Bernatowicz, Tadeusz

ART-Dok

Tadeusz Bernatowicz 
REZYDENCJA SOBIESKICH I RADZIWIŁŁÓW W ZOŁKWI 
W ŚWIETLE NIEZNANEGO PLANU 
ANTONIA CASTELLO 
Wspaniała siedziba królewska, jaką był zamek w Żółkwi, skupiała 
zainteresowanie badaczy ze względu na jego uprzednią przynależność 
do hetmana Stanisława Żółkiewskiego, a następnie Jana III Sobieskie­
go1. Nie mniej interesującym okresem w dziejach tego zespołu rezy-
dencjonalno-ogrodowego był okres radziwiłłowski (1740-1787)2. Radzi­
wiłłowie, na skutek małżeństwa wojewody wileńskiego i hetmana pol­
nego litewskiego Michała Kazimierza (zm.1680) z Katarzyną, siostrą 
króla Jana III byli skoligaceni z królewskim rodem Sobieskich. Związ­
ki te szczególnie eksponował w propagandzie własnego rodu wojewoda 
wileński i hetman wielki litewski Michał Kazimierz „Rybeńko" Radzi­
wiłł (zm.1762). W styczniu 1738 r. zmarł Jakub Sobieski, ostatni mę­
ski potomek rodu. Na wieść o jego śmierci „Rybeńko" w swoim „Dia­
riuszu" jednoznacznie określił Radziwiłłów jako jedynych kontynuato­
rów królewskiego rodu: „per conseąuen dziś w Polszczę nie masz nikogo 
bliższego |Sobieskim] jako my descedenter z Katarzyny"15. Dwa miesią­
ce później książę udał się do Żółkwi, gdzie z córką Jakuba, Marią Ka­
roliną de Bouillon ustalił warunki nabycia dóbr po Sobieskich z za­
gwarantowaniem dożywocia ówczesnej właścicielce4. W maju 1740 r., 
po śmierci ks. de Bouillon, książę Radziwiłł przybył do Żółkwi i zorga­
nizował pogrzeb serca zmarłej w miejscowej farze, zaś ciało wyekspe­
diował do Warszawy. 
1 Z naważ niej szych prac wymienić należy: S. Barącz, Pamiątki miasta Żółkwi, Lwów 
1852; A. Czolowski, Dawne zamki i twierdze na Rusi Halickiej, „Teka Konserwa­
torska. Rocznik Koia CK. Konserwatorów Starożytnych Pomników Galicyi Wschod­
niej", 1.1, Lwów 1892, s. 65-132; M. Osiński, Zamek w Żółkwi, Lwów 1933; T. Mań­
kowski, Mecenat Jana III w Żółkwi, „Prace Komisji Historii Sztuki", t. IX, Kra­
ków 1948, s. 127-152; R. Aftanazy, Materiały do dziejów rezydencji, t. VII A, War­
szawa 1990, s. 562-594; J.T. Petrus, Kościoły i klasztory Żółkwi, w: Materiały do 
dziejów sztuki sakralnej na Ziemiach Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, pod 
red. J.K. Ostrowskiego, Kraków 1994. 
2 R. Aftanazy op.cit., s. 564. 
:! Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłowskie (dalej: AGAD AR), 
dział. VI II-80a, s. 878 (dalej: Diariusz). 
1 Diariusz, s. 890-891. 
203 
Originalveröffentlichung in: Ikonotheka 13 (1998), S. 203-213 
W Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum (CGIA) 
w Sankt Petersburgu zachował się interesujący plan ogrodu i pałacu 
w Żółkwi (il. I)6. Jego stan zachowania znajduje nieomal całkowite 
potwierdzenie w inwentarzu pt. Lustracja Zamku Żółkiewskiego spo­
rządzonym w 1750 r.6 
Regularny ogród założony został na dwóch tarasach i zamknięty 
z trzech stron wysokimi szpalerami (il. 2). W części górnej ukazane są 
cztery haftowe kwatery w kształcie wydłużonych prostokątów, z her­
bem Janina w środku. Na planie nie narysowano do końca dekoracji 
jednego parteru oraz połowy drugiego. Natomiast w części wspomnia­
nego inwentarza pt. Opisanie ogrodu włoskiego z Łazienkami wymie­
nione są „cztyry kwatery bukszpanem wysadzone, dwie z herbami, 
a dwie kwiatów różnych"7. Na skrzyżowaniu alei między parterami 
znajdowała się „fontanna obmurowana" w ośmiobocznym basenie z „po­
sadzką marmurową". Aleję poprzeczną zamykały dwie altany „z ław­
kami, stołem kamiennym dla siedzenia w chłodnikach". Na niższym 
tarasie, oddzielonym kamienną balustradą założone były dwa duże 
partery haftowe. W dwóch narożnikach, widoczne są eksedry, („framu­
gi murowane w nich osoby nagie stojące"), a trzecia „w murze", który 
oddzielał oba tarasy. Już poza ogrodem regularnym, ale na jego osi 
założony został pomost na palach drewnianych, prowadzący na drugą 
stronę stawu, do zwierzyńca. Wejście na pomost flankowały dwa „ko-
lossy snycerskiej roboty, na których insignia wiszące z koronami, na 
górze pozłocistemi". Na środku stawu wzniesione zostały dwa pawilo­
ny Łazienki, między którymi znajdowała się „fontanna wielka, blachą 
ołowianą obita, w niej filar drewniany, na którym wanna miedziana 
duża, a w niej orzeł spiżowy z skrzydłami przez którego woda z rur 
pompuje się" (il. 3). Plan z Sankt Petersburga nie obejmuje terenów 
zwierzyńca, po drugiej stronie rzeki Świni. 
Główne elementy widocznego na rysunku ogrodu zostały ukształ­
towane już w czasach króla Jana III Sobieskiego, który władał Żółkwią 
w latach 1662-1696. Główne prace przy zamku i ogrodzie prowadzone 
były po 1674 r., gdy Sobieski został królem. Wtedy to wyznaczona 
została wielkość ogrodu, rozplanowanie na dwóch tarasach, usytuowa­
nie Łazienki i pomostów na stawie; wykonano również rzeźby ogrodo­
we. Z korespondencji oficjalistów wynika, że Jan III Sobieski osobiście 
zatwierdzał projekty związane z pracami w ogrodzie. Z relacji francu­
skiego podróżnika z 1688 r. dowiadujemy sie, że ,jest ten ogród [...] 
dosyć piękny. Przepływa go środkiem rzeczka i ożywia go. Na rzece są 
6 Centralnyj Gosudarstwiennyj Istoriczeskij Archiw w Sankt Petersburgu (dalej: 
CGIA), Zbiór rysunków, bez sygnatury. 
6 Lustracja Zamku Żółkiewskiego z r. 1750, [w: | Osiński, op.cit., s. 116-130. 
7 Ibidem, s. 126-129. 
204 
1. Żółkiew, plan ogrodu i parteru zamku. Oryg. CGIA 
2gl , --. & \ t~ 
tf^ **t»*T»W/A-l UrSI i t f . / I^^M^- . -.-S*^ i ! RUT* 
l y / i • •* 
i cm 9 
Hi 
9 L E 
i 
m V są •cvi 
*ar-—Lr1 
- 7 
Ti b c, 
K" "Xl-
2 g t ; . 
-i ••r 
u 
• • * • • • 
ii ^ Jti i- :. 3 ! * 3 .Js 
nr 
2. Żółkiew, plan ogrodu przy zamku, fragment il. 1. Oryg. CGIA 
2 0 6 
— -I 
\ i—; 
M 
r -
3. Żółkiew, plan łazienki, fragment il. 1. Oryg. CGIA. 
•pj 
a, ^ f f ^ ^ T T T T T T 1 ^ 
• t^f^l 
fi 6 
• I 
• 11 • 
: • 
. 3 ' 
M 
f 
' 1 
Tnr^-i 
—IJ i I 
4. Żółkiew, plan parteru zamku, fragment il. 1. Oryg. CGIA 
Łazienki w pośród ogrodu w osobnych pawilonach wyłożonych zewnątrz 
i wewnątrz kaflami. Idzie sie do nich mostkiem drewnianym, w które­
go środku tworzą one półksiężyc"". W lipcu 1681 r. ogrodnik Jonas 
otrzymał dyspozycje obsadzania kwater bukszpanem „od stawów gdzie 
dwa kliny", według „abrysu" Jakuba Kochanowicza. W tym samym 
czasie dekorowana była również Łazienka9. Źródła archiwalne z lat 
1688-1689 informują nas o prowadzonych różnorodnych pracach zwią­
zanych z ogrodem, a obejmujących montowanie rur doprowadzających 
wodę do Łazienki, zamawianie rzeźby kamiennej, wzmocnienie muru 
ogrodowego kamieniem1" oraz uzupełnienie pali drewnianych pod 
Łazienką na stawie11. Istnienie Łazienki o bogatym wyposażeniu 
w czasach Sobieskiego potwierdza również Regestr opisania Łaźni 
w Zamku Żółkiewskim z 1690 r., opublikowany przez Mieczysława Gę-
barowicza12. 
Wzór parterów ukazanych na prezentowanym planie pochodzi z cza­
sów, gdy zamek należał do Sobieskich, co podkreślają ich herby ukaza­
ne w centrum parterów. Rysunek kwater, mimo pewnego uproszcze­
nia, charakterystyczny jest dla polskiej sztuki ogrodowej lat dwudzie­
stych i trzydziestych XVIII w. Występuje tu jeszcze dość szczelna 
bordiura, choć przez wprowadzenie herbów w środku ulega ona rozbi­
ciu. Mimo widocznych zależności od wzorników L.Ligera i A.J. Dezal-
lier d'Argenville, kompozycja ograniczona jedynie do sześciu parterów, 
bez innych elementów, jak trelliage, boskiety czy szpalery jest jeszcze 
zależna od tradycji ogrodowej XVII wieku. 
Działalność ogrodnicza Konstantego i Jakuba Sobieskich (1696-
1740) koncentrowała się po drugiej stronie stawu, gdzie znajdował sie 
zwierzyniec z Górą Horaj (Haraj), na której ustawiony był pałacyk15. 
Inwentarz wyposażenia wnętrz , m.in. Łazienki z 1726 r., wydobyty na 
światło dzienne przez Ludwika Finkla, potwierdza istnienie w tym 
* Monslignojr 1'abbe F. D.S., Relations d'un uoiage de Pologne, fait dans les annes 
1688 et 1689, Paris 1858, s. 29-30. Tłumaczenie wg: Czolowskiego, op.cit., s. 130. 
9 Teki Łopacińskiego, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie (dalej: TŁ), 
tom y karta. 1; AGAD AR, dz. V teka 154, nr 6931. List Jakuba Kochanowicza 
do ekonoma żółkiewskiego Wolskiego z 6 VII 1681 z Jaworowa. 
10 TŁ, t. Y k. 40; AGAD AR, dz. V, teka 154, nr 6931. List Kochanowicza do Wol­
skiego z 23 VII 1688. 
11 TŁ, t. y k. 53; AGAD AR, dz. V teka 154, nr 6931. List Kochanowicza do Wol­
skiego z 23 VII 1689 z Wilanowa. 
12 M. Gębarowicz, Łazienki w Żółkwi i ich urządzenie, w: idem, Szkice z historii 
sztuki XVII w., Toruń 1966, s. 216-230. 
18 Świadczy o tym zachowana fragmentarycznie korespondencja Antoniego Urbań­
skiego do Franciszka de Conrade, podskarbiego Konstantego Sobieskiego z roku 
1722. Jako ogrodnik zatrudniany był Jędrzej Kosturowicz, a od listopada 1722 r. 
Wawrzyniec Ottosielski. TŁ, t. V, s. 96; AGAD AR, dz. V t. 414, nr 16798. 
208 
czasie Łazienki Sobieskiego z zachowanym bogatym zbiorem obrazów 
i rzeźb14. 
W latach czterdziestych XVIII w. nowy właściciel, Radziwiłł „Ry-
beńko", nie wprowadził większych zmian w programie przestrzennym 
ogrodu. W 1746 r. wydał on ogrodnikowi Eysymontowi poprzez Castel-
la dyspozycje dotyczące przeprowadzenia remontów: „Łazienki pod ła­
ską moją przykazuje ażeby reparowane były surowo jm panu Eysy­
montowi przykazuję skarpy pod balustradę ogrodową dać koniecznie 
I... I a altankę na Haraju jak można reparować zalecam"15. Zakończenie 
prac przy ogrodzie i zwierzyńcu w Żółkwi nastąpiło w 1755 r., o czym 
zakomunikował Radziwiłłowi Fryczyński: „wszystko sporządzono 
w zamku i na Haraju, zbywa tylko na latarniach"16. 
Odkryty plan pozwala na istotne uściślenia zakresu przebudowy 
zamku w czasach „Rybeńki", szczególnie zaś kształtu sławnego porty­
ku, „przybytku chwały rodu Radziwiłłów", jak to trafnie określił Jerzy 
Kowalczyk17. Plan z Petersburga jest najwcześniejszym znanym po­
miarem dolnej kondygnacji portyku z ukazanym układem schodów 
(il.4). Jak się okazuje dokonana przez Marcina Osińskiego w 1933 r. 
rekonstrukcja kompozycji portyku, oparta na rycinie z XIX w. jest czę­
ściowo błędna. Sześciokolumnowy portyk (il. 5) skrywał bowiem dwu­
skrzydłowe, dwubiegowe schody, prowadzące na podest półpiętra. Stąd 
kolejne dwie pary schodów w formie litery „T", znajdujące się już w log­
gii kierowały do pomieszczeń drugiej kondygnacji. Na planie zaznaczo­
ne zostały również, cztery cokoły, przeznaczone na rzeźby. Natomiast 
zgodzić się należy, że portyk dostawiony został do wcześniejszej arka­
dowej loggii poprzedzonej pierwotnie schodami, wysuniętymi przed jej 
lico. Ponadto rysunek potwierdza tezę Osińskiego, utrzymaną przez 
Kowalczyka, że przedłużenie loggii wzdłuż całej fasady nastąpiło po 
1750 r. z inicjatywy „Rybeńki" jako oprawa dla portyku. Początkowo, 
jak widać na planie, występowały jedynie trzyosiowe skrzydła loggii po 
bokach portyku. 
Osiński słusznie zauważył, że dwa wieżowe alkierze od strony ogro­
du zostały dostawione w czasach Sobieskiego i miały pierwotnie otwarte 
podcienia na parterze. Widoczne jest to właśnie na planie z St. Peters-
11 L. Finkel, Inwentarz Zamku Żółkiewskiego z r. 1726, „Sprawozdania do Badania 
Historyi Sztuki w Polsce", t.y Kraków 1891, s. 42-48. 
16 M. Osiński, op.cit., s. 131. 
16 TŁ, t. IY s. 47; AGAD AK, dz.V, k. I, nr 3902. List Jakuba Fryczyńskiego do 
Michała K. Radziwiłła z 11 października 1755, z Żółkwi. 
17 J. Kowalczyk, Nurt klasyczny w polskiej sztuce późnobarokowej, w: Klasycyzm 
i klasycyzmy, Warszawa 1994, s. 105-106; idem, Przybytek chwały rodu Radziwił­
łów na zamku w Żółkwi, w: Kultura staropolska - kultura europejska. Prace 
ofiarowane Januszowi Tazbirowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 
1997, s. 411-424. 
209 
5. Żółkiew, fasada zamku wg rysunku z końca XVIII w. (kopia). Wg Osińskiego 
Ul L I i i 
6. Żółkiew, fasada zamku od ogrodu, przed 1939 r. Neg. Instytut Sztuki PAN 
210 
burga, ale już w inwentarzu z 1750 r., zarówno na parterach, jak i pię­
trach były zabudowane. Przekształcenie alkierzy musiało nastąpić za­
tem w latach czterdziestych XVIII w.18 
W świetle dotychczasowych badań działalność budowlaną „Rybeń-
ki" w Żółkwi można podzielić na dwa okresy. Pierwszy, nas interesują­
cy, przypada na lata 1740-1750, kiedy to pracami kierował architekt 
Sobieskich, Antonio Castello (zm. około 1750)19. Drugi dotyczy prac 
prowadzonych w latach pięćdziesiątych przy udziale architektów i in­
żynierów jak Wołodźko, Jakub Jan von Berg czy Jakub Fryczyński, 
sprowadzonych z Nieświeża20. 
Dziełem Antonia Castello była odbudowa baszt narożnych (il. 6) 
po pożarze (1741), wzniesienie pomarańczami i oficyny21. Natężenie 
prac przy zamku nastąpiło przed pogrzebem Jakuba Sobieskiego (1744), 
którego castrum doloris zaprojektował właśnie Castello22. Zapewne 
w związku z pogrzebem Sobieskiego powstał projekt portyku z rzeźba­
mi najwybitniejszych właścicieli Żółkwi oraz Radziwiłłów23. Wśród ba­
daczy nie budzi wątpliwości fakt, iż kolumnowy portyk i pomysł usta­
wienia w nim sześciu rzeźb powstał w latach 1741-1742, a zaprojektował 
go Castello24. Nieco później „Rybeńko" zlecał architektowi dopilnowa­
nie prac remontowych w 1746 r. w ogrodzie, prowadzonych przez Ey­
symonta, oraz „baszty zaś obie kończyć"25, co zapewne odnosiło się do 
wieżowych alkierzy. W tym samym czasie Castello prowadził prace 
w sali balowej. Wydaje się jednak, że ok. 1747 r. zakończyło się aktyw­
ne uczestnictwo tego architekta przy pracach na zamku w Żółkwi26. 
lfi Być może „Rybeńko" celowo nawiązał do podobnych wieżowych alkierzy, wystę­
pujących w innych zamkach radziwiłłowskich: Szydłowcu i Nieświeżu. 
19 Zachowane zapisy wypłat dla Castella po 800 zł rocznie dotyczą lat 1747-1749. 
Wynikałoby z tego, że architekt zmarł w końcu 1749 lub na początku 1750 r. 
AGAD AR, dz. XXIX, nr 5, s. 415-419. Por. M. Osiński, op.cit., s. 132. 
20 J. Kowalczyk, Przybytek chwały, s. 413-414. 
21 B. Taurogiński, Dane archiwalne o artystach na dworze książąt Radziwiłłów 
XVI-XIX w., „Prace Sekcji Historii Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wil­
nie", t. III, 1938-1939, s. 20. 
M JA . Chrościcki, „Pompa funebris". Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 
1974, s. 202, 215, 224, 226, 232, 291, 292, 294, 300, 302, 303, 305, 306, 315. 
23 J. Kowalczyk, Przybytek chwały, s. 411-424. 
24 Ibidem, s. 412. 
2fl M. Osiński, op.cit., s. 131. 
26 W zapisie wydatków po 1747 brak jest adnotacji „na fabrykę". AGAD AR, dz. XXIX, 
nr 5, s. 415-419. O braku zajęć w 1746 r. świadczy również prośba Castella skiero­
wana do Radziwiłła o zezwolenie na oddalanie się poza Żółkiew, m.in. do Krze­
mieńca, w celu prowadzenia prac przy kościele reformatów. AGAD AR, dz. XXIX, 
nr 5, s. 137: „Punkta imć pana Castelego architekta Żółkiewskiego w Żółkwi die 
29 january 1746 rezolwowane". O oddelegowaniu Castella do innych prac świad­
czy również wysłanie w 1747 r. z Nieświeża do Żółkwi architekta Wołodźki i sztu­
katorów mających kończyć „salę". Por. M. Osiński, op.cit., s. 132-133. 
211 
W tym miejscu trzeba powiedzieć o roli Castella na dworze Radziwiłła. 
Książę nadał mu stopień kapitana, powierzając funkcję głównego ar­
chitekta w dobrach „Rybeńki" na Ukrainie. Wspomnieć można choćby 
o rozbudowie pałacu Radziwiłłów na Przedmieściu Krakowskim we 
Lwowie, którą Castello prowadził w latach czterdziestych (1745). 
W 1746 r. architekt dopytywał się o dyspozycje, dotyczące prowadzenia 
prac we Lwowie. Dotyczyły one wymiany podłogi, wykończenia jednej 
z sal pałacowych oraz altany na stawie w ogrodzie27. Natomiast w In­
wentarzu pałacu lwowskiego z 1747 r. odnotowany został pałac z drew­
na „z salą nową wysoką, pokojami kilku i izbą stołową", ale jeszcze 
wszystko nieotynkowane28. Został on przystawiony przez Castella do 
wcześniej istniejącego pałacyku29. Opis obejmuje również regularny 
ogród z dwoma parterami z herbami Radziwiłła oraz już gotową altan­
ką na stawie. W kilka miesięcy później, w kwietniu 1747 r., „Rybeńko" 
wysłał architekta Wołodźkę, aby dopilnował, prócz prac w Żółkwi, rów­
nież wykonania pieców w pałacu lwowskim30. 
W świetle przedstawionej analizy źródeł architektury stwierdzić 
należy, że odnaleziony plan zamku i ogrodu w Żółkwi powstał w latach 
1740-1742, a jego autorem mógł być jedynie pozyskany na służbę do 
Radziwiłłów architekt Sobieskich Antonio Castello. 
27 AGAD AR, dz. XXIX, nr 5, s. 137-138. 
2H AGAD AR, dz. XVIII, nr 444, s. 16-28. Inwentarz pałacu lwowskiego [...] Radzi­
wiłła wojewody wileńskiego, hetmana W.K.Lit. [...] 12 febru. Anno 1747 [...] spo­
rządził Józef Antoni Eysymontt. 
29 Por. T. Mańkowski, Jurydyka Radziwiłłowska we Lwowie, „Przegląd Krajoznaw­
czy", t. II, 1938, nr 10-12, s. 188-191; T. Zielińska, Szlacheccy właściciele nieru­
chomości w miastach XVIII w., Warszawa-Łódź 1987, s. 65. 
30 M. Osiński, op.cit., s. 132-133. 
THE SOBIESKPS AND RADZIWIŁŁS' RESIDENCE IN ŻÓŁKIEW 
IN THE LIGHT OF ANTONIO CASTELLO'S NEWLY DISCOVERED PLAN 
Summary 
Żółkiew (present-day Zolkiev in Ukrainę) near Lvov is a place of a once marvellous 
residence owned - subseąuently - by hetman Stanisław Żółkiewski, king John III 
Sobieski and Michał Radziwiłł „Darling" (1740-1762). Back in the 19th century, the 
castle was already partially devasted and now we are left only with its fragments. So 
far, any researches into and reconstruction works of the edifice have been based 
solely on written sources and contemporary architectural measurements. However, 
the Central State Historical Archives in Sankt Petersburg have preserved a plan of 
both Żółkiew garden and castle (fig. 1) which was prepared by Italian architect Antonio 
Castello for the Sobieskis and the Radziwilłs in 1740-1742. The plan depicts parterres 
of the Baroąue garden (fig. 2) located on two terraces and ground-floors of the four 
212 
wings of the castle (fig. 3). It is of great importance for the historiography of the 
Polish gardens as it allows for reconstructing a garden and baths (fig. 4) from king 
John III Sobieski's times. On Radziwiłł's initiative, in order to front the faęade of the 
castle, Castello designed a six-column portico (fig. 5) which included seven sculptures 
of the owners of Żółkiew (Żółkiewski, Daniłowicz, Sobieski, and the Radziwiłłs) and 
constituted a „sanctuary of the splendour of the Radziwiłł Family". As it was 
constructed thirty years ahead of the classicistic solutions of king Stanislaus 
Poniatowski's era, it represents the earliest example of the Palladian portico on the 
Polish lands. 


Rezydencja Sobieskich i Radziwiłłów w Żółkwi w świetle nieznanego planu Antonia Castello

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok