Molè, Vojeslav

ART-Dok

Ikona — Ikonografia 249 
Ikonografia przejęta została w różnych cen­
trach Słowian wraz ze sztuką cłirześc. i jej 
ustalonymi już z dawna tradycjami. Toteż jej 
rysy rodz ime mogły powstać i rozwinąć sic 
dopiero w pewien czas po chrystianizacji. Chrze­
ścijaństwo,bowiem, zdobywając dla siebie spo­
łeczeństwa słow., samo również uległo pewnego 
rodzaju slawizacji, przejmując niektóre tra­
dycje i elementy ideowe nowych środowisk, co 
musiało znaleźć wyraz także w sztukach pla­
stycznych, a wśród nich w ikonografii. Nie­
jedno zjawisko ikonograficznie nowe nawiązy­
wało przy tym do zwyczajów już dawniej 
istniejących, będąc właściwie tylko ich trans­
pozycją chrzęść. Dzieje i formy tego wzajem­
nego przenikania dwóch różnych światów można 
by zgrupować wokoło punktów następujących. 
1. Podkreślić należy przede wszystkim, że 
niektóre typy I. kościelnej, ściśle związane 
z kultem, stały się szczególnie popularne, na­
bierając tym samym dla Słowian prawosław­
nych znaczenia quasi rodzimego; tu należy 
m. in. zaliczyć niektóre obrazy (ikony) cudow­
ne, jak np. ikona M. B. Włodzimierskiej (ob.). 
To dzieło sztuki biz. stało się — w związku ze 
zdarzeniami hist. środowiska rus. — przedmio­
tem szczególnego kultu, a nawet palladium, 
najpierw Eusi Kijowskiej, następnie Eusi Suz-
dalskiej, a w końcu księstwa moskiewskiego, 
będąc zarazem podnietą i pierwowzorem wielu 
typów i odmian ikonograficznych Madonn rus. 
(ob. Ikona) w rodzaju M. B. Dońskiej i in. Po­
dobne są dzieje popularnych w Bułgarii, Serbii 
i na Eusi typów ikonograficznych różnych 
świętych przejętych z Bizancjum, jak np. Św. 
Dymitra Sołuńskiego i in. Warto też zaznaczyć, 
że w zależności od warunków społ.-kult., po­
mimo dalszego rozwoju i wzbogacenia określo­
nego typu ikonograficznego, utrzymuje się nie­
kiedy typ starszy, m. in. obraz reliefowy Św. 
Jerzego z w. XI (?) w Plominie w Istrii, przed­
stawiający postać stojącą, bez wszelkich ro­
mantycznych dodatków późniejszych, nie ry­
cerza, lecz tylko wojownika-męczennika. 
2. Ważniejszym punktem wyjścia ikonografii 
rodzimej jest jednak kult świętych patronów 
poszczególnych centrów, i to w pierwszym rzę-
Originalveröffentlichung in: Kowalenko, Władysław ; Labuda, Gerard ; Lehr-Spławiński, Tadeusz (Hrsgg.): Słownik starożytności słowiańskich. 
Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, Bd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964, S. 249-250 
250 Ikonografia — Ilarion 
dzie własnych świętych, których działalność 
łączyła się z początkowymi fazami chrześci­
jaństwa w danym kraju. Przykłady tego ro­
dzaju są bardzo charakterystyczne: na Rusi 
typ ikonograficzny Św. Borysa i Gleba, w Cze­
chach św. Wacława, Św. Wita, św. Wojciecha 
oraz św. Prokopa, w Polsce św. Wojciecha, 
później św. Stanisława; równolegle do samych 
typów rozwinęła się także I. ilustrująca ich 
legendy — wystarczy wymienić historię-życiorys 
św. Wojciecha na gnieźnieńskich drzwiach (ob.) 
oraz legendę Gumpolda o św. Wacławie w Wolf-
fenbiittel. 
3. Zbliżony do poprzedniej grupy elementów 
ikonograficznych jest następny motyw, również 
rodzimy, wiążący się z kultem i legendami róż­
nych miejsc świętych, posiadających cenne re­
likwie lub cudowne obrazy i będących celem 
pielgrzymek, jak np. Ławra Pieczerska w Ki­
jowie itp. Wszystko to również przyczyniło się 
do rozpowszechnienia określonych typów ikono­
graficznych. 
4. Od tej grupy jednak nie zawsze łatwo 
oddzielić grupę motywów, którą można by 
najlepiej określić jako hist. Taka jest w każ­
dym razie geneza różnych typów przedstawia­
nych postaci łączących się wyraźnie z historią 
państwową, polit. lub rei. danych środowisk. 
Nawiązują one do tradycyjnych kompozycji 
i typów ikonograficznych (biz. i zach.), t j . 
do scen reprezentacyjnych (np. portret króla 
chorw. na reliefie w Splicie, wywodzący się 
ze schematu typu „maiestas imperatoris") albo 
fundatorskich (począwszy od grupy portreto­
wej ks. Jarosława Mądrego w soborze Św. Sofii 
w Kijowie aż do licznych kompozycji funda­
torskich w malarstwie bułg. i serb.), albo też 
do genealogii rodów panujących (np. w ro­
dzaju drzewa genealogicznego Nemanjiciów 
w Gracanicy). Są to jednak już problemy ge­
nezy i charakteru sztuki portretowej, przy 
czym portret człowieka żywego przechodzi cza­
sami w sakralny typ ikony, jak np. na fresku 
przedstawiającym św. Sawę — Rastkę Nemanji-
cia w Mileśevie z r. 1238. 
5. Ostatnią, pod niejednym względem naj­
ciekawszą, twórczą grupę elementów ikono­
graficznych stanowią pierwiastki ludowe, jakie 
z tradycji ludowych przeniknęły do zespołów 
ikonograficznych, w niejednym wypadku wno­
sząc do nich tradycyjne rodzime, często jeszcze 
przedchrześc, typy i motywy, jak np. w wiel­
kich zestawieniach dekoracji reliefowej ścian 
zewnętrznych cerkwi suzdalsko-włodzimier-
skich, przejętych być może z tzw. Księgi Go­
łębiej, lub też reprezentowanych przez maski 
i głowy ludzkie w tychże świątyniach. Do tej 
grupy należą także elementy, jakich dostar­
czała poezja ludowa i art., po swojemu inter­
pretująca dzieła sztuki (jak np. południowo-
słow. epika ludowa) lub też zwyczaje ludowe, 
obrzędy i zabawy (jak np. w ozdobie reliefowej 
„stećków" bośniackich). 
L i t . : o b . p o d h a s ł a m i : R u ś — s z t u k a , B u ł g a r i a — 
s z t u k a , S e r b i a — s z t u k a , D a l m a c j a — s z t u k a , Bogo-
m i l c y , I k o n a , C z e c h y — s z t u k a , P o l s k a — s z t u k a , 
o r a z M. G ę b a r o w i c z , P o c z ą t k i k u l t u św . S t a n i ­
s ł a w a i j ego ś r e d n i o w i e c z n y z a b y t e k w S z w e c j i , 
L - w 1 9 2 7 ; C . P a ; i , o j I I I h , O H e K i m s a j e A n i m K H M 
MOTiiuHMa i iatue i i a p o « H e neciae H n a m e r c r a p o r 
c j i H K a p c T B a , 3 G o p n m t p a f l O B a B n 3 a H T O J i o u i K o r MIICTH-
TyTa CAH, t . 2, 1953, s. 1 5 9 - 7 5 . [Wojsław Mott] 


Ikonografia

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok