Betlej, Andrzej

ART-Dok

POLEJOWSKI JAN, MACIEJ, PIOTR 
Polejowski Maciej, rzeźbiarz Iw., zm. po 
1795 lub, wg Wujcyka, 1806 (zapiska z 25 III t.r. 
w księgach metrykalnych kośc. Matki Boskiej 
Śnieżnej we Lwowie, odnotowująca zgon Macieja 
Polejowskiego, może dotyczyć P., jeśli przyjąć, że 
wiek zmarłego - 36 lat - został mylnie wpisany). 
Syn Jana i Katarzyny, prawdopodobnie młodszy 
brat artystów: J a n a i Piotra, oraz Rozalii (żony 
snycerza Antoniego Osińskiego) i Magdaleny (żo­
ny malarza Macieja Millera). Z żoną Barbarą 
Chocimską (1742-70) miał ośmioro dzieci: Wero­
nikę (ur. 1758), Feliksa Piotra (ur. 1759), Gertru­
dę (ur. 1761), Andrzeja (ur. 1762) oraz Jakuba 
Ignacego (ur. 1768). Drugie małżeństwo R, 
z Magdaleną, było bezpotomne. O zażyłych sto­
sunkach P. z lokalnym środowiskiem artyst. 
świadczą nazwiska osób występujących jako 
świadkowie ceremonii chrztu jego dzieci, m.in. 
malarzy: Macieja Millera i Stanisława Stroiń­
skiego, snycerzy: Sebastiana Fesingera, J ana 
Gertnera, Jana Obrockiego, Antoniego Osińskiego, 
i architekta Marcina Urbanika. Także P. bywał 
świadkiem na uroczystościach zaprzyjaźnionych 
artystów, np. na ślubie Jana i Marianny Obroc-
kich w 1768. W 1. 1767-73 P. mieszkał w domu 
przy kośc. Matki Boskiej Śnieżnej na Przed­
mieściu Krakowskim we Lwowie, do 1777 we 
własnej kamienicy Draganowskiej, następnie 
nabył dom przy ul. Ruskiej nr 198 (pomiędzy 
kamienicą Kościowską a Mikołajewiczowską). 
26 III 1762 wraz z Antonim Osińskim oraz ma­
larzami Józefem Radwańskim i Pawłem Piotrow­
skim miał sprawę sądową o pojmanie, pobicie 
i spowodowanie uwięzienia 2 chłopców pod za­
rzutem kradzieży. W wyrokach sądu radzieckiego, 
nakazujących rzeźbiarzom wstąpienie do cechu 
murarzy, nazwisko P. wzmiankowane jest 
w 1756 i w 1771 (z imieniem). Wraz z bratem 
Piotrem i innymi snycerzami „in arte liberali 
sztuk snycerskich wydoskonalonymi" P. uzyskał 
7 IV 1764 od sądu kapturowego we Lwowie zez­
wolenie na noszenie szabli lub szpady. W 1774 
otrzymał zgodę magistratu lw. na warzenie i wy­
szynk miodu. List P. z 1783 do przełożonych 
ławry w Poczajowie, zawierający informacje o me­
cenasie artysty, Mikołaju Potockim, „który się 
fundował na mojej doskonałości bo mię widział 
z malękich lat moich gdym się uczył snycerstwa 
i architektury u jego metrów, którzy przy jego 
fabrykach pomarli", wskazuje jednocześnie na 
prawdopodobnych mistrzów P. - J ana Jerzego 
Pinsla i Bernarda Meretyna. Nie można wyklu­
czyć, że P. uczył się także w warsztacie Antoniego 
Osińskiego (pracując w Nawarii i Hodowicy). 
Punktem wyjścia dla określenia dorobku P. stał 
się dla badaczy list artysty do generała zakonu 
bazylianów z 15 XII 1786, wyliczający najdosko­
nalsze jego realizacje: „nie wymieniam odległych 
miejsc, gdzie roboty ołtarzowe robiłem, jako to 
w Kollegiacie Sandomierskiej na cały kościół, 
w Opatowie, Krasnymstawiu, Zasławiu, Stani­
sławowie, Nawaryi, Hodowicy, Niżniowie, 
w Uniowie, w Krystynopolu, Włodawie, już z Po-
czajowa przyjechawszy i innych wielu miejscach, 
które są odległe; najbliższe roboty moje przed 
oczy wystawiam w Archikatedrze Lwowskiej 
wielki ołtarz murowany i dwa podobne większe, 
jako też zewnętrzne kamienne w tejrze [sic!] 
katedrze, którę do widzenia zawsze są otwarte". 
Do najwcześniejszych poświadczonych źródłowo 
dzieł P. zaliczyć można rzeźby z ok. 1758 w kośc. 
w Hodowicy, gdzie być może współpracował 
z warsztatem Pinsla. Ostrowski i Woźnicki przy­
pisują mu figurki puttów zdobiących ambonę 
w tymże kośc. (zachowane w Muz. J ana Jerzego 
Pinsla, Oddz. LGS); wg Hornunga udział P. ogra­
niczał się do „współpracy technicznej". Za dzieła 
P. w kośc. par. w Nawarii uważane są rzeźby 
ołtarza gł. i ambony (wg Ostrowskiego, a także 
Kalinowskiego, który ponadto przypisuje P. fere­
tron i figurę Chrystusa Zmartwychwstałego); na­
tomiast przez Krasnego i Sitę część dekoracji 
(ambona i niektóre figury w ołtarzu gł.) łączona 
jest z Piotrem Polejowskim (dzieła te z 1. ok. 
1763-64 są obecnie w kośc. par. w Urazie k. 
Wrocławia i w LGS oraz w Ukraińskim MN we 
Lwowie). 
W katedrze lw. P. pracował pod kierunkiem 
brata, Piotra. 21 IX 1765 otrzymał zapłatę „za 
tron do wielkiego ołtarza". Z zawartych kontrak­
tów: z 23 V 1766 (na wykonanie kamiennych wa­
zonów na wieżę, wg proj. Piotra), z 30 VI t.r. 
(dekoracja rzeźbiarska ołtarza gł., m.in. figury 
4 ojców kościoła), z 1768 (zlecenie dodatkowych 
8 kamiennych wazonów na fasadę) wywiązał się 
374 
Originalveröffentlichung in: Makowska, Urszula (Hrsg.): Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). 
Malarze, rzeźbiarze, graficy, Bd. 7, Warszawa 2003, S. 374-376
POLEJOWSKI JAN, MACIEJ, PIOTR 
do 13 X 1770. Zlecenie z 21 VI 1773 na wykona­
nie do katedry dekoracji ołtarzy Przemienienia 
Pańskiego i Św. Trójcy, przejęte w 1776 przez 
Jana Obrockiego, ostatecznie zrealizował R, na­
tomiast przejęte w 1773 przez P. od Obrockiego 
zamówienie na wykonanie 4 stiukowych figur 
ewangelistów przy filarach nawy gł. zostało zre­
alizowane przez Franciszka Olędzkiego (uległy 
zniszczeniu w XIX/XX w.). Proces, wytoczony P. 
w 1777 przez kapitułę katedralną o zwrot na­
leżności za wino (na potrzeby „fabryki"), zakoń­
czył się w r. następnym likwidacją długu. 
Równocześnie z realizacją zleceń do Lwowa P. 
pracował w innych miejscowościach. W 1769 
podjął się robót dla Franciszka Salezego Potockiego 
w Krystynopolu; nie jest możliwe ustalenie, czy 
zatrudnienie dotyczyło pałacu, kośc. Bernardy­
nów czy też cerkwi Bazylianów (wystrój wnętrz 
całkowicie zdewastowany); jeszcze w 1774 przed­
stawiciel zleceniodawcy żądał od P. przed sądem 
wójtowskim pokrycia wydatków na utrzymanie 
warsztatu snycerza, ten zaś domagał się zapłaty 
za prace nieobjęte rejestrem. Działalność P. 
w Opatowie związana była prawdopodobnie 
z kośc. Bernardynów, w którym ołtarz gł. po­
wstał (wg kroniki klasztornej) w 1. 1765-66 jed­
nocześnie z 5 innymi retabulami (nie zachowa­
ne). Wystrój kośc. Bernardynów w Zasławiu P. 
wykonał na mocy kontraktu z 21 I 1768; zamó­
wiono wówczas ambonę (wyk. 1772), cyborium 
i wielki ołtarz (ukończony 1774); nadto artysta 
wyrzeźbił ołtarz Św. Józefa (1772), ołtarz Św. 
Rocha i kratki do chóru muzycznego (1774), zaś 
uczniom swoim powierzył wykonanie stall w chó­
rze muzycznym (wystrój uległ zniszczeniu 
w 1. 20. XX w.). Na mocy kontraktu zawartego 
we wrześniu 1770 P. rozpoczął prace do kolegiaty 
w Sandomierzu, obejmujące 8 ołtarzy z rzeźbami 
oraz dekorację podchórza i stall, a także deko­
rację marmurowej balustrady w kaplicy Man-
sjonarskiej (Najśw. Sakramentu), za co miał 
otrzymać 12 tysięcy zł. Część zlecenia zrealizował 
w 1771; w 1772 zapłacono mu za „ławki kapliczne, 
osoby, 8 krucyfiksów"; t.r. również ozdobił 
rzeźbami obłoków i puttów krucyfiks gotycki prze­
niesiony z tęczy do kapitularza. W księgach wy­
datków odnotowano wypłaty na rzecz P. w 1. 1773, 
1774, 1775 (zsumowane kwoty powyżej 9 tysięcy 
zł) i w 1776 („za ozdobienie słupów pod chórem"). 
W grudniu 1773 P. pozwany był we Lwowie 
przez Pawła Piotrowskiego w sprawie długu za 
cegłę, a w 1774 (wraz z Szymonem Starzewskim, 
Janem Obrockim, Janem Szczurowskim i Łuka­
szem Pasławskim) o niewywiązanie się z kontrak­
tu z 7 I 1772 na wykonanie dekoracji rzeźbiarskiej 
w katedrze Św. Jura (udowodniwszy, że kontrakt 
go nie dotyczył, P. uwolnił się z zarzutu). 
W październiku 1780 P. zajęty był „na robocie 
funduszowej już skończyć się mającej" (rozpoczę­
tej prawdopodobnie w 1779) u Antoniego Jabłonow­
skiego w Niżniowie; informacja dotyczyć może 
zarówno kośc. Paulinów, jak i rezydencji księcia 
(oba obiekty zniszczone po II wojnie światowej). 
Z polecenia Mikołaja Potockiego P. przybył 
30 X 1780 do ławry w Poczajowie, gdzie 2 II 
1781 podpisał kontrakt na bliżej nieokreśloną 
„kamienno robotę" w cerkwi Bazylianów (pracę 
wykonał) i w t.r. otrzymał kolejne zamówienie na 
„rysowanie ołtarzów na cało cerkiew" (na 6 ołta­
rzy, ambonę i „złocenie z mozaiką"). W okresie 
od 6 VII 1781 do 20 V 1783 wzmiankowany był 
w księdze wydatków monasteru. W styczniu 
1783 zleceniodawcy zamierzali odebrać tylko jeden 
ołtarz, podczas gdy wszystkie były już „na pół 
zrobione"; spór ciągnął się jeszcze w 1786. P. od­
pierał zarzuty niewłaściwego wykonania roboty, 
grożąc procesem przed lw. sądem Forum Nobi-
lium; prawdopodobnie jednak uzyskał satysfak­
cję, gdyż 26 IV 1790 zawarł z Bazylianami kolejny 
kontrakt na „dozór nad fabryką cerkwi", a całko­
wite spłacenie należności za pracę pokwitował 
11 XI 1794 (wystrój cerkwi zniszczony w XIX w., 
z wyjątkiem struktury ambony i ołtarza bocznego; 
pozostałe elementy wyposażenia znane są z XIX-
wiecznych pomiarów i z akwarel T. Szewczenki). 
Nad wystrojem rzeźbiarskim kośc. Paulinów 
we Włodawie P. pracował prawdopodobnie w 1. 
1783-86; wykonał tam 4 figury doktorów kościoła 
przy filarach nawy i zapewne krucyfiks w ołtarzu 
bocznym. 
Pozostałe liczne atrybucje dotyczą dzieł P. 
w miejscowościach wskazanych przezeń we 
wspomnianym liście z 1786. Większość badaczy 
identyfikuje jego prace w Uniowie z dekoracją 
rzeźbiarską pałacu metropolitów unickich (wznie­
sionego w 1741 z fundacji bpa Atanazego Szep-
tyckiego) przy miejscowej ławrze, część z nich 
natomiast - z wystrojem cerkwi Uspieńskiej, 
375 
POLEJOWSKI JAN, MACIEJ, PIOTR 
odnowionej „w nowych formach" w 1763 (oba 
obiekty nie zachowane). Bez wystarczających 
podstaw z dłutem P. łączone były dzieła rzeź­
biarskie w Stanisławowie - figury świętych: Mi­
kołaja, Onufrego i Pawła w kośc. ormiańskim 
(Mańkowski), figury świętych: Andrzeja, Jakuba 
i grupa Zwiastowania nad belkowaniem tegoż 
kośc. (Lenartowicz) oraz wystrój kośc. Jezuitów 
(Hornung). Atrybucje w Krasnymstawie odnoszo­
ne do kośc. Jezuitów - rokokowy krucyfiks w za­
krystii (przed 1773), 2 rzeźby ołtarzowe (ok. 
1765-76), i do kośc. Św. Krzyża - Ukrzyżowanie 
(ok. 1770-82, obecnie w kośc. par. w Hańsku), 
wymagają weryfikacji, dzieła te bowiem przed­
stawiają znacznie niższy poziom niż prace P. 
potwierdzone archiwalnie. Analiza stylistyczna 
leżąca u podstaw atrybucji spowodowała zwielo­
krotnienie liczby przypisywanych P. dzieł, które, 
w wielu przypadkach, mogły wyjść z warsztatu 
mistrza; sugestie dotyczące autorstwa samego P. 
wymagają szczególnej ostrożności, zwłaszcza jed­
nak dalszych badań. Błędnie łączone są z P. figury 
z ołtarza gł. w kośc. par. w Felsztynie (fragmen­
ty w LGS Oddz. w Olesku) i rzeźby z ołtarza 
Matki Boskiej z kośc. Karmelitów w Sąsiadowi-
cach (obecnie w Muz. J . J . Pinsla, Oddz. LGS). 
Za błędne należy też uznać atrybucje, które spo­
tyka się w starszej literaturze: rzeźb w ołtarzu 
gł. kośc. Franciszkanów w Przemyślu, w kate­
drze w Kamieńcu Podolskim, w kośc. Św. Marci­
na i w kośc. Bożego Ciała we Lwowie, a także 
niewielkiej figury Chrystusa Zmartwychwstałego 
w kośc. Bernardynów w Dukli oraz s t ruk tu r 
ołtarzy bocznych w kośc. par. w Buczaczu. Ko­
walczyk i Lenartowicz słusznie przypisują P. 
szczególnie liczne dzieła w Sandomierzu, np. 
rzeźby świętych pokutników z kośc. Dominika­
nów (obecnie w d. klasztorze przy kośc. Św. Ja­
kuba) oraz w ziemi sandomierskiej, jak rzeźby 
w ołtarzu gł. kośc. par. w Obrazowie (1760-65), 
w ołtarzu gł. kośc. par. w Mominie (nie dat.), 
kamienne rzeźby na fasadzie i ogrodzeniu kole­
giaty w Klimontowie (1775-79) i figury z epita­
fium F. Ledóchowskiego tamże. Pozostałe zespoły 
rzeźbiarskie, łączone w różnym stopniu z dłutem 
mistrza, wydają się pracami warsztatowymi, 
o nierównym zresztą poziomie (w kośc. par. w Trój­
cy Bidzianach, Łukowie, Majdanie Kolbuszow-
skim, Gierczycach, Sulisławicach, Waśniowie 
i Ćmielowie, w kośc. podominikańskim w Kli­
montowie). P. przypisano również rzeźby grupy 
Ukrzyżowania w Uhrusku (1775-82), a rzeźby 
w kośc. w Sosnowicy, Żmudzi i Lubieniu uznano 
za prace warsztatowe. W rzeczywistości wszyst­
kie te obiekty należałoby uważać za przykłady 
szeroko rozumianego nurtu rokokowej rzeźby lw. 
Powyższy spis nie wyczerpuje jednak artyst. bio­
gramu P. Dorobek jego można poszerzyć o np. 
ołtarz gł. w kośc. par. we Włodzimierzu Wołyńskim 
(część rzeźb obecnie w Ukraińskim MN we Lwo­
wie). Wydaje się także, iż P. mógł być autorem: 
krucyfiksów w d. kaplicy pałacowej Zamoyskich 
w Zwierzyńcu i w kośc. par. w Firlejowie, niewiel­
kiej rzeźby Ukrzyżowanego z kośc. Karmelitów 
w Rozdole oraz części wystroju kośc. Franciszka­
nów w Horyńcu i kośc. Bernardynów w Kalwarii 
Pacławskiej (ok. 1775-78). Ponadto niektóre z figur 
w tamburze kośc. Dominikanów (Bożego Ciała) 
we Lwowie, nie stanowiących jednolitego stylisty­
cznie zespołu, wykazują cechy bliskie manierze P. 
P. jawi się jako snycerz, który w dużym stopniu 
zdominował obraz „lwowskiej rzeźby rokokowej". 
Tę szczególną pozycję zawdzięczał w znacznym 
stopniu sprawnie działającemu i zapewne dużemu 
warsztatowi rzeźbiarskiemu, umożliwiającemu 
przyjmowanie wielu zamówień. Dzieła P., od­
mienne w wyrazie od nacechowanych gwałtowną 
ekspresją rzeźb J a n a Jerzego Pinsla, wyróżnia 
bardzo charakterystyczny styl figur o wydłużo­
nych proporcjach, elegancji gestów i mimiki, 
swobodnym układzie ciała, z wytwornie drapowa-
nymi fałdami szat. Wśród prac P. można wyróżnić 
kilka zasadniczych rozwiązań poszczególnych 
typów figur (zwłaszcza alegorycznych), które były 
wielokrotnie powielane. 
376 


Polejowski, Maciej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok