Żygulski, Zdzisław jun.

ART-Dok

Z E S Z Y T Y N A U K O W E U N I W E R S Y T E T U J A G I E L L O Ń S K I E G O 
MCCLXIII OPUSCULA MUSEALIA Z. 12 2002 
ZDZISIA WŻYGULSKI (jun.) 
Muzeum Książąt Czartoryskich 
przy Muzeum Narodowym w Krakowie 
Muzeum Żydowskie w Berlinie na tle innych ,, muzeów grozy" 
Pamięć drugiej wojny światowej przechowywana jest w licznych muzeach i archi­
wach dokumentujących działania wojenne i dyplomatyczne, klęski i zwycięstwa, dra­
matyczne akcje i kontrakcje, bombardowania i desanty, a także hekatomby nie tyle 
żołnierzy frontowych, co ludności niezbrojnej. W odróżnieniu od wcześniejszych wo­
jen w tej właśnie niezmierne ofiary poniosła ludność cywilna. 
Doszło do aktów monstrualnego ludobójstwa: Holokaustu Żydów, dokonanego 
przez hitlerowców, i atomowej śmierci, jaką przynieśli Amerykanie Japończykom. 
Holokaust nie był jednorazowym wydarzeniem, lecz przemyślanym, z niemiecką pre­
cyzją przeprowadzonym procesem, rozciągniętym na wiele lat, podczas gdy bomby 
atomowe zadawały śmierć raptowną choć ich skutki były długotrwale, a choroby 
popromienne zbierały swe śmiertelne żniwo przez całe lata. 
Amerykanie tłumaczą Hiroszimę koniecznością strategiczną: bez użycia tej bomby 
zdobywanie wysp japońskich wymagałoby ofiary krwi wielu tysięcy amerykańskich 
żołnierzy - Niemcy nie mają żadnego wytłumaczenia ze swych upiornych czynów. 
Muzeum w Oświęcimiu-Brzezince z wszystkich muzeów grozy jest najbardziej 
przerażające. Poraża bezwzględna autentyczność miejsca i zawartych w nim przed­
miotów oraz sama sakralność tej ziemi nasyconej krwią i zawierającej kości oraz pro­
chy milionów niewinnych ludzi, wymordowanych w największym hitlerowskim Kon-
zentrationlager Auschwitz-Birkenau. 
Minęło z górą pół wieku, nastały inne czasy, wiele win wybaczono, wiele zbrodni 
zapomniano, przyszły nowe pokolenia żyjące własnym życiem, a jednak mijając bramę 
obozu z szyderczym napisem „Arbeit macht frei" - praca cię wyzwoli - wchodzi się 
w krąg mistyczny, o niezwykłym napięciu duchowym. 
Uchodząc z tego przeklętego miejsca, hitlerowcy pozostawili murowane i drewnia­
ne baraki, drewniane wieże wartownicze, płoty z kolczastych, naelektryzowaych dru­
tów, elementy komór gazowych i krematoriów, mienie zrabowane więźniom, hałdy 
Originalveröffentlichung in: Opuscula Musealia 12 (2002), S. 121-126 
122 
włosów osób zagazowanych (mogły się przydać w niemieckiej gospodarce), sterty 
waliz, butów, protez inwalidzkich i okularów. Owe dowody ludobójczej zbrodni czy­
niły tak straszliwe wrażenie tuż po wyzwoleniu kraju z niemieckiej okupacji, że zrodził 
się spontaniczny zamysł, aby wszystko to zniszczyć i na szczerym polu wystawić 
ogromny monument pamięci. Przeważyła jednak idea pozostawienia obozu na wieczną 
rzeczy pamiątkę w formie muzealnej. Muzeum oświęcimskie powstało w roku 1947, 
na mocy ustawy sejmowej, było więc jednym z pierwszych tego rodzaju muzeów 
w skali światowej. 
Dla Japończyków Hiroszima stała się przełomem, który zmienił bieg historii, ale 
zarazem wspomnieniem narodowej klęski. Dumny naród nie miał zamiaru celebrować 
aktu przegrania wielkiej wojny, ale już w dziesięć lat później, w roku 1955, wzniesiono 
na miejscu straszliwego wybuchu muzeum memorialne, przy którym rokrocznie, 
6 sierpnia, odbywają się ceremonie rozpamiętywania. Symbolicznym centrum katastro­
fy stały się ruiny gmachu Promocji Przemysłu, którego kopuła była bezpośrednim 
celem amerykańskich lotników wiozących bombę. Wybuchła ona nad kopułą, niszcząc 
wszystko w promieniu trzech kilometrów. W niewielkiej odległości od tego śmiertel­
nego epicentrum założono memorialny Park Pokoju, zawierający kenotaf ku czci 
osiemdziesięciu tysięcy bezpośrednich ofiar, z listą nazwisk osób, jakie udało się zi­
dentyfikować i z napisem w języku japońskim: „Odpoczywajcie w pokoju, ten błąd się 
już nie powtórzy". Monument ten, w kształcie starożytnego siodła japońskiego, zapro­
jektował dr Kenzo Tange z Uniwersytetu Tokijskiego. Płonie tam wieczny ogień, 
umieszczony nad małą sadzawką. W pobliżu wzniesiono Hall Pamięci wraz z muzeum. 
Jest to budynek z betonu i stali na planie prostokąta, niczym szczególnym niewyróż-
niający się. Ekspozycja muzeum ma charakter ściśle dokumentalny, pozbawiona tra­
gicznego patosu, nostalgii lub nienawiści zapowiadającej zemstę. Przedstawione są 
mapy z rozmiarem zniszczeń i liczne fotografie robione tuż po wybuchu, także przez 
ludzi, którzy potem zginęli, liczne spotworniałe przedmioty wyjęte ze zgliszczy, także 
cienie ludzi odbite na ocalałych ścianach - ludzi, którzy całkowicie „wyparowali", są 
też, całkiem makabryczne, manekiny ludzi odartych ze skóry. 
Najważniejszym na świecie pomnikiem Holokaustu, inaugurowanym w roku 1953, 
jest muzeum i centrum dokumentacji Yad Vashem, co oznacza „miejsce i imię", znaj­
dujące się w zachodniej Jerozolimie na Wzgórzu Pamięci obok Wzgórza Herzla, wśród 
drzew, z pięknym widokiem miasta. W obszernym założeniu parkowym rozmieszczone 
są budynki i pomniki kompleksu muzealnego. Prowadzi do nich Aleja Sprawiedli­
wych, ludzi z różnych krajów, którzy ratowali Żydów, narażając własne życie. Jest tam 
ponad 16 000 tabliczek z nazwiskami, z bardzo licznymi nazwiskami Polaków. 
W Muzeum Historycznym mieści się stała ekspozycja dokumentów i fotografii, uka­
zujących realizację hitlerowskiego planu „ostatecznego rozwiązania - Endlósung -
problemu żydowskiego", krótko mówiąc planu ludobójstwa na niewiarygodną skalę. 
Obok w ogromnym budynku znajduje się Sala Pamięci, na kształt komory grobowej. 
Na jej bazaltowych płytach wypisane są nazwy 21 największych obozów śmierci, po­
środku zaś widnieje urna z prochami wydobytymi z pieców krematoryjnych i wiecznie 
płonący znicz. W Sali Imion zgromadzono nazwiska i dane biograficzne ofiar; jest ich 
już ponad trzy miliony i wciąż przybywają nowe. W podziemnym Pomniku Dzieci czci 
się pamięć półtora miliona dzieci żydowskich pomordowanych w obozach śmierci. 
Ciemne wnętrze rozświetlają płomyki świec, a z głośników płyną nieustannie imiona 
123 
ofiar. W tym niezwykłym zespole jest też Muzeum Sztuki z kolekcją rysunków i ob­
razków wykonanych przez więźniów. Do tego muzeum należy też zespół rzeźb, peł­
nych głębokiej ekspresji: Hiob, Cichy Płacz, Nieznany Sprawiedliwy Pośród Narodów, 
a także Korczak i dzieci getta. Poznanie przerażających faktów z tak niedawnych 
dziejów narodu izraelskiego pozwala głębiej zrozumieć jego trudną współczesność -
dalszą dramatyczną walkę o przetrwanie. 
W roku 1989 zburzono mur berliński i zjednoczono Niemcy. Stolicę ustanowiono 
w Berlinie. W wielkim procesie przemiany i odbudowy miasta wiele troski poświęcono 
berlińskim muzeom, miasto stało się nie tylko największym centrum muzealnym Nie­
miec, ale zajęło też przodujące miejsce w muzealnictwie światowym. Postanowiono 
oryginalnym muzeum uczcić pamięć Żydów niemieckich. Zbrodnia Holokaustu nadal 
obciąża sumienie Niemiec, a więc to muzeum miało stać się jedną z form ekspiacji. 
Zadanie nie było łatwe, choćby z uwagi na istniejący już Yad Vashem i Muzeum Ho­
lokaustu w Waszyngtonie. Nie mogło być mowy o żadnych powtórkach, naśladow-
nictwach. 
W dzisiejszym muzealnictwie nastąpiła znamienna rewolucja architektoniczna. Całko­
wicie zerwano z dawną formą budynku muzealnego według greckiej świątyni lub rene­
sansowego pałacu. Impuls wyszedł ze strony Salvadora Dali, który w swym rodzinnym 
miasteczku Figueres wystawił budynek muzealny i zarazem własne mauzoleum 
w formie surrealistycznej. Potem przodownictwo architektoniczne objęli Amerykanie: 
Frank Gehry zaprojektował gmach Muzeum Guggenheima w Bilbao - atektoniczny, 
cały pokryty płytami tytanu, z jednej strony podobny do rozwijającego się kwiatu róży, 
z drugiej zaś strony: wyglądający jak okręt wojenny, pancernik. Santiago Calatrava 
wymyślił osobliwą formę dla Muzeum Sztuki w Milwaukee, rozciągając fasadę bu­
dynku na kształt skrzydeł pterodaktyla. 
Berlińczycy zwrócili się z prośbą o projekt Muzeum Żydowskiego do architekta 
amerykańskiego - Daniela Libeskinda. 
Daniel Libeskind urodził się w roku 1946 w Łodzi, z ojca cudem ocalałego, pod­
czas gdy większość rodziny zginęła w Holokauście. Z ojcem wyjechał on najpierw do 
Izraela, a następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, uzyskując obywatelstwo 
amerykańskie w roku 1965. Obdarzony niezwykłym talentem muzycznym postanowił 
poświęcić się jednak architekturze, otworzył prywatne biuro projektów i rychło odniósł 
w tej dziedzinie wielki sukces. 
Libeskind zaprojektował dla Berlina, zrealizowany w latach 1989-2001 budynek 
muzealny bez precedensu, będący wyrazem nowoczesnej wersji „architektury przema­
wiającej", bez alegorycznych figur, ornamentów lub napisów, a jednak nacechowanej 
elementami symboliki, a nawet mistyki. Plan gmachu przypomina zgniecioną Gwiazdę 
Dawida, a zarazem - błyskawicę. Oto pierwszy sygnał symboliczny: zniewolenie i rzeź 
wybranego narodu przyniesie w rezultacie jego nowy rozbłysk. Kubiczne elewacje 
pokryte metalową blachą nie mają okien oprócz skośnych szczelin, nie mają bramy, 
tworząc sferę zamkniętą i izolowaną. Wchodzi się doń wyłącznie poprzez obok stojący 
budynek barokowego kolegium, zresztą schodami w dół, szybko tracąc poczucie kie­
runku i rzeczywistości. We wnętrzu natrafia się na labirynt osi wznoszących się i opa­
dających. Wydaje się, że autor doświadczył korytarzy w egipskich piramidach i gro­
bowcach faraonów w Dolinie Królów. Zrazu wchodzi się w główną trasę układu, zwa­
ną Osią Trwania, od niej zaś, pod kątem biegną dwie inne osie - Oś Diaspory i Oś 
124 
Holokaustu. W tych trzech długich korytarzach zamyka się los niemieckich Żydów, 
począwszy od roku 1933, kiedy zaczęto realizować ponury i okrutny program zawarty 
w Mein Kampf. 
Muzeum poświęcone jest wyłącznie historii Żydów niemieckich. Żyło ich wówczas 
w Niemczech około pół miliona, emigracja zaś objęła 250 000 osób, aż do października 
roku 1941, kiedy została zakazana. 
W muzeum berlińskim na przecięciu wymienionych osi znajdują się Przestrzenie 
Puste, pnące się wysoko w górę. Sam Libeskind powiedział o swoim budynku: powstał 
on z dwóch linii pojęciowych, z linii prostej, lecz łamiącej się w licznych fragmentach, 
oraz linii wijącej się, ale biegnącej w nieskończoność. Oś Diaspory prowadzi do Ogro­
du Wygnania, symbolu krajów bogatych i przyjaznych, gdzie Żydzi znaleźli schronie­
nie, ale połać tego Ogrodu zakłócają spadające stopnie i wokół rozstawione betonowe 
stele grobowe, ewokujące katastrofalną dolę emigrantów. 
Oś Holokaustu, niepokojąco długi korytarz, ma na ścianach, jak na stacjach Drogi 
Krzyżowej, wypisane nazwy obozów śmierci: Dachau, Auschwitz-Birkenau, Treblin­
ka, Buchenwald, Ravensbriick... Podłoga dziwnie sfalowana powoduje zawrót głowy 
i chwiejny krok, jaki w stokrotnym nasileniu towarzyszył więźniom pędzonym na 
śmierć od cyklonu lub ognia krematoriów. 
U końca tej drogi jest wejście do pustej, zimnej, pogrążonej w mroku wieży, mają­
cej u szczytu szczelinę światła, jakby wylot komina.. . Wstrząsające wrażenie wywoła­
ne jest samą tylko formą tej niesamowitej, a zarazem genialnej konstrukcji. W Prze­
strzeniach Pustych napotyka się instalacje artystyczne: oto tysiące spłaszczonych, prze­
rdzewiałych ludzkich czaszek, dzieło Menasze Kadiszmanna, zalegających ziemię niby 
liście jesienią spadłe z drzew... 
Oś Trwania wiedzie do sal muzealnych w starym stylu, z setkami oryginalnych 
obiektów i plansz graficznych, obrazujących życie i kulturę Żydów niemieckich od 
czasów wczesnego średniowiecza po fatalny rok 1933. 
Już po złożeniu do druku tego eseju ukazał się artykuł sprawozdawczy Wiesławy 
Gerritzen pt. „Muzeum żydowskie /Judisches Museum/ w Berlinie". W czasopiśmie 
„Muzealnictwo", nr 44, Warszawa 2002, s. 109-113, w którym nazwisko znakomitego 
architekta-projektodawcy zostało przekręcone. - W lutym 2003 r. Dawid Libeskind 
wygrał konkurs na zabudowę miejsca po bliźnich gmachach WTC na nowojorskim 
Manhattanie. 
SU MM ARY 
Jewish Museum in Berlin and other „museums of horror" 
The nightmare of WWII in its most horrifying form of genocide is commemorated by 
the museums of horror, some of them, such as Auschwitz or Hiroshima museums, situated at 
the sites of actual events. While there have been attempts to provide some justification of 
nuclear genocide committed by the Americans using the war strategy as an argument, the 
Nazi Holocaust has no justification at all. As early as 1953 a dramatic museum and docu-
mentation centrę, Yad Yashem, or „the Place and the Name", was created in Western Jeru-
125 
salem. After the unif icat ion of Germany , a very special Jewish Museum, designed by David 
Libeskind. was opened in Berlin in 2001, 
Libeskind is one of the most ingenuous architects of the younger generat ion. H e was 
born in 1946 in Poland , assumed American cit izenship, and became the creator of new 
symbol ism in architecture. He believes that good architecture gives us breathing room to 
speculate and to think about new ways of being. The museum building is situated far f rom 
the center of Berl in, and is complete ly detached. It is in the fo rm of a distorted star of 
David, covered with metal sheets, has narrow windows and no entrance gate. It is accessed 
through the neighbour ing old college. Its interior space is composed of long corr idors and 
narrow „chapels" , similar to pharaohs ' tombs. The building has three symbol ic axes ­ the 
Axis of Endurance , the Axis of the Diaspora and the Axis of the Holocaust . T h e rooms in an 
annex house a complex of traditional museum exhibit ions illustrating Jewish life in Ger­
many f rom the Middle Ages to 1933. 
H l. Ogród Wygnania, jw. Fot. Z. Żygulski jun. w roku 2002 
ww 
• A 
II. I. Budynek Muzeum Żydowskiego w Berlinie z Ogrodem Wygnania. 
J 
A 
U. II. Oś Holokaustu, jw. 
'w 
> 
s K 
•A V 
i^ Ł '^ 
m 
[1. III. „Jes i enne l iście", ins ta lac ja M . K a d i s z m a n n a , j w . 


Muzeum Żydowskie w Berlinie na tle innych „muzeów grozy”

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok