Miziołek, Jerzy

ART-Dok

ROMA DI SISTO V. LE ARTI E LA CULTURA, a cura di M.L. Madonna, Roma 1993, 
Edizioni de Luca, ss. 586. 
W 1985 r.. w czlerechsetna. rocznicę wyboru Fclicc Pcretticgo na papieża jako Sykstusa V, prezydent Republiki 
Włoskiej specjalnym dekretem powołał Comitato Nazionale Sistino, którego celem było przebadanie niezwykle 
bogatej sztuki i kultury papieskiego Rzymu z lat 8()-tych XVI w. Efektem działalności tego komitetu sa. m in. rozmaite 
publikacje, międzynarodowa sesja: SłStO V. Roma e U Luzio oraz wielka wystawa: Roma di SistO V. Arie. architćttura 
e ciiia fra Rinascimenlo e Barocco zorganizowana w Palazzo Venezia w dniach od 22 stycznia do 30 kwietnia 1993. 
Pięknie wydany, ale zwięzły katalog tej wystawy, przygotowany na dzień je j otwarcia, zapowiedział publikacje 
prawdziwego, monumentalnego, dwutomowego katalogu. Jeden z tych tomów, poświecony sztukom plastycznym 
i kulturze czasów Sykstusa V, jest przedmiotem niniejszych uwag. Wypadnie nadmienić, że tom poświęcony 
architekturze i urbanistyce zostanie zapewne opublikowany w najbliższym czasie. 
Zwiedzając Rzym, czy to liczne jego kościoły, pałace, muzea. Bibliotekę Watykańska, czy przemierzając jego 
place i ulice, ze zdumieniem stwierdzić można jak ogromna, choć nie zawsze piękna formalnie jest spuścizna 
artystyczna zaledwie pięcioletniego pontyfikatu Sykstusa V (1585-1590), kolejnego po Sykstusie IV wielkiego 
franciszkanina na tronie Piotrowym. Kim był ów papież poczqtków epoki baroku, który wpłynął w jakże wielkim 
stopniu na oblicze Wiecznego Miasta i samego papiestwa? 
Felice Peretli (ur. 13.12.1521 r. w Grottamare) jako niespełna 10—letni chłopiec trafił do klasztoru braci 
mniejszych. W 1566 został biskupem i generałem zakonu franciszkanów, w 1570 zaś — kardynałem. Wówczas to 
Felice Peretti dał się poznać jako mecenas sztuki. Na jego usługach znajdował się m in. Domenico Fontana. Ten 
właśnie architekt odegrał głównq rolę w przekształcaniu Rzymu w nowoczesna metropolię: wytyczając nowe ulice, 
przenosząc obeliski, wznosząc Bibliotekę Watykańska. Pałac Kwirynalski i Laterański oraz wiele innych budowli. 
Sykstus V. wybitny reformator kościoła, z powodzeniem realizujący program odnowy, zapoczątkowany soborem 
trydenckim, okazał się także znakomitym administratorem i wielkim mecenasem sztuki i nauki. Sprawnie zarządzane 
Państwo Papieskie było w stanie sfinansować jego ogromne przedsięwzięcia artystyczne. 
Książka Roma di Sisto V. /> arie. la t ultura. tak jak wiele obecnie wydawanych podobnych publikacji, składa 
się nie tylko z katalogu dzieł prezentowanych na wystawie, jak i obecnych na niej poprzez sztychy, plany i fotografie, 
ale także z wielu esejów wprowadzających, mających często charakter prawdziwie nowatorskich rozpraw naukowych. 
Podzielona na sześć części prezentuje kolejno I) Malarstwo, ss. 3-346; 2) Rysunek, ss. 349-368; 3) Rzeźbę, ss. 
371-440; 4) Monety i medale, ss. 443-460; 5) Bibliotekę Watykańska z je j dekoracja i zbiorami, ss. 463-484; 
I wreszcie 6) Kulturę czasów Sykstusa V (w tym także życie muzyczne), ss. 487-517. Niezwykle cennym 
1 9 1 
Recenzje i noty 
Originalveröffentlichung in: Barok 1 (1994), Nr. 2, S. 191-193 
uzupełnieniem są: Aneks, zawierający biografie artystów czynnych w Rzymie w czasach Sykstusa V, ss. 521-566 
oraz Bibliografia zestawiona na dwudziestu stronach w trzyszpaltowym układzie. 
We Wstępie (ss. XI-XV1) Maria Luisa Madonna, spiritus movens całego przedsięwzięcia, zwraca uwagę, że 
omawiane tu wydawnictwo, owoc pracy kilkunastu badaczy, jest niejako kolejnym etapem badania dziejów 
artystycznych Rzymu zapoczątkowanym trzema książkami — katalogami wystaw: Roma 1300-1875. L 'arie e la cittU 
degli anni santi (1984-1985). Warto odnotować na stronie XIII mapę Rzymu z zaznaczonymi na niej obiektami — 
kościołami, pałacami, placami e tc , które noszą wyraźne artystyczne „piętno" czasów Sykstusa V. Tych miejsc jest 
aż siedemdziesiąt siedem. 
Przeszło potowa publikacji poświęcona jest malarstwu, przede wszystkim freskom, które, jak powiadają 
niektórzy złośliwi historycy sztuki, „pokrywają cale kilometry" ścian, sufitów i kopuł, zarówno nowo wzniesionych 
budowli, jak i starszych, powtórnie dekorowanych. Niezwykle pomocne są, wykonane w większości po raz pierwszy 
na użytek tej właśnie książki, diagramy rozmieszczenia malowideł. Oglądane niegdyś pobieżnie i bez większego 
przekonania setki scen w Sancta Sanctorum, Bibliotece Watykańskiej, pałacu Laterańskim, kaplicy Sykstusa V przy 
Santa Maria Maggiore, czy w dziesiątkach innych kaplic i kościołów, prezentują się tutaj klarownie i bardziej 
zrozumiale. Zdumiewa dydaktyczny charakter tego malarstwa, ukazującego, stosownie do miejsca, to sceny ze Starego 
i Nowego Testamentu, to obrazy z życia świętych. Wystarczy jednak wznieść do góry oczy w kaplicy grobowej 
papieża, by w jej kopule, pięknie omówionej i zreprodukowanej w katalogu, zobaczyć wielkie malowidło, ukazujące 
Najwyższego adorowanego przez wszystkie dziewięć chórów anielskich opisanych przez Pseudo-Dionizego Areo-
pagitę w jego De coelesti hierarchia; a w innych zespołach fresków motywy świadczące o tym, że ich twórcy 
studiowali także dzieła Hermesa Trismegistosa i rozmaite do nich uczone komentarze. Wielką zasługą katalogu jest 
nie tylko prawdziwe „praepartio" do przewartościowania malarstwa epoki Sykstusa V, ale także przypomnienie 
o dziełach fragmentarycznie tylko zachowanych i trudno dziś dostępnych, jak freski z nieistniejącej już Vii li 
Montalto. Właściwy katalog poświęcony malarstwu — prezentujący poszczególne zespoły fresków i płótna m in. 
takich malarzy jak Zucchi, Alberti, Pulzone, Nebbia i innych, poprzedza kilka interesujących esejów wprowadzają­
cych, napisanych m.in. przez Corinnę Mandel: Wprowadzenie do iktmologii malarstwa w Rzymie w czasach Sykstusa 
V, Chiarę Stefani: GUnanni Guerra, twórca programów i ikonolog, Bruno Hassa: Próba identyfikacji twórców cykli 
malarskich, Alessandro Zuccariego: Biblioteka Watykańska i jej malarze. Dowiadujemy się z nich nie tylko 
o głównych tematach malowideł i symbolice rozmaitych motywów, w tym z herbu Sykstusa V — lwa, gałęzi 
z. trzema gruszami (nawiązanie do nazwiska Peretti — pera=gruszka) i gwiazd, ale także o stosunkowo słabo znanym 
dotąd duecie artystów — Giovannim Guerra z Modeny i Cesare Nebbia z Umbrii. Współpracując z grupą około 
trzydziestu malarzy (pojawiają się wśród nich nazwiska Alberti, Cesari, Guidotti, Gentileschi, Baglione, Fenzoni, 
Lilio. Pozzo. Ricci) od 1587 r. zmonopolizowali oni praktycznie wszelkie poważne dekoracje malarskie w Rzymie. 
Programy malowideł miał tworzyć Guerra. zaś rysunki przygotowawcze Nebbia. Tym właśnie rysunkom, których 
zachowało się do naszych czasów stosunkowo niewiele, poświęcona jest druga część katalogu. 
Nie ulega wątpliwości, że rzeźba czasów Sykstusa V (omawiana w trzeciej części książki) nie jest porywająca 
W wielu przypadkach można mówić o przeładowaniu, w innych o braku polotu artystycznego. Typowym przykładem 
jest tu znany, ogromny nagrobek samego Sykstusa V w jego kaplicy grobowej przy Santa Maria Maggiore. Należy 
jednak w tym miejscu odnotować interesujące polonicum — oto wśród reliefów odnajdujemy scenę zawarcia pokoju 
przez Zygmunta III Wazę z cesarzem; Sykstus V uważał się za autora tego porozumienia. Cokolwiek by nie 
powiedzieć o rzeźbie i całej kaplicy grobowej papieża, jej treści ideowe, na które składają się m in. chóry anielskie 
w kopule i Żłobek, jako zobrazowanie nowego Betlejem, są imponujące i oparte na wielkiej erudycji. 
Należy tu przypomnieć, że to właśnie w czasach Sykstusa V na kolumnach Trajana i Marka Aureliusza, po ich 
wcześniejszym odrestaurowaniu, ustawiono przeszło 4-metrowe posągi świętych Piotra i Pawła. Wzniesiono także 
wówczas interesującą, tak z punktu widzenia formy jak i treści. Fontannę Mojżesza, odnowiono słynne rumaki na 
Monte Cavallo, a na Kapitolu umieszczono tzw. trofea Mariusza. 
Jeszcze jedna kategoria dzieł starożytnych, które niezwykle wprost upodobał sobie Sykstus V — obeliski — 
stała się motywem powszechnie występującym na monetach i medalach wybijanych w latach 1585-1590. Ich 
ikonografia i niezwykle niekiedy bogate treści ideowe omawiane są w IV części katalogu. 
Biblioteka Watykańska, jako instytucja naukowa planowana już przez papieża Mikołaja V, powstała dopiero 
w 1475 r. w czasach Sykstusa IV. W 1585 r. z przeszło 20 tysiącami tomów jej pierwotne pomieszczenie było już 
zdecydowanie za małe. Kontynuując dzieło swego franciszkańskiego poprzednika, Sykstus V zdecydował się wznieść 
nową bibliotekę; jako miejsce wybrał, ku zaskoczeniu wielu osób, Cortile del Belvedere. Budowana według planów 
Domenico Fontany powstała w błyskawicznym tempie: między majem 1587 a wrześniem roku następnego. Cyklom 
malarskim w Bibliotece, ukazującym m in. słynne biblioteki świata Sobory oraz twórców alfabetów, a także 
zgromadzonym w nim książkom, poświęcona jest V część katalogu. Znakomite kolorowe reprodukcje, ukazując^ 
m.in. Bibliotekę Aleksandryjską oraz inne słynne biblioteki starożytności, stanowiące ilustrację eseju wprowadza­
jącego Dalma Frasearellego, przekonują niezbicie, że malowidła te należą do najwybitniejszych osiągnięć malarstwa 
czasów Sykstusa V. 
192 
Recenzje i noty 
Ostatnia, VI część książki, zatytułowana: Cullura e produzione Ubraria, omawia m.in. niezwykły wzrost 
produkcji książek w czasach Sykstusa V, rozmaite kontrowersje teologiczne, kulturę muzyczna i niezwykle intere­
sujące kwestie związane z heraldyką. 
Monumentalny, prawie 600 stronicowy, pięknie wydany i znakomicie ilustrowany tom Roma di Sisto V. Le arii 
e la cultura jest bez wątpienia wydarzeniem wśród publikacji z zakresu sztuki i kultury, wypełnia bowiem poważną 
lukę w dotychczasowych badaniach nad dziejami artystycznymi Rzymu przełomu renesansu i baroku. Publikacja ta, 
z ogromnym zebranym w niej materiałem, uzupełniona aneksem z biografiami wielu pozostających w cieniu 
zapomnienia artystów i kluczową dla dalszych badań obszerną bibliografią, powinna trafić do wielu bibliotek 
W Polsce i stać się lekturą nie tylko historyków sztuki, ale także badaczy literatury, kultury i historyków. Wyniki 
badań zawarte w tym monumentalnym tomie pozwolą w zupełnie nowym świetle ukazać polską sztukę ok. 1600 r. 
i jej rzymskie źródła. 
Jerzy Mizioiek 
193 
Recenzje i noty 


Roma di Sisto V. Le arti e la cultura, a cura di M. L. Madonna, Roma 1993. - [Rezension]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok