stieber, Zdzisław (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, S. 294-296 
Morawskie państwo 295 
koniecznie, należeć już do okresu konstantyno-
-metodejskiego. 
Z materiału archit. wynika ważne dla dzie­
jów państwa mor. stwierdzenie, że w chwili 
przybycia misji biz. ludność państwa, o znacz­
nym już poziomie kultury materialnej i ducho­
wej, była w dużym stopniu schrystianizowana. 
W samej architekturze sakralnej trudno od­
naleźć ślady wzorów biz., misja braci sołuńskich 
pod tym względem widocznie nie wprowadziła 
własnych wzorów typów biz. Toteż próby re­
konstrukcji kościołów konstantyno-metodejskich 
czyki kobiece i wisiorki, m. in. zloty wisiorek 
z almandynem (Mikulćice), jak i złocone ostrogi 
z ozdobami ze swoistą ikonografią, prócz tego 
różne skuwki do rzemieni i tarczki z wypukły­
mi motywami figuralnymi. Zasługują na uwagę, 
jakkolwiek w stosunku do pierwowzorów silnie 
sprymitywizowane, takie przedmioty, jak np. 
skuwka z figurą oranta, potraktowana całko­
wicie graficznie, oraz druga, trybowanej roboty, 
przedstawiająca zbarbaryzowaną frontalną po­
stać z labarum w prawej oraz mappą (czy też 
rogiem z olejem do namaszczania) w lewej 
• 
Q • vTZ- b r P -
10 T3 
a 
D 
11 
10n 
131. a) Rzuty poziome rotund wielkomorawskich, wg Cibulki; b) Rzuty poziome kościołów wielkomoraw­
skich, wg Cibulki. I. Modra; 2. Mikulćice, kościół VIII; 3. Mikulćice, kościół II B; 4. Mikulćice, kościół 
*I A; 5. Mikulćice, kościół V; 6. Vysoka Zahrada (Dolni Vestonice); 7. Starć Mesto, kościół „na Valach"; 
°- Starć Mesto, kościół „na Spitalkach"; 9. Mikulćice, kościół IV; 10. Pohansko; 11. Mikulćice, kościół III 
w sensie architektury biz., jak np. kościół 
a* 2 „Na Spitalkach" (Staró Mesto), gdzie 
J- Pośmourny dopatrywał się biz. typu krzyża 
Wpisanego, muszą budzić poważne wątpliwości. 
Także dwuapsydowa rotunda w Mikulćicach, 
której ściany wewnętrzne były ozdobione fres­
kami, powstała, sądząc na podstawie znalezisk 
1 całej stratygrafii, już w ciągu pierwszej 
^wierci IX w. i nie łączy się z Bizancjum. 
Charakterystyczne dla mor. architektury sa­
kralnej typy kościołów zawdzięczają swoje 
Powstanie działaniu różnych misji i władz 
kościelnych ze środowiskami w Salzburgu i w 
Passawie; m. in. kościół w m. Modra powstał 
prawdopodobnie w związku z działalnością mi­
sjonarzy iroszkockich (Cibulka). Być może, 
3eszcze donioślejsze są zagadnienia, jakie nasuwa 
odkrycie obu wyżej wymienionych rotund. 
Ustalanie ich związków genetycznych czy to 
z Południem słow. (Panonią, Słowenią, Dal-
^ c j ą , jak tego chce J . Poulik), czy też z tra­
k c j a m i poantycznymi wraz ze wzorami karo-
lnskimi lub też ze Wschodem, porusza wła­
ściwie całą zawiłą problematykę rotund przed-
0ni- na Południu bałk. i u Słowian zach. 
Wśród wyrobów ozdobnych znalezionych 
^ grobach wyróżniają się zwłaszcza złote kol-
ręce (obie z Mikulćic). Gdy dla obu tych figur 
nietrudno doszukać się pierwowzorów w sztuce 
antycznej względnie biz., to nieco bardziej 
skomplikowana jest kwestia tzw. sokolnika 
na srebrnej tarczce ze „Spitalek" (Staró Mesto). 
' Charakterystyczny motyw jeźdźca z sokołem 
wykonany, być może, w warsztacie miejsco­
wym w połowie I X w., a zapewne starszy, 
jeśli pochodzenia obcego, jest w każdym razie 
typowym dokumentem kultury wielkomor., do 
której przenikały, obok innych, także ele­
menty ikonografii i sztuki z zasięgu i okresu 
posassanidzkiego (przedislamskiego). W całości 
zdobnictwo państwa wielkomor. w ciągu stu­
letniego rozwoju wchłaniało stopniowo elementy 
sztuki swoich sąsiadów i na swój sposób je 
przetapiało, realizując w nich swoje własne 
dążenia i własne oblicze kultury art. Otwarty 
pozostaje jednak na razie problem roli i zna­
czenia sztuki wielkomor. dla powstania naj­
starszej chrzęść, sztuki czes. 
Lit.: I. L. Ćervinka, Slovanć na Morave a fiśe 
Velkomoravska, Brno 1928; J. P o u l i k , Kultura mo-
ravskych Slovanu a Avari, SI. Ant. 1, 1948, s. 325 — 46; 
J. Bóhm, Deux óglises datant de 1'Empire de Grande-
-Moravie dócouvertes en Tchócoslovaquie, Byzslav., 
11, 1950, s. 207 — 22; J. P o ś m o u r n y , Chramy cyrilo-
metodejskć na Velkó Morave, Umeni, 1, 1953, s. 42 — 60; 
296 Morawskie państwo — Morawy -
V. H r u b y , Z a k ł a d y kos te la n a s t a r o s l o y a n s k e m poh ie -
biśt i v e S t a r ś m Meste „ N a v a l a c h " , P a m . Arch . , 46, 
1955, s. 265 i n . ; t e n ż e , S t a r ś Mesto, v e l k o m o r a v s k ć 
p o h f e b i ś t e „ N a v a l a c h " , M o n u m e n t a archaeologica , 3, 
P r a h a 1955; J . P o u l i k , Należ kos te la z d o b y f i l e 
V e l k o m o r a v s k e v t r a t i „ S p i t a l k y " v e S t a r e m Meste, 
P a m . Arch . , 46, 1955, s. 3 0 7 - 5 1 ; V. H r u b y , V. H o e h -
m a n n o v a , J . P a v e l c i k , Kos te l a p o h f e b i ś t e v Modre 
u Ve l eh radu , Ćasopis Moravsk6ho musea , 40, 1955, 
s. 42 i n . ; H . P r e i d e l , Die a l t s lav ischen P u n d e von 
A l t s t a d t in M a h r e n u n d dereń B e d e u t u n g , S t i f t e r 
J a h r b u c h , 4, M u n c h e n 1955; J . P o u l i k , Staroslo-
v a n s k ó m o h y l o v e p o h f e b i ś t e v P r i t l u k a c h n a Morave , 
Arch . Rozh . , 3, 1956, s. 97 i n . , ryc . 66 — 77; t e n ż e , 
V y s l e d k y v y z k u m u n a v e l k o m o r a v s k e m h rad i ś t i „Va ly" 
u MikuTćic, P a m . Arch . , 48, 1957, s. 3 4 1 - 5 8 ; J . Ci-
b u l k a , V e l k o m o r a v s k y koste l v Modre u Ve leh radu , 
M o n u m e n t a a rchaeologica , P r a h a 1958; t e n ż e , Zur 
P r i i hgesch ich te der A r c h i t e k t u r in M a h r e n (800 — 900), 
F e s t s c h r i f t K a r l M. Swoboda , Wien 1959; V. H r u b y , 
V e l k o m o r a v s k ś h r a d i s k o sv. K l i m e n t a u O s v e t i m a n , 
Ćasopis Moravskeho m u s e a , 44, 1959, s. 738 i n . ; t e n ­
ż e , Archeologicke v y z k u m y v oblas t i Ve lehradu-S ta -
rćho Mesta , Ćasopis P r a h a — M o s k v a , 12, 1959, 8. 738 
i n . ; J . P o u l i k , T h e L a t e s t Archaeologica l Discover ies 
f r o m t h e Pe r iod of t h e G r e a t M o r a v i a n E m p i r e , His to-
r ica , 1, 1959, s. 7 — 70; J . B ó h m , K rozboru kos te la 
v Modró u Ve l eh radu , A c t a un ive r s i t a t i s Carol inae, 
ph i l o soph i ca e t h i s to r i ca , 3, P r a h a 1959; C S t a ń a , 
S lovansk6 o b y t n e o b j e k t y n a h r a d i ś t i S t a r e Z a m k y 
u Liśne , P a m . Arch . , 51, 1960, s. 240 i n . ; F . K a l o u s e k , 
V e l k o m o r a v s k ś h r a d i ś t e P o h a n s k o u Bfec l ave , Arch . 
Rozh . , 12, 1960, s. 496, 5 0 5 - 3 0 , 545; V. D e n k s t e i n , 
K ikonogra f i i mikulć ickóho n a k o n c i , P a m . Arch . , 52, 
1961, s. 506 i n . ; R . T u r e k , A r c h i t e k t u r a v p r a v e k u 
a d o b e p f e d r o m a n s k ó , A r c h i t e k t u r a v ćeskćm na ro -
d n i m ded i c tv i , P r a h a 1961, s. 29 i n . ; V. H r u b y , 
K d e s t a v a l Ve leh rad f i ś e ve lkomoravskó , A l m a n a c h 
M o r a v s k e h o m u s e a , B r n o 1961, s. 9 i n . ; J . P o u l i k , 
V e l k o m o r a v s k e h r a d i ś t e Mikulćice, B r n o 1962; t e n ż e , 
S t a f i M o r a v a n e b u d u j i s v u j s t a t , G o t t v a l d o v 1963; 
t e n ż e , D v e v e l k o m o r a v s k e r o t u n d y v Mikulcic ich, 
M o n u m e n t a a rchaeologica , 12, 1963; t e n ż e , Archeolo­
gicke' v y z k u m y a Velka Morava , Arch . Rozh . , 15, 
1963, s. 547 — 9 ; J . C i b u l k a , P r v n i t f i v e l k o m o r a v s k e 
kos te ly , o b j e v e n ś n a h r a d i ś t i u Mikulćic, j e j ich v y z n a m 
a o t a z k a M e t o d e j o v a h r o b u , S b o r n i k : So luns t i b r a t f i , 
P r a h a 1963, s. 85 — 157; J . D e k a n , O genezę v y t v a r n ó h o 
p r e j a v u Ve l ' ke j M o r a v y , V y t v a r n y ź ivot , 8, 1963, 
s. 281 i n . ; J . K o s t k a , M o n u m e n t a l n a a r c h i t e k t u r a 
V e r k o m o r a v s k ó r ise , t a m ż e , s. 290 i n . ; Velka M o r a v a , 
t i s ic i le ta t r a d i c e s t d t u a k u l t u r y , P r a h a 1963; V. V a -
v f i n e k , C i r k e v n i misie v de j i nach Ve lkś M o r a v y , 
P r a h a 1963; J . K o t r b a , C i rkevn i s t a v b y Velkó 
M o r a v y , U m e n i , 12, 1964, s. 3 2 5 - 6 1 ; H . P r e i d e l , 
Die n e u e n t d e c k t e n f r u h m i t t e l a l t e r l i c h e n s lawischen 
B u r g w a l l e bei Miku l t sch i t z u n d bei L u n d e n b u r g in 
S i i d m a h r e n , S t i f t e r J a h r b u c h , 8, Gra fe l f ing 1964, 
s. 125 — 60. [Wojsław Mott] 


Morawskie państwo. Sztuka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok