Kowalski, Hubert

ART-Dok

ZATOPIONE
 W PotoPie szWedzkim
ZrAbOwANE w XVII w. ZAbyTkI OdZyskANE PO 350 lATAch
Hubert KowalsKidRoWNed iN tHe sWedisH 
“deLUGe” 
1655 saw the first dispatches of 
invaluable artworks and crafts 
robbed in Poland by the swedish 
army. Graveyard and garden 
sculptures, fountains, precious 
architectural details of palaces, 
manor houses and churches were 
stolen, window frames, portals and 
even several metre-long cornices 
torn out, marble columns, benches, 
window sills and floors taken. It was 
not uncommon for the overloaded 
punts to drown in the Vistula river. In 
the early 20th century it became 
possible to lift a few dozen marble 
carvings and decorations stolen 
from warsaw residences from the 
riverbed. The history department of 
the University of warsaw returned to 
the search in 2009 and in 2012 six 
tons of stone elements were lifted. 
Altogether a few hundred objects 
were salvaged, including elements 
of the kazimierzowski Palace. 
142
rzeźby i dekoracje marmurowe wydobyte w 1906 r. przez warszawskich piaskarzy. Fot. z 1906 r.
rzeźby 
i dekoracje 
marmurowe 
wydobyte w 1906 r. 
przez warszaw-
skich piaskarzy. 
Fot. z 1906 r.
Originalveröffentlichung in: Cenne, Bezcenne, Utracone 17 ( 2013), Nr. 1-4(74-77), S. 142-144
143
ZATOPIONE
 W PotoPie szWedzkim
ZrAbOwANE w XVII w. ZAbyTkI OdZyskANE PO 350 lATAch
Na przestrzeni stuleci z naszego kraju zrabowano dzieła sztuki, archiwalia i księgozbiory, których liczby należy podawać w milionach. w naszej historii jednak nic wcześniej ani później nie dokonało w kulturze takich 
zniszczeń, jak potop szwedzki. rabunek osiągnął podczas tych 
kilku lat drugiej połowy XVII w. skalę, do której już nigdy później 
najeźdźcy plądrujący nasz kraj nie byli w stanie się zbliżyć. szwe-
dzi, wraz z wojskami najemnymi, rabowali nie tylko kosztowno-
ści, dokumenty, obrazy czy rzeźby. Ich łupem padały całe budow-
le. warszawa utraciła w niespełna dwa lata kilka tysięcy ton 
marmurów zdobiących reprezentacyjne gmachy. Z miasta znik-
nęły konstrukcje ważące po kilkaset ton. szkuty, które wypływa-
ły w kierunku Gdańska z portu w warszawie, zabierały na pokład 
kilkadziesiąt ton ładunku. w sierpniu 1656 r. Piotr des Noyers, 
sekretarz Marii ludwiki, napisał: „szwedzi znowu zrabowali 
warszawę i 6 ogromnych statków naładowali samemi łupami”. 
dokładnej liczby jednostek pływających, które transportowały 
zrabowane przedmioty, dziś nie znamy. wiemy natomiast, że 
przynajmniej część z nich nigdy nie dopłynęła do portu przeła-
dunkowego, a potem dalej do szwecji. kilka szkut zostało zato-
pionych przez uciekających w popłochu szwedów tuż pod war-
szawą. Ze względu na niski stan wody w wiśle, niektóre z nich 
zostały podpalone, by w ten sposób uniemożliwić sprowadzenie 
ich do miasta. widok osiadłych na mieliźnie i płonących statków 
nie uszedł uwadze mieszkańców warszawy. we wrześniu 1656 r. 
burmistrz starej warszawy poinformował o całym wydarzeniu 
Jana kazimierza. w odpowiedzi do rady miasta król zwrócił się 
z prośbą o odnalezienie zatopionych łupów. w ten sposób do-
kładnie 357 lat temu rozpoczęto poszukiwania zrabowanych 
i zatopionych w rzece marmurowych dekoracji rzeźbiarskich. 
Z końcem października tenże sekretarz królowej napisał: „[…] 
myśmy z tego, co oni zatopili, część wydobyli, mianowicie śliczne 
i wielkie kolumny jaspisowe, armaty i rzeźby starożytne”.
do dalszych poszukiwań przystąpiono prawdopodobnie po 
zakończeniu wojny. dokument zachowany w Archiwum Głów-
nym Akt dawnych potwierdza przynajmniej jedną próbę odnale-
zienia zatopionych marmurów z 1663 r.
Przez kolejne ponad dwieście lat nikomu nie udało się odna-
leźć reszty ładunku. dopiero w 1906 r. piaskarze warszawscy, 
pracujący pod kierownictwem inżyniera heliodora Nieciengiewi-
cza, odnaleźli kilka ton marmurowych dekoracji, w tym rzeźbę 
delfina i Putta z karraryjskiego marmuru. dalsze poszukiwania 
zostały zakazane ze względu na prowadzenie  prac wydobyw-
czych zbyt blisko cytadeli. Poszukującym udało się wówczas wy-
dobyć następujące obiekty*:
•rzeźba„amorkadzierżącegomaczugę,wykutego 
z marmuru białego”,
•„czterykroksztynyzmarmuruciemnego”,
•„dwiepodstawymarmurowepodfilary”,
•„trzysłupywysokie”,
•„czteryozdobnewazonymarmurowe”,
•„pięćpaterkamiennychpodkwiaty”,
•„kilkanaściepłytekmarmurowychbiałychiczarnych 
z posadzki”,
•„tarczamarmurowa”,
•„narożnikarkady,równieżzmarmuru,zkoronami 
królewskimi i herbami wazów”,
•„dużakulażelazna”,
•„kilkanaścieodłamówmarmuru,które,złożonewcałość,
tworzą basen wodotrysku”,
herb wazowski (snopek).
Fot. hubert kowalski (2011)
Marmurowy delfin wydobyty w 1906 r., pocztówka z XX w.
rzeźbiarskie i architektoniczne elementy wydobyte z dna wisły.  
Fot. hubert kowalski (2012)
144
•rzeźba„delfina,wykutegozjednejbryłyszaregomarmuru
z niebieskawemi żyłkami”,
•„kilkainnychprzedmiotówmarmurowych,ogółem 
jedenaście sztuk”,
•„kilkakręgówkamiennychzołowianemiodspodu 
otworami do umocowania”,
•„odłamyolbrzymiejmuszli”,
•„odłambiodraczynogizpięknegomarmurubiałego”,
•„trójkątnataflazposadzkimarmurowej”,
•„skrzydłoorła[…]samorzełprzywydobywaniuzdnaWisły,
ze względu na swój ciężar urwał się z liny i poszedł ponow-
nie na dno”,
•trzyrozetymarmurowe,
•„kilkanaściedużychimałychkularmatnich”.
w 2009 r.  poszukiwania zrabowanych zabytków zainicjowane 
zostały na wydziale historycznym Uniwersytetu warszawskiego. 
dwuletnie prace doprowadziły w 2011 r. do odzyskania ponad 
6 ton obiektów – głównie  fragmentów dekoracji rzeźbiarskich 
oraz elementów konstrukcyjnych. Pośród 99 obiektów znalazły 
się m.in.: obramienie okienne składające się ośmiu sztuk; frag-
menty arkad (19 sztuk), niektóre z ołowianymi zaczepami; ława; 
nadproże ważące 720 kilogramów; przyłucze archiwolty arkady 
z rzeźbionym herbem wazów; gzymsy (12 sztuk); fragmenty dra-
perii (3 sztuki). w większości wykonane zostały one z marmurów 
chęcińskich, jednakże dużą grupę stanowią także marmury po-
chodzące z importu, zapewne z Niderlandów.
kontynuowane w roku 2012 badania pozwoliły wydobyć z dna 
wisły następne 6 ton marmurów. Przywrócono warszawie utra-
cone w XVII w. nadproża, obramienia portretowe, bazy kolumn, 
fragmenty balustrady, ławy, trzon fontanny, konsole, obramienia 
okienne, części portali, posadzkę oraz blisko 40 kul armatnich.
Zestawienie wydobytych z dna wisły fragmentów z informa-
cjami archiwalnymi, pozwala nam określić miejsce pochodzenia 
przynajmniej części obiektów z zatopionego transportu. Mamy 
tu bez wątpienia do czynienia z elementami pochodzącymi 
z Pałacu kazimierzowskiego (Villa regia), m.in.  z częściami mo-
numentalnej klatki schodowej oraz fragmentami loggii. 
Pośród wydobytych obiektów znajdują się też elementy 
z ogrodu królewskiego.
Z dużym prawdopodobieństwem możemy przypuszczać, 
iż niektóre z wydobytych marmurów i piaskowców pochodzą 
z innych rezydencji XVII-wiecznej warszawy.
warto w tym miejscu również wspomnieć, iż poza kamienny-
mi fragmentami odnalezionymi na dnie rzeki, udało się w ostat-
nim sezonie badań odnaleźć blisko 20 kół armatnich wraz z frag-
mentami wozów. dębowe koła z metalowymi okuciami oraz 
reszta drewnianych fragmentów także pochodzą z XVII w.
Obiekty odzyskane po 350 latach poszukiwań stanowią bez-
cenne świadectwo naszego dziedzictwa narodowego i kulturo-
wego. Niestety, w ramach dotychczasowych prac nadal nie 
udało się zrekonstruować i wyeksponować wydobytych skar-
bów; spoczywają w pomieszczeniach komisariatu Policji 
rzecznej w warszawie w stanie nie lepszym niż ten, w jakim 
zostały wydobyte.  Opieszałość w przywracaniu należytego sta-
nu zabytkom wydobytym z dna wisły byłaby nie tylko dla miesz-
kańców warszawy karygodnym zaniedbaniem, biorąc pod 
uwagę znaczenie historyczne i kulturowe tych obiektów. Aby 
jednak rekonstrukcja i ekspozycja XVII-wiecznych fragmentów 
architektonicznych była możliwa, potrzebne jest wsparcie i za-
angażowanie m.in. naukowców z różnych dziedzin. wśród 
odzyskanych skarbów znajduje się  przynajmniej jedna kon-
strukcja licząca kilkanaście metrów szerokości i około 4 me-
trów wysokości, co oznacza, że istniejące przestrzenie muzeal-
ne nie pozwolą na eksponowanie zrekonstruowanej budowli. 
Muzeum historyczne m.st. warszawy rozpoczęło prace, które 
mają doprowadzić do zaprojektowania i wybudowania nowo-
czesnego pawilonu ekspozycyjnego dla łupów szwedzkich od-
zyskanych z dna wisły. Zanim pawilon taki stanie się za wiele 
lat muzealną atrakcją warszawy, należałoby bezzwłocznie 
udostępnić publiczności chociaż część wydobytych obiektów 
w siedzibie przeznaczonej tymczasowo na ich ekspozycję.
Organizatorami badań są dr hubert kowalski z Instytutu Ar-
cheologii Uniwersytetu warszawskiego (oraz Muzeum histo-
rycznego m.st. warszawy), kierujący projektem i dr Justyna Ja-
siewicz z Instytutu Informacji Naukowej i studiów bibliologicz-
nych Uw oraz Marcin Jamkowski, dziennikarz wyprawowy 
i członek The Explorers club. w badaniach uczestniczyli też 
dr Andrzej Osadczuk z Uniwersytetu szczecińskiego, dr Piotr 
kuźniar z Politechniki warszawskiej i dr hab. Grzegorz kowalski 
z wydziału Fizyki Uw. badania przeprowadzono przy współpracy 
z Ministerstwem kultury i dziedzictwa Narodowego oraz Naro-
dowym Instytutem dziedzictwa. Ponadto wsparcia finansowego 
udzielili: Urząd Miasta stołecznego warszawy, wydział histo-
ryczny Uw, wydział Geologii Uw, Instytut Archeologii Uw i klub 
Absolwentów Uw. Podczas prowadzonych badań współpraco-
wano również z komisariatem Policji rzecznej w warszawie, 
komendą wojewódzką Państwowej straży Pożarnej i komendą 
Powiatowej Państwowej straży Pożarnej w legionowie oraz woj-
skiem Polskim i komendą Główną Policji.
*lista obiektów odnalezionych w 1906 r. stworzona na podstawie doniesień prasowych 
 rzeźbiarskie i architektoniczne elementy wydobyte z dna wisły. Fot. hubert kowalski (2012)


Zatopione w potopie szwedzkim

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok