Molè, Vojeslav

ART-Dok

344 Diakowskie grodziska — Dioklecjana pałac 
Dioklecjana pałac i mauzoleum w Splicie 
w Dalmacji jest jednym z najważniejszych 
i najwspanialszych zabytków archit. antycznej 
na ziemiach płd.słow. Wzniesiony ok. r. 300—5 
n. e. przez ces. rzym. Dioklecjana (284—313) 
na miejscu dawnej wioski rybackiej Aspalathos 
(stąd późniejsza nazwa wraz z kontaminacją, 
palatium, miasta śr. i późniejszego Spalatium, 
wł. Spalato, chorw. Spljet, dziś Split) tnż nad 
morzem, niedaleko jego rodzinnego miejsca 
(8 km), stolicy prowincji Dalmacji Salony (ob.), 
dzis. wsi Solin (ob.), gdzie ces. zamieszkał po 
swojej abdykacji (305 r.). 
Pałac łączy w sobie typ pałacowej willi 
rzym. z okresu średniego ces. z typem warow­
nego obozu rzym. w postaci wielkiego czworo­
boku z wysokim obmurowaniem, wieżami i bra­
mami, z dwiema pod kątem prostym przeci­
nającymi się ulicami (cardo i decumanus). 
Część płd.-zach. wraz z fasadą, zwróconą ku 
morzu, zawiera właściwą willę-pałac z aparta­
mentami ces., przed którymi — na skrzyżowa­
niu obu wymienionych dróg — mieścił się mo­
numentalny perystyl. Zamykał go trójdzielny 
portal z przerwanym przyczółkiem, prowadzący 
do wnętrza okrągłego westybulu, nakrytego 
kopułą; po prawej stronie perystylu znajdo­
wała się pałacowa świątynia Jowisza, po lewej 
zaś — prowadziły schody do mauzoleum ces. 
w postaci oktogonu, stojącego na podium, oto­
czonego otwartą galerią kolumnową i nakry­
tego kopułą. Pałac, który po śmierci ces. słu­
żył do różnych celów (m. in. przez jakiś czas 
mieściła się w nim państwowa wytwórnia 
tkacka), a podczas najazdu awarsko-słow. 
w pocz. VII w. n. e. stał się miejscem schro­
nienia części mieszkańców bliskiej Salony, oca­
lał i zachował się w dużej części po dziś dzień 
dzięki temu, że w jego murach powstało i rozwi­
nęło się śr. miasto Split. Pod nawarstwieniami 
wieków późniejszych (wśr., romańskimi, gotycki­
mi itd.) zachowała się duża część pierwotnej bu­
dowli rzym., zwłaszcza mauzoleum ces. zamie­
nione na kościół katedralny miasta, jak i świąty­
nia Jowisza służąca jako baptysterium katedry 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław; Labuda, Gerard; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 1. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, S. 344-345
Dioklecjana pałac — Dion z Prusy 345 
oraz monumentalne bramy pałacu-miasta, wśród 
których najokazalszą jest brama płn. (porta 
aurea). Pałac Dioklecjana należy do najdo­
nioślejszych zabytków architektury późnorzym., 
w którym pojawiają się wraz z elementami 
pochodzenia wsch.-hellenistycznego (np. ulice 
otoczone kolumnami, łuki nad kolumnami za­
miast architrawów itp.) także nowe przekształ­
cenia stylistyczne, będące odpowiednikiem głę­
bokich zmian w nadbudowie artystycznej, jakie 
zachodziły podówczas w bazie gospodarczo-
społecznej (nowe ukształtowania ilości akantu, 
wzrost pierwiastków malarsko-malowniczych 
w ujmowaniu rzeźby dekoracyjnej, mocne kon­
trasty światłocieniowe zarówno w rzeźbie, jak 
i w architekturze, np. w monumentalnej ga­
lerii fasady od strony morza i in.). Szczególnie 
typ centralny łączył się z niejednym zabyt­
kiem architektury na Bałkanach), a także jako 
żywy palimpsest historyczny i zarazem urba­
nistyczny, na którego stronicach wycisnęły 
swoje piętno wszystkie kolejne fazy twórczości 
artystycznej epoki st.chorw., romańskiej, go­
tyckiej i renesansowej. Ob. też Split 
Lit.: D. Far la t i , P. R i c e p u t i , Illyricum Sacrum, 
Venetia, t. 1 — 3, 1751 — 65; R. Adam, Ruina of 
the Palące of the Emperor Diocletian at Spalatro 
in Dalmatia, London 1764; R. C. Jackson, Dal-
matia, the Quarnero and Istria, Oxford 1887; L. Je-
lić, Fr. Bulić, S. Rutar, Vodja po Spljetu i Solinu, 
Z dar 1894; J. Strzygowski, Spalato. Ein Mark-
stein der romanischen Kunst bei ihrem Ubergange 
vom Orient nach dem Abendlande, Wien 1900; 
Gż. Niemann, Der Palast Diokletians in Spalato, 
Wien 1910; E. Hóbrard, J. Zeiller, Le Palais de 
Di cletien, Paris 1912; E. Weigand, Die Stellung 
•^'dtikm 
Ryc. 166. Rekonstrukcja pałacu Dioklecjana wg: Enc. Jugosl., t. 2 
ważne jest mauzoleum jako memorialny bu­
dynek centralny zajmujący wyjątkowe miejsce 
w szeregu rozwojowym rzym. konstrukcji cen­
tralnych, słynnego (nie zachowanego) okto-
gonu cesarza Konstantyna W. w Antiochii, 
mauzoleum Teodoryka W. w Eawennie i in., 
a oprócz niego także porta aurea ze swoją 
jednolicie ujętą, skomponowaną i rozczłonko­
waną „pierwszą fasadą na gruncie europej­
skim". Znaczenie jego dla Dalmacji śr. jest 
całkiem wyjątkowe. Związany nierozłącznie 
z samym pojęciem miasta Splitu, jednego 
z najważniejszych centrów epoki st.chorw., 
w którym rozegrał się szereg wydarzeń dziejo­
wych o znaczeniu przełomowym dla państwo­
wości chorw. i kultury narodu chorw., przy­
czyniał się pałac jako wzniosły pomnik prze­
szłości rzym. do powstania i rozwoju podziwu 
dla niej, jak i do zrośnięcia się wcz.dziejowej 
kultury narodu chorw. z tradycjami antycz­
nymi. Aktualność życiowa wiązała się ideowo 
z rzymską przeszłością kraju, początkowo u lud­
ności miast romańskich, a z biegiem czasu 
również u ludności słow. Niezależnie od tego 
spełniał jednak pałac Dioklecjana ważną rolę 
jako archit. pomnik przeszłości (szczególnie 
doniosła była w tym rola mauzoleum, którego 
Dalmatiens n der rómisclien Reichskunst, Strena 
Bulićiana, Zgb 1924; Pr. Bulić, Lj. Karaman, 
Palaća cara Dioklecijana u Splitu, Zgb 1927; W. Mole, 
W pałacu Dioklecjana, Meander, t. 2, 1947, z. 1, 
s. 36 — 43, z. 2, s. 83 — 95; C. Pisković, Prilog pro-
ućavanju zastite Dioklecijanove pałace u Splitu, Rad 
JAZU, 279, 1950; Lj. Karaman, Dioklecijanova 
Palaća, Enc. Jugosl., t. 2, s. 713 — 6. 
[Wojsław dfolb] 


Dioklecjana pałac i mauzoleum

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok