Miziołek, Jerzy

ART-Dok

Biuletyn Historii Sztuki 
R.UV, 1992, Nr4 
PL ISSN 0006-3967 
J E R Z Y M I Z I O Ł E K 
Uniwersytet Warszawski i Instytut Sztuki PAN 
Jean Michel Massing, Du texte d 1'image. La Calomnie d'Apelle et son iconographie. 
Presses universitaires de Strasbourg, Strasbourg 1990, ss. 551, il. 164 
Aby fałszywym wyrokiem tego świata panowie 
Nikogo nie skrzywdzili, ten obraz naucza. 
Podobny obraz królowi Egiptu darował Apelles. 
Król był godny daru a dar godny króla. 
(Napis umieszczony pod Kalumnią Apellesa 
Sandro Botticellego w domu Segnich we Florencji) 
Obraz Apellesa Potwarz tak sugestywnie opisany przez 
Lukiana z Samostat - greckiego sofistę i retora z II w. po Chr. 
- w dialogu Nie wierzyć łacno obmowie1 i j ego „rekonstru­
k c j e " wykonywane przez malarzy tej miary co Botticelli, 
Mantegna, Diirer, Signorelli, Rafael, Rubens, Rembrandt i 
wielu innych nie przestają fascynować historyków sztuki. Po 
erudycyjnych studiach Richarda Forstera2 z przełomu XIX i 
XX w., książkach Davida Casta3 i Stanleya Meltzoffa4 oraz 
artykule Luci Faedo5 , by wymienić tylko pozycje najważniej­
sze, ukazała się monumentalna książka Jeana-Michela Mas-
singa. Praca ta tym różni się od dotychczasowych publikacji 
poświęconych Kalumni, że omawia wszystkie znane dotąd i 
zidentyfikowane ostatnio - głównie przez samego Autora -
przedstawienia tego tematu począwszy od 2. poł. XV w. 
(pierwszą znaną „ rekons t rukc ję" wykonał Bartolomeo Fon-
tio w 1472 r.). Ponadto Massing analizuje dzieła o innej, 
niekiedy tylko zbliżonej tematyce, które powstały z inspiracji 
tekstem Lukiana, lub w oparciu o rozmaite wyobrażenia Ka­
lumni. 
Książka składa się z dwóch części: pierwsza jest podzie­
lonym na trzynaście rozdziałów studium o Potworzy Apellesa 
w sztuce i piśmiennictwie od starożytności po XIX w. (s. 
6-247); druga zaś stanowi katalog (s. 251-454). Katalog ten 
rozbity jest na trzy części: w pierwszej, omówione są i zilu­
strowane przedstawienia Kalumnii Apellesa, w drugiej dzieła 
.f 
V. 
I -
s 
/ / . 1. Benedetto Bordon, „Kalumnia Apellesa", miniatura z 1494 r. Wiedeń, National Bibliothek, Inc. 4.6.27, fol. 101 
111. 1. Benedetto Bordon, „La Calomnie d'Apelle", miniaturę de 1494, Yienne, National Bibliothek, Inc. 4.6.27, fol. 101 
95 
Originalveröffentlichung in: Biuletyn Historii Sztuki 54 (1992), Nr. 4, S. 95-99 
RECENZJE - KSIĄŻKI 
J ... 
I V * * m m ' m./ N W *• 
3 
l i n 
I : 
ęOł-f.T 
fcTŁ. W ' "' 
f i \ ii L ^ 5 WM m 
-71 OACIWN o ct im* 
/ 
HK PRfMAT l 
CM.vMNM 
• VD1CI( .« 
A O N f T 
M t K W M SCCltMtt] . H 
CAWAM 1_ 5 2 
US »KT» TAM.łLA V 
\ . ^ A' \ \ \ \ ^ 
///. 2. Anton Molier, „Kalumnia Apellesa'', malowidło w Dworze Artusa w Gdańsku z 1588 r., zniszczone w czasie II wojny 
światowej 
Ul. 2. Anton Molier, „La Calomnie d'Apelle", peinture de 1588dans la Maisond'Artusd Gdańsk, detruitependant la deuxieme 
guerre mondiale 
„być może nigdy nie w y k o n a n e " (s. 417 nn.), w trzeciej 
wreszcie wyobrażenia, które zostały oparte na ikonografii 
Kalumni (s. 424 nn.)- Jak przystało na prawdziwego warbur-
giańczyka Massing wiele miejsca poświęcił relacji tekst-ob-
raz, opatrując nadto swoją książkę aneksami: 1) z tekstami tak 
samego Lukiana jak i j ego „ p o c h o d n y m i " i trawestacjami 
oraz 2) z zestawieniem wszystkich wydań tekstu greckiego 
sofisty sprzed 1551 r. (s. 457 nn.). Na końcu, obok sumiennie 
zestawionego indeksu (co nie jest zbyt częste we francuskich 
publ ikacjach) podano niezwykle bogatą, uwzględniającą 
wszystkie istotne pozycje bibliografię (s. 483-536). Możemy 
w niej odnaleźć sporo prac polskich badaczy, m.in. Lecha 
Kalinowskiego, Wilhelminy Lepik-Kopaczyńskiej , Antonie­
go Potockiego, Zygmunta Ważbińskiego, czy Tadeusza Sinki 
z jego, j ak się okazuje, ciągle podstawową rozprawą De 
Luciani libellorum ordine et mutua ratione ( „ E o s " , XIV, 
Lwów 1908, s. 113-158), przywoływaną w kilku rozdziałach. 
* * * 
W rozdziale pierwszym swego studium Massing rozważa 
problem obrazu samego Apellesa, stawia na nowo wielokrot­
nie podnoszone już pytanie, czy ekfrazis Lukiana odnosi się 
rzeczywiście do dzieła żyjącego w IV w. przed Chr. malarza, 
czy też jest wymysłem znakomitego retora, lub wreszcie 
opisem dzieła późniejszego (innego Apellesa?). Pytanie po­
zostaje - co nie dziwi - bez jednoznacznej odpowiedzi. Roz­
dział drugi poświęcony jest historii tekstu, j ego znajomości w 
świecie bizantyńskim (w którym nie zachował się żaden obraz 
Kalumni), pojawieniu się w Europie, j ego przekładom i wy­
daniom. Wypadnie tu powiedzieć, żeświa t zachodni zapoznał 
się z dialogiem Non temere credentum (pod takim tytułem 
znano go w epoce renesansu) zapewne dzięki Guarino Guari-
niemu z Verony, który wraz z innymi dialogami Lukiana 
przywiózł go po 1408 r. z Konstantynopola i n iebawem prze­
łożył na łacinę i włoski. Po raz pierwszy tekst ten ogłoszono 
drukiem w Norymberdze w 1475 r. Do 1551 r. wydawano go 
59 razy, w tym kilkakrotnie w języku oryginału. 
W rozdziałach III i IV Massing omawia rekonstrukcje 
Kalumni Apellesa wykonane tak w Italii j ak i w innych krajach 
Europy po 1. poł. XVII w. Rozważany jest tu przekonywająco 
i wnikliwie wpływ przekładów ekfrazis Lukiana na owe roz­
maite rekonstrukcje i wejście Potworzy do Ikonologii Ripy 
oraz je j obecność w innych, mnie j lub bardziej podobnych 
podręcznikach. W kolejnym, V rozdziale mowa jest o miejscu 
Lukianowego opisu obrazu Apellesa w teorii sztuki i tradycji 
humanistycznej. Istotne miejsce zajmują tu rozważania na 
temat znanego fragmentu De pictura Albert iego (który jak 
wiadomo nie tylko odwołuje się do Lukiana ale nawet jego 
ekfrazis z małymi tylko uproszczeniami przytacza) oraz fun­
kcjonowanie tego niezwykle silnie oddzia ływującego tekstu 
Albertiego na realizacje artystyczne. Jedną z wielu mogła być 
m.in. słynna Kalumnia Apellesa Sandro Botticellego z około 
1495 r. (Forster, 1887, był zdania, że Botticelli oparł się na 
96 
RECENZJE — KSIĄŻKI 
d ł r>. 
Stf 
i k 
(swąęs 
rac 
DE S A M O S A tm 
TE AnHEYS^ 
GR£C. l^łJ CREC t r a Dc nouueau 
duites Frań cn 
^1 sT* 
t ! JSA 
ęois 6 r llluftras 
dAnnotattons ó c 
deMaximesPoliti 
quescn Marpc Hta 
T A R IS 
i A x v « 
»Lu run 
KI' 
r 
rTATAVtRr 
II. 3. Jan Ziarnko, Frontispis paryskiego wydania z 1613 r. dzieł Lukiana 
III. 3. Jan Ziarnko, Frontispice de 1'edition parisienne de 1613 des oeuwes de Lucien 
9 7 
RECENZJE — KSIĄŻKI 
rCs 
//. 4. Pierre-Paul Prud'hon, „Nemesis", ok 1805 r., Paryż, Luwr, Cabinet desdessins 
III. 4. Pierre-Paul Prud'hon, „Nemesis", vers 1805, Paris, Cabinet des dessins du Louvre 
przekładzie Guarino - opinię te częściowo Massing odrzuca, por. 
też Meltzoff, 1987, s. 122 nn.). Dlaczego dopiero w przeszło pół 
wieku po traktacie Albertiego z 1435 r. (nadto zaraz w 1436 r. 
przełożonego na włoski) pojawi się ten tak zalecany w sztuce 
temat? Na takie pytanie, które może się nasunąć nie tylko bada­
czowi cassoni z ich często rzadkimi tematami aWantica nie 
otrzymujemy niestety odpowiedzi. Można by się też zastana­
wiać dlaczego w swej klarownie napisanej książce Autor nic 
omówił problematyki interpretacji rozmaitych włoskich wy­
obrażeń Kalumni (od Mantegni do Leonbruno i Frederico 
Zuccaro) zaraz po V rozdziale a uczynił to dopiero w rozdzia­
łach XI i XII (nota bene rozważania o Zuccaro należą do 
najbardziej interesujących fragmentów książki). 
Kalumnia Apellesa z postaciami Podejrzliwości, Zawi­
ści, Zdrady, Skruchy i Prawdy, odnosząca się tak sugestywnie 
do rozmaitych aspektów vita umana trafiła nie tylko na karty 
dzieł Ripy, Gyraldusa i wielu teoretyków sztuki, ale także 
emblematyki, służyła taż jako alegoria moralna, dydaktyczna 
i wreszcie także religijna z rozmaitymi wiążącymi się impli­
kacjami. Tym kwestiom poświęcone są rozdziały VIII i IX. 
Właśnie w rozdziale IX omówiony jest, zniszczony w czasie 
II wojny światowej w Gdańsku obraz Kalumni Apellesa 
pędzla Antona Moliera w Dworze Artusa w Gdańsku z 1588 
r. (W Katalogu nr 28A odnajdujemy interesujący przekaz 
ikonograficzny - rysunek wykonany na użytek jednej z 
wcześniejszych publikacji zabytku). Ciekawe jest przedsta­
wienie Prawdy w gdańskim malowidle - pojawia się niczym 
Psyche w rozmaitych ilustracjach opowieści Apulejusza. 
Warto tu dodać, że istnieje przypuszczenie, iż Molier 
mógł znać Kalumnię Giorgio Ghisiego z 1560 r. i może inne 
jeszcze przedstawienia tego tematu. Obraz Moliera, będący 
alegorią sprawiedliwości, umieszczony był poniżej sceny Są­
du Ostatecznego - sąd ludzki zestawiono tu zatem z sądem 
boskim. Pisząc o tym polonicum Autor odwołał się nie tylko 
do prac niemieckich, książek Casta i Białostockiego (The Art 
of the Renaissance in Eastern Europę), dotarł także do 
publikacji Iwanoyko i Jakrzewskiej-Śnieżko6. 
Należy w tym miejscu wspomnieć o jeszcze jednym 
polonicum występującym w książce Massinga. Jan Ziarnko, 
o którymjuż wcześniej pisali Potocki, Sawicka i wreszcie sam 
Massing , wykonał niezwykle interesujący sztych zdobiący 
frontispis paryskiego wydania dzieł Lukiana z 1613 r. Ostat­
nia, ósma scena w tej rycinie ukazuje Kalumnię Apellesa (zob. 
katalog 27A.a, s. 386 nn., por. 27A). 
98 
RECENZJE — KSIĄŻKI 
Z p o s z u k i w a ń M a s s i n g a j a s n o w y n i k a , ż e Kalumnia 
A p e l l e s a c i e s z y ł a s i ę w i e l k ą popularnośc ią g ł ó w n i e w e p o c e 
r e n e s a n s u i w e w c z e s n y m baroku ( p o o k o ł o 1 6 3 0 r.). A l e i 
późn ie j , t a k ż e w X V I I I i X I X w . , s p o p u l a r y z o w a n a przez 
n o w o ż y t n e p r z e k ł a d y i d y k c j o n a r z e p o w r a c a ł a na karty dz ie ł 
m . in . R o u s s e a u (Epitres aux Museś), Girarda d e Propriac, 
D iderota , Vol ta ire , W i n c k e l m a n n a (Yersuch der Allegorie). 
O o b e c n o ś c i Kalumni A p e l l e s a w literaturze i s z t u c e w i e k ó w 
R o u s s e a u i Ingresa p i s z e M a s s i n g w o s t a t n i m rozdz ia le s w e g o 
s t u d i u m . D o c i e k l i w y b a d a c z o d n o t o w a ł n ie ty lko za intereso­
w a n i e Ingresa ( w c z a s i e j e g o pobytu r z y m s k i e g o ) rekon­
strukcją A p e l l e s o w e j Kalumni R a f a e l a ( zob . Kata log 12B) 
a l e r ó w n i e ż p e a n y R u s k i n a na t emat z n a n e g o m a l o w i d ł a 
B o t t i c e l l e g o i w r e s z c i e w y o b r a ż e n i a Kalumni w y k o n a n e 
p r z e z C h a r l e s a M e y n i e r a i Jeana L o u i s a Bezarda . Interesujące 
są r ó w n i e ż te o b s e r w a c j e , które j a k w p r z y p a d k u obrazu 
Nemezis Prud'hona z p o c z . X I X w . pokazują z a p o ż y c z e n i a i 
inspiracje czerpane z r o z m a i t y c h n o w o ż y t n y c h „rekonstru­
k c j i " Kalumni A p e l l e s a przez a r t y s t ó w p o p r z e d n i e g o w i e k u . 
( W przypadku Prud 'hona c h o d z i o z a p o ż y c z e n i e z G i o r g i o 
G h i s i e g o - z 1 5 6 0 r.) 
Bogato ilustrowana, na ogó ł dobrej klasy reprodukcjami, 
n iezwykle erudycyjna książka Massinga, który dotarł do niekiedy 
zupełnie zapomnianych lub s łabo znanych rysunków, majol ik i 
medali oraz całej literatury na ich temat winna przyciągnąć u w a g ę 
nie tylko historyków sztuki, badaczy tradycji antycznej ale także 
filologów, historyków kultury i m o ż e również prawników. Książ­
ka ta pokazuje pięknie życ ie antyku w czasach n o w o ż y t n y c h i jes t 
znakomitym przykładem interdyscyplinarnego charakteru badań 
współczesnej historii sztuki. 
Przypisy 
Jean Michel Massing, wykładowca historii sztuki na Uniwersy­
tecie w Cambridge (King*s College) od lat związany także z Instytu­
tem Warburga w Londynie, należy do najbardziej wszechstronnych 
historyków sztuki młodszego pokolenia. Wśród jego publikacji znaj­
dują się prace poświecone m.in. rzeźbie starożytnej, średniowiecznej 
astrologii, włoskiej majolice, niemieckim rycinom, Boschowi, 
Diirerowi, oddziaływaniu tekstów Erazma z Rotterdamu, mecenatowi 
króla Francji Franciszka I a nawet sztuce antypodów. Dr Massing był 
pomysłodawcą i współautorem wystaw i wydanych z ich okazji 
katalogów: Circa 1492. Art in the Age of Exploration. Washington 
1991/92 oraz Splendours of FUznders. Late Medieval Artfrom Cam­
bridge Collections. Cambridge 1992. 
Giorgio Vasari, Żywoty najsłynniejszych malarzy, rzeźbiarzy iarchite-
któw, przeł. K. Estreicher, t. 3 (Żywot Botticellego), Warszawa -
Kraków 1985, s. 140. 
1. LUKIAN, Dialogi, przeł. L. K. Bogucki, t. 2, Wrocław 1962, s. 322 
tak opisuje obraz Apellesa: Po prawej ręce siedzi człowiek z olbrzy­
mimi, niemal do Mklasowych podobnymi uszami, wyciągając rękę 
ku nadclwdzącej, w oddali widnej Obmowie. Obok niego stoją dwie 
niewiasty: o ile się nie mylę. Niewiedza i Podejrzliwość. Z drugiej 
strony zbliża się Obmowa, cudnie piękna damulka, ale porywczo i 
burzliwa, istny obraz wścieklaości i gniewu. W lewej ręce trzyma 
płonącą pochodnię, drugą ręką wlecze za włosy młodzieńca, dłonie 
ku niebu wyciągającego i bogami się świadczącego. Przodem postę­
puje blada, brzydka kobieta o przeszywającym wyrazie oczu, wymize-
rowana, jak ktoś trawiony długą chorobą. Nietrudno zgadnąć, kto 
to: Zawiść. I jeszcze dwie postaci niewieście, które dodają jejzacltęty. 
Towarzyszą one Obmowie, ubierają ją i stroją. Jak mi objaśniający 
obraz rzecz tłumaczył jedna przedstawiająca Zdradę, druga Złudę. 
Z tylu kroczyła w czarne szaty grubej żałoby odziana, z rozszarpa­
nym włosem Skruclia - tak ją. zdaje mi się, nazwał. Odwracała 
się poza siebie łzy lejąc i ze wstydem ogromnym podnosiła od ziemi 
oczy ku nadchodzącej Prawdzie. Zob. też. L. B. ALBERTI, O 
malarstwie, przeł. L. Winniczuk, Wrocław 1963, s. 50. 
2. R. FORSTER, Lucian in der Renaissance (Redc zurFeierdes 
Geburtstages... des deutschen Kaisers... Wilhelm gehalten an der Chri-
stian-Albrecht-Universitat am 22 Marz 1886), Kiel 1886; tenże, Lucian in 
der Renaissance ,Archiv fur Literaturgeschichte", XIV, Leipzig 1886, 
s. 337-363; tenże, Die Verldumdung des Apelles in der Renaissance 
„Jahrbuch der Kóniglich preussischen Kunstsammlungen" VHL Berlin 
1887, s. 29-56 i 89-113; XV 1984, s. 27-40; LXIII 1922, s. 126-133. 
3. D. CAST, The Calumny of Apelles. A study in Humanist Tradition, 
New Haven-London 1981, książka ta częściowo oparta jest na pracy 
doktorskiej, w której dwa rozdziały poświęcone są Kalumni- zob. D. 
J. CAST, Lucianic and Pseudolucianic Themes in tlie Renaissance: A 
Study in Renaissance Humanism, (Columbia Uniwersity Ph. D.), 
New York 1970. 
4. S. MELTZOFF, Botticelli, Signorelli and Savonarola. Theologia 
poetka and Painting from Boccaccio to Poliziano, Firenze 1987, 
szczególnie rozdz. II: The Calumny of Apelles by Botticelli, s. 99-285 
i rozdz. IV: The Spirit oflmages in the Theologia poetica, s. 357 nn. 
Maltzoff niemal wyłącznie koncentruje się na słynnym dziele Botticellego 
poświęcając także wiele uwagi reliefom zdobiącym architekturę stanowią­
cą tło całej sceny. Niektóre z tych scen oparte są na innym dialogu Lukiana 
Zeuksis lub Antioch - zob. LUKIAN, o. c , s. 153 nn. 
5. L. FAEDO, fimpronta delie parole. Due momenti, delia pittura di 
riscostruzione [w:] Memoria deli 'antico nell arte italiana, a cura di 
S. Settis, II, Torino 1985, s. 3-42, zwł. s. 8-22. 
6. E. IWANOYKO, Gdański okres Hansa Vredemana de Vries. Stu­
dium na temat cyklu malarskiego z ratusza w Gdańsku, Poznań 1963; 
tenże, A poteoza Gdańska. Program ideowy malowideł stropu Wielkiej 
Sali Rady w Gdańskim Ratuszu głównego miasta, Gdańsk 1976; Z. 
JAKRZEWSKA-ŚNIEŻKO, Dwór Artusa w Gdańsku, Poznań-
Gdańsk 1972. 
7. A. POTOCKI, Katalog dzieł Jana Ziarnki, Kraków 1911, s. 114 i nr 
8; S. M. Sawicka, Jan Ziarnko, peintre graveur polonais et son acmitćd 
ParisaupremierquartduXVlf siecle [w:] La Fmnce et la Pologne dans 
leursrelationsartistiąues, I, Paris 1938, s. 161 i 207, nr 8 i fig. 13. J. M. 
MASSING, The illustrations of Lucian 's Imago vitae aulicae, Journal 
of the Warburg and Courtauld Institutes", L, 1987, s. 217 n., fig. 62 B. 
99 


Jean Michel Massing, Du texte à l'image. La Calomnie d'Apelle et son iconographie, Strasbourg 1990. - [Rezension]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok