Molè, Vojeslav

ART-Dok

Kijów 415 
Kijowski sobór Św. Sofii, „matka cerkwi 
ruskich", ufundowany przez ks. Jarosława I 
Mądrego w r. 1037, jest najbardziej monu­
mentalnym zabytkiem architektury i w ogóle 
sztuki okresu Eusi Kijowskiej. Jego wygląd 
pierwotny uległ w ciągu wieków dużym znie­
kształceniom na skutek zniszczeń i pożarów 
oraz późniejszych odnowień i przebudów. Szcze­
gólnie ucierpiała strona zewnętrzna, która — 
* 
i 
# * m 
•A O O aa 1 i 
Ryc. 112. Kijowski sobór Św. Sofii. Rekonstrukcja 
rzutu poziomego i bryły N. Brunowa. Wg Kargera 
z wyjątkiem apsyd — otrzymała w końcu dzis. 
formy barokowe. Na podstawie rysunków Abra­
hama Westerfelde z r. 1651, jak i szczegóło­
wych badań arch. i restauratorsko-konserwa-
torskich można sobie jednak odtworzyć jego 
pierwotny wygląd i charakter. Sobór Św. Sofii 
był pierwotnie budowlą typu krzyżowo-kopu-
łowego na planie pięcionawowym o pięciu 
półokrągłych (środkowa poligonalna) wysta­
jących apsydach i trzynastu kopułach. Budy­
nek otaczała z trzech stron galeria, pierwotnie 
niższa, później o piętro podwyższona, połą­
czona z wnętrzem przejściami do naw bocz­
nych, jak i do empor na piętrze; do tej galerii 
dodano później jeszcze galerię dalszą, niższą 
i otwartą. W rogu płd. i płn. fasady zach. 
wznosiły się okrągłe wieże, w których mie­
ściły się schody prowadzące na empory. Nad 
skrzyżowaniem naw, znacznie szerszym i wyż­
szym od pozostałego wnętrza, wznosiła się na 
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964, S. 415-418 
416 Kijów 
Vi 
m 
r" 
Ryc. 113. Kijowski sobór Św. Sofii. Jan Złotousty — 
mozaika z w. XI. Wg Ist. rus. iskusstva 
raktery styczne niż strona zewnętrzna jest jed­
nak wnętrze, o wiele lepiej od t a m t e j zacho­
wane. Centralna przestrzeń pod kopulą, wysoka 
i obszerna, skupia w sobie najwięcej światła, 
w przeciwieństwie do przestrzeni mniejszych 
w przyziemiu i na emporach, gdzie wszędzie 
światło krzyżuje się z par t iami zacienionymi, 
co w końcowym wyniku stwarza całość ujęcia 
i kompozycji malowniczej, pełnej zmiennych 
na każdym kroku efektów, będącej wyrazem 
tendencji malarsko-iluzjonistycznych, spotęgo­
wanych jeszcze bardziej bogatą dekoracją po­
sadzki, barwnych płyt na ścianach i inkru-
stacji, a przede wszystkim bogatych mozaik 
na błyszczącym złotym tle i malowideł ścien­
nych. Światło pada jące na cały ten barwny 
przepych z różnych stron wywoływało efekty 
odzwierciedlające niewątpliwie hedonistyczny 
stosunek do świata i życia panu jący na ówczes­
nym dworze książęcym, a równocześnie blask 
sztuki monumentalnej podkreślał potęgę dwo­
ru, jak i moc i znaczenie feud. sfer kościelnych. 
Znaczenie kijowskiego soboru sofijskiego, 
na k tórym wzorowały się sobory Św. Sofii 
w Nowogrodzie W. i Połocku, nie ogranicza 
się jednak do archi tektury. Niemniej doniosłe 
miejsce w dziejach sztuki rus. za jmuje także 
jego ozdoba mozaikowa i freskowa, w k tóre j 
potężnych filarach kopuła centralna, najwyż­
sza, o dwunastu oknach w tamburze, obok 
której dwanaście dalszych kopuł, mniejszych 
i niższych, było rozmieszczonych nad niższymi 
sklepieniami gmachu. Całość w ten sposób 
stanowiła wielką masę bryły budowlanej, ce­
lowo i harmonijnie rozłożonej, miarowo pnącej 
się w górę, począwszy od niskiej o twarte j ga­
lerii poprzez wyższe nawy boczne aż do ko­
puły centralnej, będącej j akby szczytem wiel­
kiej masy-piramidy. Koncepcja pięcionawowej 
cerkwi krzyżowo-kopułowej była bez kwestii 
wzorowana na ówczesnej architekturze biz., 
zarówno knstpol. , jak i odmian małoazjatyc-
kich, chociaż, j ak dotąd, nie da się dokładnie 
wskazać żadnego ściśle określonego wzoru biz., 
od którego by pochodziła. Z drugiej strony 
jednak ta archi tektura zawiera także elementy, 
jakich żadne wzory biz. dostarczać nie mogły, 
a które mogły być przejęte jedynie z t radycj i 
rodzimych, t j . z rodzimej archi tektury drew­
nianej (ob. E u ś — sztuka). Dotyczy to zwłasz­
cza otoczenia budynku o twar tymi galeriami 
oraz uwieńczenia gmachu 13 kopułami; jest 
to liczba odpowiadająca t rzynastu „wierchom" 
— kopułom pierwotnej drewnianej cerkwi Św. 
Sofii w Nowogrodzie W. (ob.). Nie mniej cha-
" • r 
Kufcsś 
Ryc. 114. Kijowski sobór Św. Sofii. Apostołowie ze 
sceny Eucharystii — w XI. Wg Ist. rus. iskusstva 
Kijów 417 
zachowała się najstarsza na gruncie Eusi rea­
lizacja monumentalnego malarstwa biz. wy­
konana przez sprowadzonych artystów grec. 
Artyści ci stali się zarazem nauczycielami 
miejscowych uczniów i pomocników rus. (ob. 
Kijów — sztuka). System malarskiej dekoracji 
wnętrza powtarza swoją dogmatyczną kon­
cepcją ideową, jak i rozmieszczeniem we wnę­
trzu świątyni ówczesny symboliczny schemat 
ikonograficzny z Pantokratorem w kopule oraz 
Matką Boską (Orantką) w apsydzie, poniżej 
której mieści się fryz z kompozycją Komunii 
apostołów (Eucharystii), a pod nią rząd sto­
jących postaci Ojców Kościoła itd. Freski 
uzupełniające mozaiki są jeszcze liczniejsze. 
Oprócz scen biblijnych, postaci aniołów i świę­
tych zachował się portret grupowy żony Ja­
rosława I, księżny Ireny, z trzema córkami 
(portret samego Jarosława już nie istnieje). 
Na ścianach klatek schodowych obu wież 
prowadzących na empory zachowane są (co 
prawda w bardzo uszkodzonym stanie) malo­
widła świeckie ze scenami rozgrywającymi się 
w hipodromie knstpol. w obecności cesarza, 
sceny związane z kultem cesarza biz., prze­
niesione niewątpliwie celowo na Euś Kijowską 
i umieszczone na ścianach soboru książęcego 
dla podkreślenia blasku i znaczenia władzy 
ces., a w przenośni władzy książęcej. Więk­
szość fresków, poza odkrytymi w czasach now­
szych (zwłaszcza począwszy od systematycz­
nych badań w r. 1936), bardzo ucierpiała na 
skutek uszkodzeń, odnowień i przemalowań, 
ale zarówno we freskach, jak i w mozaikach 
wyraźnie występują cechy ówczesnej sztuki 
biz., związanej nie tylko ze środowiskiem 
knstpol., lecz także ze środowiskami innymi, 
jak można wnioskować z różnych prądów i od­
cieni w malowidłach kijowskich, reprezentowa­
nych na pewno w zależności od pochodzenia 
poszczególnych artystów-wykonawców tak roz­
ległej ozdoby malarskiej. W mozaikach znaj­
duje dobitny wyraz iluzjonizm barwny, połą­
czony miejscami z linearyzmem konturowym, 
m. in. także w modelunku twarzy, przy czym 
wszystko to podporządkowane jest zasadom 
monumentalnego ujęcia i traktowania poszcze­
gólnych figur oraz całych kompozycji. Miej­
scami, jak w figurach apostołów w kompozycji 
Eucharystii, nikłe zróżnicowanie postaci mało 
zindywidualizowanych zbiega się całkowicie 
z rytmicznym uszeregowaniem figur, gdzie in­
dziej, zwłaszcza w postaciach Ojców Kościoła, 
hieratycznie-frontahiie zwróconych ku widzowi 
na nieskończonym tle złotego blasku mozaik, 
stworzono grupę niezmiernie charakterystycz­
nych, psychologicznie trafnych i przekonywa­
jących portretów idealnych, wiernych i na 
wskroś uduchowionych, w sposób wymowny 
odzwierciedlających religijny, światopogląd biz. 
(Jan Złotousty, Bazyli Wielki, Mikołaj Cudo­
twórca i in.). Nie mniej charakterystyczne od 
mozaik są freski w nawie i w różnych kapli­
cach soboru (nie zostały one jeszcze wszystkie 
oczyszczone i szczegółowo zbadane); także 
w nich reprezentowane są różne kierunki, od­
miany i odcienie ówczesnego malarstwa biz. 
Tak np. obok głów, z których przemawia 
w pełni żywa tradycja biz. iluzjonizmu barw­
nego (głowy św. Wawrzyńca lub św. Mikołaja), 
istnieją ujęcia zgoła inne, jak np. postać św. 
Adriana, którego głowa, o pogłębionym wyra­
zie psychicznym i delikatnych przejściach mo-
Kye. 115. Kijowski sobór Św. Sofii. Głowa Apostoła 
ze sceny Eucharystii. Wg Ist. rus. iskusstva 
delunku, w gruncie rzeczy potraktowana jest 
jakby graficznie-linearnie, a włosy zamieniły 
się w symetrycznie ułożoną kompozycję płasz-
czyznowo-dekoracyjną. 
Wykonanie ozdoby malarskiej soboru, jak 
zresztą i samej architektury, na pewno długo 
się przeciągało i trwało prawdopodobnie pra­
wie przez całą drugą połowę XI w., wobec 
czego należy przypuszczać, że w pracach tych 
brali udział także już wyuczeni przez Greków 
artyści rus. Jak dotąd pozostaje jednak nie­
jasne, co było właściwie dziełem ich rąk. Z pier­
wotnej bogatej dekoracji rzeźbiarskiej soboru 
niewiele pozostało: kilka płyt łupkowych z prze­
grody ołtarzowej oraz sarkofag marmurowy 
ks. Jarosława I, dziwnie archaicznie udekoro­
wany motywami cyprysów, palm, latorośli 
winnej i krzyżów, wykonanych w płaskim 
reliefie, tak że uważano go nieraz nawet za 
418 Kijów — Kimmerowie 
zabytek epoki wczesnochrześc, powtórnie zu­
żytkowany jako sarkofag. 
L i t . : Obszerną l i t . zebra ł M. M. Kpecaj ibHHtt , Co-
$iftCBKHit 3anoBiAHHK y K n i B i , KHIB 1 9 6 0 , s . 4 1 9 — 2 6 ; 
Z li t . t a m p o m i n i ę t e j wymien ić n a l e ż y : A. G r a b a r , 
Les fresqu.es des escaliers a Sa in te -Sophie de K iev 
e t 1 ' iconograpbie impór ia le b y z a n t i n e , Sem. K o n d . , 
7, 1935; t e n ż e , L ' e m p e r e u r dans l ' a r t b y z a n t i n , P a -
r i s 1 9 3 6 ; B . H . J I a 3 a p e B , H c T o p u n BH3aHTHHCK0ił 
HtHBonHCH, M. —JI. 1 9 4 7 ; W . M o l e , S z t u k a r o s y j s k a 
d o r . 1 9 1 4 , W - w 1 9 5 5 ; B . H . J I a 3 a p e B , M o 3 a n K H 
CO$HH KweBCKOft, M . 1 9 6 0 . [Wojsław Mott] 


Kijowski sobór Św. Sofii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok