Molè, Vojeslav

ART-Dok

Kijów 409 
2. K. — sztuka. K. jako centrum artystyczne 
posiadał w epoce przedmongolskiej znaczenie 
zupełnie wyjątkowe i dominujące na całej Eusi 
Kijowskiej, będąc zarazem w pewnym sensie 
punktem wyjścia rozwoju dziejowego sztuki 
struś. Położenie geogr. miasta, ważnego i bo­
gatego środowiska handlowego, na skrzyżo­
waniu ważnych dróg ze wschodu na zachód 
i z południa na północ, umożliwiło wcześnie 
jego szybki rozwój gosp. i polit., a w związku 
z tym również rozwój działalności budowlanej 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964, S. 409-413 
410 Kijów 
i zdobniczej, wspomaganej zwłaszcza przez 
dwór ks. i jego drużynę, jak i w ogóle wyższą 
warstwę feudałów. 
Z okresu wfeud. i w ogóle z epoki przed 
chrystianizacją nie zachowały się w K. żadne 
zabytki sztuki monumentalnej, jedynie wzmian­
ki źr. pozwalają do pewnego stopnia odtwo­
rzyć niektóre cechy ówczesnej architektury, 
rzeźby oraz sztuki dekoracyjnej. W najstar­
szej części K. odkryto przy wykopaliskach 
fundamenty jakiejś budowli o charakterze cen­
tralnym z w. X, w której dopatrzono się słow. 
świątyni pogańskiej, „kapiszcza" (stosunkowo 
niski, dużych rozmiarów ołtarz w kształcie 
elipsy, na którym zarzynano zwierzęta ofiar­
ne [?], oraz okrągły masywny słup dla spa­
lania [?] ofiar). Źr. wspominają o K., jako 
„złatowierchym" (określenie to oznacza zło­
cone szczyty teremów) oraz o „teremnym" 
dworze księżny Olgi, a także o idolu Peruna, 
który za czasów ks. Igora stał na pagórku, 
oraz o posągach bóstw pogańskich, które ks. 
Włodzimierz I kazał postawić w K. „na wznie­
sieniu na zewnątrz teremnego dworu" (m. in. 
posąg Peruna z drzewa, z głową ze srebra, 
a wąsami ze złota). Właściwe dzieje sztuki K. 
feud. zaczynają się jednak dopiero w okresie 
chrystianizacji za ks. Włodzimierza I (ob.). 
Właściwym centrum miasta była wówczas „Gó­
ra", gród zbudowany obok starego grodziska 
z w. VIII—X, gdzie wznosiło się wymienione 
powyżej pogańskie kapiszcze. Tam mieściły 
się także dwory książęce, a po chrystianizacji 
również główne świątynie chrzęść; z „Padołu", 
części położonej niżej nad brzegiem Dniepru, 
prowadziła do tego centrum prosta droga. 
Stanęła tam m. in. już za ks. Olgi mała cer­
kiew drewniana, o której wspominają źr. Naj­
starszą murowaną świątynię chrzęść, stano­
wiła jednak cerkiew P. Marii, tzw. Dziesię-
cinna (ob. Desjatinnaja cerkiew), wzniesiona 
w 1. 989—90 przez ks. Włodzimierza I, który 
sprowadził w tym celu budowniczych z Kon­
stantynopola. Cerkiew ta, bazylika krzyżowo-
kopułowa, otoczona wnet po zbudowaniu niż­
szą galerią, bogato ozdobiona marmurami, mo­
zaikami i freskami, runęła w r. 1240 podczas 
najazdu tatarskiego; poza licznymi drobnymi 
szczątkami pierwotnego wystroju zachowały 
się jedynie ślady jej fundamentów. Dla archi­
tektury K. ważniejsze były lata panowania 
ks. Jarosława I Mądrego (1019—54), okres 
szczytowego rozwoju feud. Eusi Kijowskiej. 
Jarosław był właściwym założycielem i reali­
zatorem rozbudowy miasta na wzór stolicy 
cesarzy grec, Konstantynopola. Zbudował on 
Złotą Bramę (1037), mającą być naśladownic­
twem Złotej Bramy w Konstantynopolu^ z nad­
budowaną nad nią cerkwią Zwiastowania, oraz 
wzdłuż głównej ulicy sobory klasztoru Św. 
Ireny oraz Św. Jerzego. Najważniejszą zaś 
jego fundacją (z r. 1037) był kijowski sobór 
Św. Sofii (ob.), który genetycznie wiąże się 
bez kwestii z ówczesną architekturą Konstan­
tynopola, względnie z jej odmianami mało-
azjatyckimi, wykazując jednocześnie pewne 
cechy rodzime, których żaden wzór biz. nie 
mógł dostarczyć. Cerkiew ta, pięcionawowa, 
krzyżowo-kopułowa o trzynastu kopułach, 
z trzech stron otoczona niższą galerią, przy­
pominająca z zewnątrz sylwetę wysokiej, schod-
kowatej piramidy, wykazuje w kompozycji 
swego wnętrza i jego traktowaniu ujęcie ma-
larsko-malownicze, które jeszcze bardziej po­
tęguje bogata ozdoba malarska. Jej mozaiki 
i freski są najstarszym i zarazem najbogat­
szym tego rodzaju zespołem zabytków malar­
stwa monumentalnego na Eusi, wykonanym 
przez sprowadzonych artystów grec. oraz ich 
uczniów i pomocników rus. W malowidłach 
tych reprezentowane są przejęte z Bizancjum 
systemy i tematy ikonograficzne, jak i różne 
odmiany ówczesnych knstpol. kierunków sty­
listycznych (ob. Euś — sztuka). Bardzo cenne 
są również resztki malowideł na ścianach 
klatki schodowej wieży prowadzącej na em-
pory, będące jednym z nielicznych zabytków 
biz. sztuki świeckiej, a przedstawiające sceny 
z hipodromu knstpol., z polowań itp. Stanowią 
one niezwykle charakterystyczną ilustrację upo­
dobań i atmosfery życiowej i kult., jaka pa­
nowała w połowie XI w. na kijowskim dwo­
rze ks. 
Do sztuki warstwy ks. należą zresztą wszyst­
kie najstarsze zachowane fragmenty i pomniki 
kijowskiej architektury murowanej i ich ozdoby 
rzeźbiarskiej i malarskiej. Są ono z jednej 
strony wynikiem i wyrazem nowego chrzęść, 
poglądu na świat i ustalonego już feud. ustroju 
społ., a z drugiej strony zawierają w dalszym 
ciągu ścierające się z nowymi prądami elementy 
ginącego świata pogańskiego. Wspaniały prze­
pych budowli sakralnych i dworów ks. kontra­
stował przy tym z nędznym budownictwem 
mieszkalnym (półziemiankami) szerokich warstw 
ludności. Zmiana, jaka zaszła w drugiej po­
łowie XI w. w bazie gosp.-społ. w okresie coraz 
bardziej wzmagającego się rozdrobnienia feud. 
Eusi Kijowskiej, a zarazem także w jej kon­
cepcjach ideologicznych, znalazła swoje od­
bicie także w charakterze samego chrześcijań­
stwa, przede wszystkim we wzmocnieniu je­
go pierwiastków ascetycznych, wynikających 
z uświadamiania sobie grzeszności świata i ży­
cia, co wycisnęło swoje piętno na dalszych 
dziełach sztuki kijowskiej. Były to zwłaszcza 
liczne budowle klasztorne: kl. Dymitra (1051), 
kl. Pieczerski, którego początki przypadają 
na połowę X l w., kl. Wydubicki Michajło-
Archangielski (1070—88). Każdy z tych kl. 
otrzymał swój własny sobór, mniejszy i prost­
szy od soborów starszych, ale także o odmien­
nym charakterze artystycznym. Szczególnie 
znamienny był tu sobór Uspieński kl. Pieczer-
skiego z lat 1073—8, zniszczony podczas osta­
tniej wojny. W swoim stanie pierwotnym 
był on, jak się wydaje, zbliżony do planu 
cerkwi Dziesięcinnej, odbiegając od malowni-
Kijów 411 
czego iluzjonizmu soboru Św. Sofii; jego bry­
ła w całości, jak i w szczegółach, była trak­
towana plastycznie, a wrażenie plastyczności 
potęgowało jeszcze równomiernie rozproszone 
oświetlenie. Typ tej cerkwi, która stała się 
wzorem dla długiego szeregu miejskich i klasz­
tornych soborów w. XII, reprezentowany jest 
w K. w cerkwi Uspieńskiej na Padole (1131—2), 
a poniekąd także w soborze kl. Kiriłowskie-
go (1140). Do cerkwi Spaso-Prieobrażeńskiej 
w Czernihowie zbliżony jest tzw. sobór kl. 
Michajłowskiego (w rzeczywistości sobór kl. 
Dymitrowskiego) o cechach bardziej archaicz­
nych. Sobór kl. Wydubickiego zaznaczał się 
mocno podkreśloną jednokierunkowością planu, 
a swoista była również cerkiew Spasa na Bie-
riestowie (koniec XI — początek XII w.), 
z szerszym od samej cerkwi narteksem, w któ­
rym mieścił się grobowiec książęcy oraz klatka 
schodowa na empory. Główne wejścia (z trzech 
stron) poprzedzały małe westybule, co nada­
wało rzutowi poziomemu kształt krzyża; dal­
szym rysem charakterystycznym była barw­
ność ścian zewnętrznych, złożonych na prze­
mian z warstw cegły i zaprawy. W w. XII 
powstał w K. także nowy typ małych, cztero-
filarowych cerkwi z jedną kopułą i trzema 
apsydami oraz prawdopodobnie także z empo-
rami w części zach. wnętrza (cerkiew Wasiljew-
ska oraz cerkiew w „uroczysku Kudriawcu", 
obie z końca XII w.). Szczegóły ukształtowania 
zewnętrznego tych cerkwi (np. motyw pół-
kolumn itp.) wskazują, że ich budowniczowie 
pochodzili ze Smoleńska, w czym odzywają 
się być* może echa walki ks. smoleńskich (i czer-
nihowskich) o władzę w K., a w każdym ra­
zie odzwierciedla się zanikanie w w. XII zna­
czenia K. jako centrum wyłącznie decydującego 
w rozwoju sztuki; odpowiada to jego stopnio­
wemu upadkowi w okresie rozdrobnienia feud. 
Jak w ogóle w całej sztuce struś., tak przede 
wszystkim w K., jako punkcie wyjścia jej roz­
woju, rola rzeźby była znikoma. Twórczość 
plastyczna, unikając w ogóle rzeźby okrągłej, 
ograniczała funkcję i charakter rzeźby do pla­
styki archit. i dekoracyjnej, a jej tematykę 
figuralną (poza plastyką drobną) do płasko­
rzeźby, która w duchu tradycji rodzimych 
zbliżona była do sposobów traktowania ma­
teriału drzewnego techniką snycerską. Ilość 
zabytków jest minimalna. Jako do pewnego 
stopnia „monumentalne" wchodzą w rachubę 
właściwie jedynie dwa reliefy kamienne, przed­
stawiające Heraklesa (?) w walce z lwem i Cy-
belę(?) siedzącą na wozie ciągnionym przez 
lwy, oraz dwa dalsze reliefy, z dwoma parami 
jeźdźców (książąt Jarosława I i Izjasława 
i ich patronów Jerzego i Dymitra — ?). W obu 
parach płaskorzeźb dochodzi do wyrazu tech­
nika snycerska, a wraz z nią tradycja rodzima, 
z której miała wyjść także na wskroś rus. 
rzeźba Eusi Włodzimiersko-Suzdalskiej. 
Eównolegle do naszkicowanej linii rozwoju 
architektury (i rzeźby) począwszy od drugiej 
połowy XI w. następował także rozwój jej 
ozdoby malarskiej. Dominująca rola przypadła 
tutaj w udziale kl. Pieczerskiemu, który — 
w myśl dążeń do większego uniezależnienia 
polityki Kościoła rus. od Bizancjum — utrzy­
mywał bliższe stosunki z krajami południowo-
słow., zwłaszcza z Bułgarią, oraz z kl. Góry 
Athos (ob.), co odbiło się także na sztucn 
przezeń faworyzowanej. Z ozdoby malarskiej 
soboru Uspieńskiego kl. Pieczerskiego, rozpo­
czętej w r. 1083, którą wykonali artyści 
grec. sprowadzeni wg świadectwa źr. w tym 
# f * 
• • 
_ 
-
_ 
U L _ _ J cm •i 
10 M 
Eye. 110. Kijów. Rzut poziomy Soboru Uspieńskiego, 
wg Ist. rus. iskusstva 
celu z Konstantynopola, nic się nie zacho­
wało. Uczniem i pomocnikiem owych mis­
trzów grec, stanowiących „drugą szkołę kijo­
wską", był m. in. także pierwszy znany 
z nazwiska „ikonopisec" rus., Alimpij. Pewne 
wyobrażenie o charakterze sztuki owej szkoły 
dają pochodzące mniej więcej z tego samego 
czasu mozaiki kl. Michajłowskiego (czyli wła­
ściwie Dymitrowskiego), wykonane niewątpli­
wie przez jej artystów; są to zresztą ostatnie 
mozaiki monumentalne na Eusi: wielka kom­
pozycja Eucharystii (komunii apostołów), figury 
św. Stefana, Dymitra Sołuńskiego oraz apo­
stoła Tadeusza. Szczególnie charakterystyczna 
jest pierwsza spośród wymienionych kompo­
zycji, odznaczająca się w porównaniu z ana­
logiczną sceną w soborze Św. Sofii ujęciem 
bardziej malowniczym, swobodniejszym ukła­
dem i ugrupowaniem mocno poruszonych figur, 
jak i ich wzajemnym powiązaniem psycholo­
gicznym, wyraźniejszym linearyzmem oraz wy­
rafinowanym kolorytem. Z malowideł ściennych 
tegoż soboru pozostały tylko nieznaczne frag­
menty; ciekawe są wśród nich kompozycje 
412 Kijów 
ornamentalne, oparte na motywach ludowych. 
Głównym zabytkiem monumentalnych fresków 
kijowskich w. XII są jednak malowidła kl. 
Kiriłowskiego (ósme dziesięciolecie XII w.) 
o bardzo bogatej tematyce ikonograficznej, 
przypominającej zabytki krajów bałk. i kau­
kaskich; z powodu częstych przemalowań i od­
nowień w ciągu wieków trudno jednak wy­
dawać sąd o ich pierwotnym wyglądzie for­
malnym. W każdym razie dawniejsze malar­
stwo iluzjonistyczne ustąpiło miejsca trakto-
• i . 
Ryc. 111. Kijów. Monaster Michajłowski. Głowa anioła 
ze sceny Eucharysti i — w. X I . W g Ist . rus. i skusstva 
waniu linearno-graficznemu, a koloryt utracił 
delikatne przejścia i półtony, zyskując równo­
cześnie na sile i jaskrawości; elementy upo­
dobań rodzimych zaczynają przeważać nad tra­
dycjami biz., występują także już słow. typy 
twarzy. Przewaga figur świętych wojowników 
wiąże się niewątpliwie z ich kultem w ówczes­
nym środowisku wojowniczych książąt. Dal­
szym zabytkiem malarstwa ściennego są freski 
baptysterium soboru Św. Sofii, po części z dru­
giej połowy XI w., oraz (w apsydzie) z w. XIII , 
wykazujące pewne rysy podobne do malowideł 
w Nieriedicy (ob.). 
Od samego początku był także K. donio­
słym, w dużym stopniu miarodajnym środo­
wiskiem malarstwa ikon (ob. Ikona). O wła­
ściwym charakterze ikon kijowskich w. XI — 
XII nie mamy jednak żadnego prawdziwego 
wyobrażenia. Jedynym zabytkiem z tej dzie­
dziny, w każdym razie związanym z K., jest 
ikona Swieńskiej Matki Boskiej (Galeria Trie-
tiakowska) z kl. Swieńskiego pod Briańskiem, 
pochodząca jednak dopiero z drugiej połowy 
XII I w. (M. B. z Dzieciątkiem na wysokim 
tronie, po jej bokach św. Antoni i Teodozjusz, 
założyciele kl. Pieczerskiego), być może ko­
pia ikony „miejscowej" tegoż klasztoru. Z jej 
szerokiej i swobodnej maniery malarskiej prze­
mawia wiele rysów tradycyjnych, wśród któ­
rych tym bardziej zadziwia rus. charakter 
i realizm twarzy obu kijowskich świętych. 
Z K. związane są również najstarsze dzieje 
struś, m a l a r s t w a k s i ą ż k o w e g o (ob. Euś — 
sztuka). Malarstwo to w swoich początkach 
w dużej mierze wzorowało się na miniaturach 
iluminowanych rękopisów bułg., przekształca­
jąc ich wzory w duchu własnej twórczej inter­
pretacji. Do najstarszych zabytków z tego 
zakresu należy Ewangeliarz Ostromira (ob.), 
wykonany w 1. 1056—7 dla posadnika nowo­
grodzkiego Ostromira; jego miniatury są ujęte 
i potraktowane jako zbytkowne, barwne kom­
pozycje bogatych emalii przetransponowane 
w technikę malarską. Odmienny jest charakter 
miniatur Izbornika Światosława (ob.) z r. 1073, 
kopii oryginału bułg., zwłaszcza czterech kom­
pozycji całostronicowych, przedstawiających 
grupy stojących postaci świętych w obramieniu 
płasko-linearnie przestylizowanych architektur 
cerkiewnych (we „wnętrzu"), otoczonych mnó­
stwem motywów ornamentacyjnych — oraz 
osobno wszytej oryginalnej miniatury kijow­
skiej z grupą portretową ks. Światosława 
i członków jego rodziny w strojach, jakie były 
w w. XI w użyciu na dworze kijowskim. Z K. 
wiąże się swoim powstaniem także ozdoba 
Bwangełiarza Jurjewskiego z 1. 1120—8, w któ­
rego inicjałach zapowiada się już przyszły 
ornament teratologiczny, a zwłaszcza tzw. Ko­
deks Gertrudy (ob. Gertrudy Kodeks) w Ci-
vidale z końca X w., uzupełniony tekstem 
i miniaturami z 1. 1078—87. Ostatnie minia­
tury, o charakterze półbiz. — półrom., sta­
nowią szczególnie swoisty dokument, będący 
wynikiem zetknięcia się sztuki kijowsko-rus. 
ze światem sztuki zach., najprawdopodobniej 
w środowisku kl. Św. Jakuba nad Dunajem 
w Batyzbonie. 
Wielkie, podstawowe znaczenie K. jako cen­
trum art. nie łączyło się jednak tylko ze sztuką 
monumentalną. Nie mniejsza była jego rola 
także w dziedzinie przemysłu art. (ob. Emalia, 
Złotnictwo), którego wyroby i wzory wraz 
z całą swą bogatą tematyką dekoracyjną i re­
ligijną, jak i ornamentyką w dużej ilości wła­
śnie z K. rozchodziły się po całej Busi. 
L i t . : H . 3 a K p e B C K H f f , O n n c a n n e Kneiso., M., 
1—2, 1868; flpeBHOCTH POCCHKCKOPO rocyftapcTBa. 
K H e B C K H i ł C o $ i i H C K H i ł co6op, CI16., w y d . 1 — 4, 1871 — 
—87; H. H. T o J i c T o t ł , H. n . K o H JI a K o B, PyccKne «peB-
HOCTH B n a M H T H n n a x H C K y c c T B a , CI16., w y d . 4, 1891; 
T. K. I l l e p o u i u i t t , KneB ( n y T e B O A H T e J i b ) , KłieB 
1 9 1 8 ; <I>. U I M H T , H c i t y c c T B O n p e B H e i ł P y c w — y u p a H H h i 
Kijów 4 1 3 
Xapi>itoB 1919; fl. B. A f t u a n o B , JIenn,HH no HCTOPHH 
A p e B i i e p y c c K o r o H C K y c c T B a , KneB—H,apbrpaA—Xep-
coiiec —CiiM$eponojib 1919; H. II. C u i e B , HcnyccTBO 
c p e f l u e B e K O B O f i P y c i i , McropiiH n c n y c c T B a Bcex BpeiweH 
H Hapo^OB, JI., KH. 4, 1929; M. M a i t a p e H i i o , Cifyjibn-
T y p a ii p i 3 b G f i p c T B 0 K i i i B C b K o i P y c i i n e p e f l MOHTOJIL-
CłKHX <iaciB, Kii iBCbid sGipHuii i i i c r o p i i ii a p x e o -
noril , noGyTy ii MiicrciiTBa, KHIB, t. 1, 1930; H. H. 
B p y n o B , K Bonpocy o caMOCTOHTejibHbix qepTax 
p y c c n o i i a p x i i T e K T y p b i X — X I I BB., Pycci tan ap-
xHTCKTypa, M. 1940; M. K. K a p r e p , K Bonpocy 
oG y C p a H C T B e imTepbepa B p y c c K O M a o j f i e c T B e ao-
M o i i r o J i b C K o r o n e p u o n a , T p y « b i BcepoccuftcKoii Ana-
A e M i u i x y f l O J K e c T i i , JI . — M . , t . 1, 1 9 4 7 ; t e n ż e , A p x e -
o j i o r n < i e c K n e i i c c j i e f l O B a m i n A p e B H e r o K n e B a ( 1 9 3 8 — 
— 1 9 4 7 ) , K i i eB 1 9 5 0 ; t e n ż e , K HCTOPHH i o i e B c u o r o 
30AHecTBa X I B. XpaM-MaB30jieii E o p i i c a u TneGa 
B Bbimropo^e, COB. Apx . , 16, 1952, 8. 77 — 99; t e n ż e , 
K HCTOPHH H i i e B C K o r o 3 0 f l i e c T B a KOHija X I — H a n a j i a 
X I I u . H e p n o B b Cnaca na B e p e c T O B e , COB. Apx . , 
17, 1953, s. 2 3 1 - 4 2 ; ob. też lit . p o d has łem Ruś — 
s z t u k a , z w ł a s z c z a prace AiinajioBa, PbiGanoBa, He-
r t p a c o i i a ; H K J I P , t . 2 ; H c n y c c T B O K i i e B c u o i ł P y c w , 
HCTOPHH p y c c K o r o H C K y c c T B a . I lon oGmcii pej iaKu.nei i 
H. 3 . FpaGapn, B. H. J lasapeaa II B . O. K a M e H O B a , 
M. 1 9 5 3 ; C. A . B b i c o u , K H i ł , /I,aTiipoBaHHbie rpa$ij)HTH 
X I B. B Co<J)nn KweBCKOtt , COB. A p x . , 1 9 5 9 , n r 4 , 
u. 243 — 4; 10. C. A c e e B , HoBbie jiaHHbie o coóope flMH-
TpiieBCKoro MOnacTbipn B KweBe, t a m ż e , 1 9 6 1 , n r 3 , 
8. 291 — 6. Ob. też Kijowski sobór Św. Sofii . 
[Wojsław MoU] 
Słownik s tarożytnośc i s ł o w i a ń s k i c h , I I 83 


Kijów. Sztuka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok