Poprzęcka, Maria

ART-Dok

MUZEALNICTWO 357
Recenzje
przyjściem do Muzeum 
Narodowego Piotra Pio-
trowskiego i Katarzyny 
Murawskiej-Muthesius wią-
zaliśmy wielkie nadzieje na ratunek 
dla instytucji, która zapada się pod 
własnym ciężarem. Nie udało się. 
Trudno się więc dziwić rozgorycze-
niu, które przebija z książki Muze-
um krytyczne. ...żeby tam nastąpi-
ły pozytywne zmiany, potrzeba już 
nie zmiany dyrektora, tylko czynu 
narodowego, uruchomiania specjal-
nej ścieżki finansowania, nowych 
pomieszczeń. Tam nastąpiła implo-
zja, Muzeum zapadło się do środka 
pod ciężarem nagromadzonych dóbr. 
To straszliwa, zgnieciona instytu-
cja… – mówiła o Muzeum Naro-
dowym w Warszawie Agnieszka 
Morawińska. Mówiła w wywiadzie 
opublikowanym przed rokiem, gdy 
dyrektorem MNW pozostawał jesz-
cze Piotr Piotrowski, ona zaś sama 
nie mogła przypuszczać, że za kilka 
miesięcy zajmie jego miejsce.
Profesor Piotrowski, który zło-
żył rezygnację z funkcji dyrektora 
Muzeum gdy Rada Powiernicza 
nie przyjęła jego „Strategii rozwo-
ju” – obszernego projektu reformy 
warszawskiego Muzeum – w opub-
Maria Poprzęcka
RAPORT Z PRZEGRANEJ SPRAWY 
za zgodą Autora i Redakcji przedruk z „dwuty go-
dnika” (http://www.dwutygodnik.com/artykul/
2334-raport-z-przegranej-sprawy.html)
likowanej właśnie książce Muzeum 
krytyczne zdaje sprawę ze swej pięt-
nastomiesięcznej dyrektury. Ksią-
żka składa się z dwóch części: 
pierwsza jest zarysem teoretyczno-
krytycznej debaty, jaka od co naj-
mniej ćwierćwiecza przetacza się 
przez głównie anglo-amerykańskie 
środowiska akademickie i muzeal-
ne. Druga – i ta nas bardziej inte-
resuje – jest prezentacją programu 
„muzeum krytycznego” i prób jego 
wdrożenia podejmowanych przez 
Piotra Piotrowskiego w warszaw-
skiej instytucji.
Były dyrektor przedstawia kolej-
ne dziedziny działalności muzeal-
nej, które objął program: projekty 
wystawiennicze, dotyczące zarów-
no ekspozycji stałych, jak czaso-
wych; kwestie finansów, dotacji, 
sponsoringu i tzw. ekonomii niema-
terialnego; sytuację lokalową, pro-
jekty rozbudowy gmachu i plany 
znajdowania nowych powierzchni 
ekspozycyjnych; wyjątkowo trudne 
w warszawskim Muzeum sprawy 
własności i restytucji dzieł; zagad-
nienia konserwacji i jej miejsca 
w strukturze Muzeum; wreszcie 
sytuację personalną MNW.
We wszystkich tych zakresach 
„Strategia…” przewidywała daleko 
idące zmiany, mające się dokony-
wać zarówno w bliskim, jak odle-
głym czasie. Książkowa relacja jest 
skrótem ponad stustronicowego 
dokumentu, dalsze jej streszcza-
nie w tym miejscu byłoby zbędne. 
Dość powiedzieć, że projekt miał 
charakter totalny, obejmował cało-
kształt działań instytucji.
Dyrekcją – w osobach Piotra 
Piotrowskiego i wice-dyrektora 
ds. naukowych dr Katarzyny Muraw-
skiej-Muthesius – kierowała pasja, 
ideowa żarliwość i głębokie przeko-
nanie co do słuszności założonego 
postępowania. Co więcej, zarówno 
w samym Muzeum, jak i poza nim, 
dla nikogo nie ulegało i nie ulega 
wątpliwości, że MNW – „straszli-
wa, zgnieciona instytucja” – abso-
lutnie wymaga radykalnych działań 
naprawczych. Stąd podstawowe 
pytanie: dlaczego się nie udało? I – 
drążąc dalej – dlaczego nie udało 
się tak szybko?
Profesor Piotrowski oczywiście 
to pytanie stawia i usiłuje na nie 
odpowiedzieć. I tu, niestety, rozcza-
rowuje. Przyczyn niepowodzenia 
upatruje głównie w zmianie sta-
nowiska Rady Powierniczej, która 
Originalveröffentlichung in: Muzealnictwo, 52 (2011), S. 357-360 
MUZEALNICTWO358
Recenzje
odmówiła przyjęcia „Strategii roz-
woju”, którą kilkanaście miesięcy 
wcześniej w ogólnych zarysach 
zaakceptowała, oraz w rosnącym 
oporze muzealnego personelu. To 
prawda. Rada istotnie zmieniła 
ocenę programu i samego dyrek-
tora, odmawiając mu dalszej reko-
mendacji. Zagrożenie źle ocenia-
nymi pomysłami zmian organiza-
cyjnych, redukcjami zatrudnienia 
oraz – powiedzmy to – autorytar-
nym stylem zarządzania sprawi-
ło, że do protestów wobec nowej 
dyrekcji dołączyli także ci pracow-
nicy, którzy przed rokiem wiązali 
z nią nadzieje na „nowy początek”. 
Wszystko to jednak raczej objawy 
odrzucenia projektu „muzeum kry-
tycznego”, niż jego przyczyny. A te 
tkwią znacznie głębiej.
Łatwo byłoby wytknąć, że kon-
cepcja „muzeum krytycznego” jest 
ideologicznym konceptem zrodzo-
nym na anglo-amerykańskim grun-
cie, w całkowicie innym kontekście 
historyczno-politycznym. Jednak-
że, proponowana przez Piotrow-
skiego idea muzeum-forum – jako 
„trzeciej drogi” między muzeum-
-świątynią a muzeum-miejscem 
rozrywki, między konserwatyzmem 
a komercyjnym populizmem – nie 
jest w polskich realiach koncepcją 
nieznaną czy nieuznaną. Niemało 
muzeów świadomych konieczno-
ści głębokiej transformacji swoich 
instytucji ku takiej formie ewolu-
cyjnie zmierza, chociażby intensyw-
nie rozbudowując nowe formy kon-
taktów z publicznością czy zmienia-
jąc radykalnie muzealną edukację. 
Słabością polskich muzeów jest nie 
tyle nieznajomość „nowej muzeolo-
gii” (na ten temat odbywa się wie-
le konferencji, seminariów, jest też 
niemało spolszczonych lektur), ile 
brak znajomości własnej historii 
i jej krytycznej analizy w oparciu 
o pojęcia i narzędzia, jakich nowa 
muzeologia dostarcza.
Jednym ze sposobów, w jaki dyscy-
plina naukowa może dokonać oceny 
swego stanu, jest refleksja nad jej histo-
rią – pisze Hayden White. W równej 
mierze zasada ta dotyczy możliwości 
oceny własnego stanu przez polskie 
instytucje muzealne, których historia 
w niczym nie przypomina europej-
skich czy amerykańskich scenariuszy.
Matką Luwru była gilotyna – twier-
dził Georges Bataille. Pozostając przy 
krwawej metaforyce, można powie-
dzieć, że matką polskich muzeów 
była klęska maciejowicka, finis Polo-
niae. Pierwsze polskie muzeum to 
otwarta w 1801 roku puławska świą-
tynia Sybilli – parasakralna przestrzeń 
mieszcząca traktowane jak relikwie 
narodowe pamiątki. Substytucja bytu 
narodowego i państwowego, kom-
pensacja, kommemoracja, konsola-
cja – takie były funkcje prywatnych 
i społecznych inicjatyw muzealnych 
podejmowanych przez cały wiek XIX.
Znamienne, że Pochodnie Nerona – 
kosmopolityczny obraz Siemiradzkie-
go, w momencie ofiarowania go jako 
dzieła założycielskiego krakowskie-
go Muzeum Narodowego – zostały 
natychmiast „unarodowione” prze-
słaniem patriotyczno-martyrologicz-
nym. Ciężar narodowych powinności 
i prowincjonalnego niedorozwoju 
stał się balastem, którego polskie 
muzea, zwłaszcza te „narodowe”, do 
dziś nie zrzuciły.
Wydawać się może, że na tym 
tle geneza powstałego w zaborze 
rosyjskim, w przededniu powstania 
styczniowego, muzeum warszaw-
skiego była inna. Zostało powołane 
ustawą o wychowaniu publicznym 
w Królestwie Polskim, której auto-
rem była jedna z najbardziej spor-
nych postaci w polskiej historii XIX 
wieku – Aleksander Wielopolski. 
Cel był edukacyjny, model – uni-
wersytecki, zbiory – publicznego 
pochodzenia. Czy program muze-
um był „europejski”, jak sugeruje 
Piotrowski? Raczej był to skutek 
politycznej konieczności, skoro gdy 
tylko w 1916 roku muzeum prze-
mianowano na Narodowe, zaczęto 
gromadzić w nim sztukę polską, 
zarówno dawną jak współczesną.
Muzeum stało się „narodo-
we”, tyle że już nie w duchu XIX-
-wiecznego patriotyzmu, lecz w nie-
podległym, państwowotwórczym 
kształcie. W kontekście niestabil-
nej, nieciągłej, a w okresie okupa-
cji dramatycznej historii Muzeum, 
wieloletnia (1936-1982, z wojenną 
przerwą) dyrektura profesora Stani-
sława Lorentza jawi się jako jedyny 
dłuższy okres stabilizacji. Z tym, 
że właśnie – co może się wydać 
paradoksalne – dzisiejsze proble-
my MNW, zarówno strukturalne, 
własnościowe, jak światopoglądo-
we, są w dużej mierze pokłosiem 
ówczesnej polityki muzealnej. Ona 
w dużej mierze przesądza o obec-
nej strukturze instytucji, charakte-
rze kolekcji, postawach i poglądach 
personelu.
Wniknięcie w przeszłość nie ma 
bynajmniej na celu „petryfikacji tra-
dycyjnej tożsamości”, ale winno być 
punktem wyjścia do tak pożądanej 
krytycznej autorefleksji i polemiki 
ze skostniałą samoświadomością. 
W wypadku instytucji w kryzysie, 
niezbędne jest poznanie „historii 
choroby” dla postawienia trafnej 
diagnozy i zaordynowania terapii.
Piotr Piotrowski historię Muze-
um przypomina, ale nie jest ona 
ani przesłanką, ani odniesieniem 
do programu „muzeum krytycz-
nego”. Program uwzględniał wiele 
realiów – muzeum nie miało się 
mierzyć z wielkimi instytucjami 
muzealnymi, nie miało adoptować 
zachodnich modeli, także tych 
„krytycznych”, miało natomiast 
wykorzystywać swoją lokalność dla 
przewartościowań, rewizji kano-
nów arcydzieł, odejścia od mode-
lu „zamkniętego” ku zwiększonej 
aktywności w sferze publicznej etc.
Wszystko słuszne, nawet bardzo 
słuszne. Projekt pozostawał jednak 
teoretycznym konceptem, co szyb-
MUZEALNICTWO 359
Recenzje
ko ujawniła muzealna, skrzecząca 
rzeczywistość. Problem w tym, że 
reformy strukturalne, które zaczę-
to w Muzeum wdrażać, z ideowym 
programem nie miały nic wspól-
nego. Bliżej im było do twardych, 
neoliberalnych zasad i metod kor-
poracyjnego managementu. Pomię-
dzy retoryką przemian a tym, co 
działo się w zakresie restruktury-
zacji instytucji, rysowało się coraz 
głębsze pęknięcie. W miejsce 
„wewnętrznego dialogu w samym 
muzeum” rosła wewnętrzna konte-
stacja. Powstała sytuacja, w której 
obie strony odrzucały się wzajem-
nie. Koncepcja „muzeum krytycz-
nego” coraz bardziej wyglądała 
jak ideologiczna zasłona, za którą 
dyrekcja rozpaczliwie zmagała się 
z problemami finansowymi, loka-
lowymi, organizacyjnymi, personal-
nymi, których stopnia komplikacji 
chyba nie przewidywała.
No, ale miała miejsce forpoczta 
programu krytycznego, jaką była 
wystawa „Ars Homo Erotica”. Piotr 
Piotrowski ocenia ją jako sukces – 
frekwencyjny, polityczny, muzeal-
ny. Medialny szum, jaki ją poprze-
dzał sprawił, że ekspozycja była 
skazana na sukces, choćby succes 
de scandale. Ale skandalu nie było. 
Natomiast towarzysząca wystawie 
poprawnościowa presja uniemożli-
wiła jej profesjonalną krytykę pod 
groźbą przyprawienia homofobicz-
nej albo moherowej gęby.
Ryzykując powiem, że wysta-
wa była słaba, przygotowana zbyt 
pospiesznie, niedomyślana. Wrzu-
cono w nią rzeczy, które ze sztu-
ką homoerotyczną niewiele mają 
wspólnego – jak stare akademickie 
studia męskich aktów, czy filmowe 
plakaty (wyłącznie dlatego, że reży-
serzy prywatnie byli homoseksual-
ni). Tylko sala poświęcona święte-
mu Sebastianowi, zderzająca dawne 
obrazy muzealne ze wstrząsającym 
filmem Karola Radziszewskiego, 
uświadamiała, czym mogłaby być 
ta wystawa, gdyby więcej popraco-
wano nad jej koncepcją.
Mogła być – choćby korzystając 
z zasobów MNW i sugestii jego 
pracowników – znacznie bardziej 
odkrywcza, bulwersująca i prowo-
kacyjna. 40-tysięczna frekwencja, 
którą chwali się dyrekcja jest dobrą 
przeciętną, nic więcej. Poprzedzają-
ca „Ars Homo Erotica” dość skrom-
na i konwencjonalna ekspozycja 
obrazów Malczewskiego ze zbio-
rów Muzeum, przyciągnęła blisko 
60 tysięcy widzów. Przygotowany 
ad hoc bożonarodzeniowy pokaz 
grafiki „Gwiazdy na gwiazdkę” – 
20 tysięcy.
Wracając do kwestii programo-
wych – „Ars Homo Erotica”, wbrew 
deklarowanej niechęci dyrekcji do 
blockbusterów, przede wszystkim 
była obliczona na sensację. Sex, 
łamanie tabu, homoseksualny out-
coming w szacownych salach Muze-
um Narodowego – hit murowany. 
Realizacja zapowiadanej w progra-
mie walki z wykluczeniem społecz-
nym wymagałaby ekspozycji znacz-
nie mniej sexy. To nie wielkomiej-
scy, tworzący swoją kulturę geje są 
w Polsce grupą najbardziej wyklu-
czoną. Są nimi stare kobiety (choćby 
i mohery), dzieci dziedziczące życie 
na zasiłku, ludzie z miast, w któ-
rych upadł jedyny zakład pracy, 
wegetujący chorzy emeryci, samot-
ne matki nieślubnych dzieci, mal-
tretowane kobiety – lista jest długa 
i nieefektowna. Brak zainteresowa-
nia wystawą „Mediatorzy” dodatko-
wo świadczy, że publiczność przy-
ciągała sensacyjna, skutecznie pod-
sycana przez media fama „pierwszej 
wystawy sztuki homoerotycznej”, 
a nie nowe propozycje ekspozycyj-
ne Muzeum czy projekt „muzeum 
krytycznego”.
Piszę to wszystko z ciężkim ser-
cem, bo z przyjściem do Muze-
um Narodowego „radykalnego 
akademika” Piotra Piotrowskiego 
i bogatej w angielskie doświadcze-
nia Katarzyny Murawskiej-Muthe-
sius, wiązaliśmy wielkie nadzieje 
na ratunek dla tej instytucji, która 
zapada się pod własnym ciężarem. 
Nie udało się.
Trudno się więc dziwić rozgo-
ryczeniu, które przebija z Muze-
um krytycznego. Ale rozgoryczenie 
nie jest dobrym doradcą. Przede 
wszystkim blokuje szukanie innych 
niż zewnętrzne przyczyn niepowo-
dzeń. Odnosząc się do licznych 
publikacji i komentarzy po swojej 
dymisji, Piotr Piotrowski przywołu-
je artykuł Magdaleny Radomskiej, 
w którym historia jego dyrektury 
zostaje porównana do hackingu, 
którym twórca Facebooka określa 
„pozytywne włamanie” do syste-
mu celem jego naprawy. To celna 
metafora, ale tylko metafora. Nie 
ofiarowuje remediów, podobnie jak 
przywołane tamże, sformułowane 
przez rekordzistę cytowań polskiej 
publicystyki Slavoja Žižka, pojęcie 
„przegranej sprawy”, którą należy 
„uporczywie przegrywać”.
Czy Muzeum Narodowe w War-
szawie jest sprawą do wygrania? 
Musi być. Radykalizm przegrał. 
Więc może sięgnąć po Realpoli-
tik, uprawianą przez założyciela 
Muzeum Aleksandra Wielopolskie-
go? Naród nigdy nie wybaczył mu 
powiedzenia, że dla Polaków moż-
na coś zrobić, z Polakami – niczego. 
Wydobycie się Muzeum Narodowe-
go z zapaści mogłoby zadać kłam 
tej opinii. Więc może rzeczywiście 
trzeba czynu narodowego?
MUZEALNICTWO360
Recenzje
Profesor Maria Poprzęcka, historyk sztuki, eseistka, wielo-
letni dyrektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszaw-
skiego; od 1994 r. kieruje Podyplomowym Studium Muzeal-
niczym przy Wydziale Historycznym UW; prowadzi autorską 
rubrykę „Na oko” w internetowym piśmie „dwutygodnik.
com”, wydawanym przez Narodowy Instytut Audiowizualny; 
e-mail: mpoprzecka@uw.edu.pl
In his book called Muzeum krytyc-
zne (Critical Museum) Professor Piotr 
Piotrowski, who resigned from the post 
of director of the National Museum 
in Warsaw (MNW) when the Board of 
Trustees did not accept his Development 
strategy – an extensive project of reform-
ing the Warsaw-based Museum – gives an 
account of the 15 months spent fulfilling 
his directorial functions. The book is com-
posed of two parts, the first being an out-
line of the theoretical-critical debate that 
for the past quarter of a century is being 
held primarily by the Anglo-American 
academic and museum milieus. The 
second presents the “critical museum” 
programme and attempts at its imple-
mentation, made by Piotr Piotrowski in 
the Warsaw institution. The former direc-
tor considers the successive domains of 
museum activity encompassed within the 
programme: exhibition projects pertain-
ing to permanent and temporary shows, 
Maria Poprzęcka
Report on a Lost Cause
finances, donations, sponsoring and so-
called nonmaterial economy, housing 
conditions, projects for the expansion of 
the building and plans for finding new 
exposition space, the ownership and res-
titution of art works – issues particularly 
complicated at the Warsaw Museum, 
conservation and its place in the Museum 
structure, and, finally, the MNW staff. 
The project proposed by Piotrowski 
was, therefore, total and embraced all the 
undertakings of the institution in ques-
tion. No one harboured any doubts that 
the MNW called for radical reform; hence 
the fundamental question: why did it fail? 
In an attempt at resolving this ques-
tion, Professor Piotrowski presents symp-
toms of the rejection of his “critical muse-
um” project rather than the causes. One 
of the latter is undoubtedly the neglect to 
take into account the history and socio-
political specificity of the MNW. Delving 
into the past, postulated in the review, 
does not intend to ”petrify traditional 
identity” but should become a point of 
departure for much-required critical self-
reflection and a polemic with fossilized 
self-awareness. Piotr Piotrowski recalls 
the history of the Museum, although the 
latter is neither a cover nor a reference to 
the “critical museum” programme, which 
took into consideration multiple aspects 
of reality, but remained a theoretical con-
cept, rapidly revealed by museum reality. 
The structural reforms being implement-
ed within the Museum had nothing in 
common with the ideological programme 
and were closer to harsh, neo-liberal 
principles and methods of corporation 
management. The “critical museum” 
conception started to increasingly resem-
ble an ideological cover behind which the 
directors desperately tackled financial, 
organisational, and staff problems whose 
degree of complication they probably 
never foresaw. 


Raport z przegranej sprawy. - [Rezension]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok