Molè, Vojeslav

ART-Dok

430 Nowogród Wielki 
Nowogrodzka cerkiew Św. Sofii, fundac ja ks. 
Włodzimierza Jarosławowicza, zbudowana w 1. 
1045—50 na miejscu starszej cerkwi z drzewa 
dębowego, wzniesionej już około r. 989 przez 
pierwszego bpa nowogrodzkiego Joachima Kor-
suńczyka, ozdobionej t r zynas toma kopulami, 
a zniszczonej przez pożar w r. 1045. N". C , 
w k tóre j mieściły się początkowo m. in. także 
< ? * ' • * ' 
tm -* 
k 
ynr. 
y 
Ryc. 199. Nowogród Wielki. Sobór Św. Sofii. Drzwi 
nowogrodzkie, wg Grabarja 
groby książęce, stała się. wkrótce, jako cerkiewr 
arcybpów nowogrodzkich, zarówno głównym 
widomym miejscem życia kul t . i polit., jak 
i palladium państwa i mias ta Nowogrodu W. 
Podczas osta tnie j wojny budynek został mocno 
uszkodzony. 
Części dobudowane w okresach późniejszych, 
głównie już w w. X I i X I I , zasłoniły i zmieniły 
wygląd pierwotny i jasną konstrukcję soboru, 
który jako fundacja książąt mocno związanych 
/, Kijowem wielkoksiążęcym oraz hołdujących 
wzorom i t radycjom kijowskim pod nie jednym 
względem wzorowany jest na ki jowskim sobo­
rze Św. Sofii (ob.), jakkolwiek różni się od niego 
samą koncepcją a rchi tek tury i jej stylem. Plan, 
bez kwestii prze ję ty z planu soboru kijowskiego, 
jest znacznie przekształcony. Pros toką tny bu­
dynek pięcionawowy, w którym kierunek po-
przeczny jest nie mniej silnie uwypuklony oii 
kierunek w głąb, kończy się t rzema bardzo 
mocno występującymi apsydami. Wnętrze, nad 
którym góruje swoimi rozmiarami i silą światła 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Stieber, Zdzisław (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, S. 430-432 
Nowogród Wielki 431 
i 
1 
Rj o. 200. Nowo gród Wielki. Cerkiew Sw. Sofii. Wid 
od północnego wschodu, wg Grabarja 
sposób powstają wyraźne kontrasty międzj 
przestrzenią mocno oświetloną a słabiej oświe­
tlonymi jednostkami bocznymi pod sklepieniami 
i między słupami; dzięki temu wzmaga się 
wrażenie materialnej, masywnej plastyczności 
całego wnętrza i jego części: ścian i sklepień, 
łuków, filarów i pilastrów oraz empor, otacza­
jących przestrzeń środkową z trzech stron 
(miejsce dla księcia i jego otoczenia w czasie 
nabożeństwa). Malowniczą zmienność i płynne 
przejścia, typowe dla Avnętrza Św. Sofii kijow­
skiej, zastąpiła tutaj określona plastyczność. 
Ujęciu i traktowaniu wnętrza odpowiada cha­
rakter zewnętrznej strony budynku, którego 
ściany, pierwotnie nie tynkowane, rozczłonko­
wane są odpowiednio do układu i kon­
strukcji wnętrza aa szersze i węższe pola 
przy pomocy wysokich pilastrów-szkarp. Pola 
owe zakończone są u góry na przemian pół­
okrągłymi Lunetami i trójkątnymi przyczółkami, 
a nad nimi położony jest falisty dach ..po za-
komaram". Wysoka, zwarta, surowa i ciężka, 
pozbawiona wszelkiej ozdoby bryla gmachu 
(jedynie na bębnach kopuł, pierwotnie biz., 
tj. półkolistych, umieszczone są proste fryzy 
arkadowe) bez przybudówek późniejszych mu­
siała; zwłaszcza w otoczeniu g m a c h ó w drewnia­
nych, robić niezwykle monumentalne wrażenie. 
W jej ukształtowaniu i srogiej zwartości docho­
dzą, w każdym razie do głosu echa rodzimej 
architektury drewnianej (odezwały się one na­
wet w Sofii kijowskiej , jak o t y m świadczy 
iii 
i % w4 f 
a — 
• l 
I tP -O 
Kyc. 201. Nowogród Wielki. Plan soboru Św. Sofii, wg Grabarja 
Przestrzeli środkowa pod g łówną kopułą i jej 
Przedłużenie przed ołtarzem i w apsydzie środ­
kowej, podzielone jest na dużą ilość prawie 
•S;"iiodzielnych jednostek przestrzennych, mieŚZ-
pzących się aa emporach nad nawami bocznymi 
' w części zach., jak i |»<»d emporami. W ten 
liczba 13 kopuł, odpowiadająca 13 kopułom 
pierwotnej drewnianej Sofii nowogrodzkiej), tak 
samo jak w stosowaniu mocnych pilastrów zew 
nętrznych należy się d o p a t r y w a ć e lementu po­
chodzenia: roni., naturalnego w aowogrodzkim 
środowisku handlowym, położonym niedaleko 
•IM Nowogród Wielki 
ziem Europy .środkowej. Dodając do tego jeszcze 
wzory kijowskie, otrzymuje się wszystkie główne 
części składowe najstarszej monumentalnej ar­
chitektury nowogrodzkiej, z których już na 
pierwszym etapie rozwoju ukształtowała się 
sztuka o cechach swoistych, stanowiących punki; 
wyjścia rozwoju późniejszego. 
W 
8 3 
1 
S 
htd 
Hyc. 202. Nowogród Wielki. Podobizna Aleksandra, 
bpa płockiego, na Drzwiach nowogrodzkich, w g Gold­
schmidta 
Z dekoracji malarskiej s o b o r u Sofijskiego 
niewiele się zachowało: fragmenty fresków z po­
czątku XII w. we wnętrzu kopuły (popiersie 
Pantokratora, figury aniołów i serafinów) i bę­
bna (postaci proroków) oraz grupa (źle zacho­
wana) Konstantyna i Heleny z r. 1144 w przed­
sionku Mar t ir j ewskim. Charakter pierwszej gru­
py malowideł jes i^ hieratyczny i niezwykle ar­
chaiczny, genetycznie wiążący się z tradycjami 
malarstwa wschodniochrześc. Fragment z r. .1111 
natomiast wykazuje żgola odmienne rysy. Trak­
towanie głowy Heleny (najlepiej zachowana 
część) jest czysto graficzne, wykonane z dużą 
wirtuozerią, nie mające analogii w ramach ma­
larstwa struś. Wszystko to świadczy w y m o w n i e 
o różnorodności podstaw i tendencji, z k t ó r y c h 
już w początku XII w. składała sic sztuka 
nowogrodzka. Do Sofii nowogrodzkiej należą, 
także tzw. „Drzwi korsuńskie" lub też „płockie", 
importowane dzieło rom. rzeźby niem. (magde­
burskiej), związane jednak z ówczesną pol. 
kulturą art., gdyż ufundowane przez bpa Alek­
sandra (ob.) dla katedry w Płocku, gdzie też 
znajdowały się aż do daty (bliżej nie znanej) 
przewiezienia do X. Xa drzwiach m, in. umiesz­
czony jest obok portretów obu wykonawców, 
Bicpiinusa i Weismutha, także portret bpa 
Aleksandra; do figur tych dorobił później w X. 
6 
2s 
•i-
HYC. 203. Nowogród Wielki. Podobizna mistrza 
Riąuina na Drzwiach nowogrodzkich , w g Gold-
schmidta 
swój autoport ret także tamtejszy mistrz Awrani. 
Ob. też Nowogród Wielki — sztuka; Euś — 
sztuka-; Gnieźnieńskie drzwi. 
Lit . : B. C y c j i o n , HoBropoflCKHłl Go(Jwttcnntt coGop. 
Tpy;u>i X Apx(.'oj[orH'{nci!oro C'i>e3«a B PHre , M. 1900; 
B. M n e o e n o n , OparMCiiTM ApeCKOBOfl pocmicii CBH-
Toii Coijniii łluBropoACKOii, 3anncKH OT^ejienHn pyc-
CKoit u cjianmicuoit apxeoJiornH P y c c u o r o ApxeoJio-
THHecnoro 06mecTBa, 10, 1915; A. K a n y C T U i i a , 
K noi ipocy 06 apxH'rnifTypc COIJIHII IIonropoffCKotf. 
tamże , 12, 1918; M. G ę b a r o w i c z , Drzwi kościelne, 
tzw. płockie, w Nowogrodzie Wielkim, >Sprawozd;ini:' 
T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o w e Lwowie , 3, 1923; A. l i c -
i; p a c OB, BejiHKiiii I IoBropo . i , M. 1924; N . B r u n o V , 
t jber den Breitraum in der christl ich-orientalische nno 
altrussisclie Haukiinsl, 3\1 iincliener Jahrbuch der Hi'-
denden Kunst , 4, 1927; A . G o l d s c h m i d t , D i e frttb" 
mittelalterlicheo Bronzetiiren von Noygorod and 
Gnesen, Marburg 1932; M. K. K a p r e p , Honropofl 
Bci i ih i i i i , M. 1940; B. H . J l a a a p c n , IlcnyccTBO HOB-
ropona, M.—JI. 1947; G. H a B H A O B , l lo i i ropof l 
.mmiii , Ua.MiiTiiHKH Hcwyccraa paspymeHHHe iieiweu-
h iu in :iaxBuTqni<aMii u GCCP. COopmiK m>n pc^a iuu" ' 1 ' 
H. rpaCapn, M.—JI. 1948; Hc,Topnn pyccKoro i icnyc-
cTBa, M., t. 1, 1954. {Wojsław Mole] 


Nowogrodzka cerkiew Św. Sofii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok