Andrysiak, Ewa

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Książka i prasa ziemi wileńskiej 229NR 13 (22) BIBLIOTEKA 2009 PL ISSN 0551-6579R E C E N Z J EEWA ANDRYSIAKKsiążka i prasa na ziemi wileńskiej: drukarnie, wydawnic-twa, księgarnie, biblioteki, czasopisma XVI w.-1945 r., oprac. Mieczysław Jackiewicz, Bydgoszcz: Towarzys-two Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej 2008,ss. 339, il. (Encyklopedia Ziemi Wileńskiej, t. 6; Biblio-teka Wileńskich Rozmaitości. Seria B, nr 68) Od roku 2002 oddział Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileń-skiej w Bydgoszczy wydaje Encyklopedię Ziemi Wileńskiej. Po słowniku biograficznym (t. 1, 2002)1, literaturze (t. 2, 2004)2, sztuce (t. 3, 2005)3, ar-chitekturze (t. 4, 2006)4, teatrze i muzyce (t. 5, 2007)5 przyszedł czas na książkę. W roku 2008 ukazał się kolejny, szósty tom Encyklopedii poświę-cony książce i prasie. Tom zatytułowany Książka i prasa na ziemi wileńskiej: wydawnictwa, księgarnie, biblioteki, czasopisma XVI w.-1945 r. podobnie jak poprzednie (poza pierwszym) opracował Mieczysław Jackiewicz, który jest także autorem tomu siódmego, poświęconego duchowieństwu6. Ca-łość wydawana jest w jednakowym formacie i takiej samej szacie graficz-nej (twarda oprawa). 1 Wileński słownik biograficzny, red. H. Dubowik, L.J. Malinowski, Bydgoszcz 2002; wyd. 2 poszerz. – 2008. 2 Literatura Ziemi Wileńskiej od XVI w. do 1945 r., oprac. M. Jackiewicz, Bydgoszcz 2004. 3 Sztuka: malarze, rzeźbiarze, graficy, fotograficy, oprac. M. Jackiewicz, Bydgoszcz 2005. 4 Architektura: dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r., oprac. M. Jackiewicz, Bydgoszcz 2006. 5 Teatr i muzyka na ziemi wileńskiej: artyści i instytucje: XVI w.-1945 r., oprac. M. Jac-kiewicz, Bydgoszcz 2007. 6 Duchowieństwo i świątynie na Ziemi Wileńskiej od XV w. do 1945 roku, oprac. M. Jac-kiewicz, Bydgoszcz 2009.230 Ewa Andrysiak W tomie Książka i prasa... autor prezentuje wileńskie biblioteki, drukar-nie i księgarnie, czasopisma, organizacje związane z książką, poza tym postaci bibliotekarzy, bibliofilów, grafików, drukarzy, księgarzy, zbieraczy i właścicieli księgozbiorów. Historia drukarstwa wileńskiego sięga wieku XVI, pierwsza drukarnia założona około 1522 roku działała zaledwie kilka lat, kolejna powstała po ponad pięćdziesięciu latach (1575), a pod koniec wieku rozpoczęła dzia-łalność drukarnia Akademii Wileńskiej. Liczącym się ośrodkiem drukar-stwa stało się Wilno dopiero w początkach wieku XIX, a do nierozerwal-nie związanych z miastem należy ponad stutrzydziestoletnia (1803-1939) działalność oficyny Zawadzkich (Zawadzcy to nie tylko drukarze, lecz także księgarze i wydawcy).Książka to także biblioteki, powstanie pierwszych przypada na Wileń-szczyźnie na przełom XV i XVI wieku. Wyróżnić można biblioteki domo-we, biblioteki organizacji i stowarzyszeń (biblioteka Towarzystwa Biblio-filów Polskich), towarzystw, w tym naukowych (TPN), biblioteki muzeów (m.in. Tatarskiego Muzeum Narodowego), biblioteki publiczne, biblioteki prywatne (m.in. Alfonsa Parczewskiego, Lucjana Uziembły, karaimska Hadżi Seraja Szapszała, Tyszkiewiczów). Pośród prezentowanych na uwagę zasługuje biblioteka zgromadzona przez króla Zygmunta Augusta. Znany ze swych zamiłowań bibliofilskich dbał o książki, o czym świadczą jednolite oprawy (brązowa skóra, złocone tłoczenia, herbowy superekslibris, nazwisko właściciela). Warto przypo-mnieć, że w 1933 roku Stanisław Lisowski wystąpił z odczytem poświę-conym królewskiej bibliotece, której rozproszone fragmenty proponował zebrać w jednym miejscu. Pewną sensację wywołał, sugerując, by w myśl królewskiego testamentu zgromadzić księgozbiór w Wilnie.Wieku XVI sięga historia biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (zał. 1570). Wskrzeszenie Uniwersytetu Stefana Batorego w 1919 roku stało się także okresem rozwoju biblioteki. Wspomnieć wypada, że na przełomie 1925 i 1926 roku biblioteka uniwersytecka wzbogaciła się o kolekcję Joa-chima Lelewela przeznaczoną dla wileńskiej uczelni, przechowywaną od lat siedemdziesiątych XIX wieku w Kórniku. Działania w sprawie prze-kazania zbiorów do Wilna toczyły się w latach 1922-1924, a udział w nich mieli prof. Feliks Koneczny – przewodniczący Komisji Bibliotecznej i Al-fons Parczewski – wówczas rektor Uniwersytetu Stefana Batorego. W okresie międzywojennym staraniem Tadeusza Wróblewskiego utwo-rzona została biblioteka Eustachego i Emilii Wróblewskich. Zbiory Wrób-lewskich włączono po II wojnie światowej do Biblioteki Litewskiej Akade-mii Nauk, w której można z nich korzystać do dziś.Książka i prasa ziemi wileńskiej 231Mieczysław Jackiewicz wymienia także niewielkie zbiory, przykła-dem może być hasło Biblioteka Towarzystwa Bibliofilów Polskich w Wil-nie, w tym wypadku trudno mówić jednak o bibliotece. Był to niewielki księgozbiór, w roku 1931 liczył około 20 woluminów, a o jego zasobności w kolejnych latach brakuje informacji. Wymienione przez autora źródło także nie podaje wielkości biblioteki. Encyklopedia zawiera wiele informacji o księgozbiorach prywatnych, m.in. prawnika Alfonsa Parczewskiego, Lucjana Uziembły, karaimskiej Hadżi Seraja Szapszała. Autor zastosował tu dwa rozwiązania. Część danych można znaleźć pod hasłami dotyczącymi poszczególnych biblio-tek, np. biblioteka karaimska Hadżi Seraja Szapszała, inne pod dwoma różnymi hasłami, np. o bibliotece A. Parczewskiego czytamy w haśle bio-graficznym poświęconym Parczewskiemu i te same informacje dotyczące księgozbioru powtórzone w haśle biblioteka Alfonsa Józefa Ignacego Par-czewskiego w Wilnie. Podobna sytuacja występuje w przypadku Micha-ła Brensztejna, Stanisława Jana Ignacego Łopacińskiego, Mariana Plate-ra, Michała Polińskiego, Tadeusza Turkowskiego. Wydaje się, że bardziej słusznym rozwiązaniem byłoby przy hasłach informujących tylko o za-wartości księgozbioru odsyłać do hasła głównego poświęconego danej postaci. Dodać tu wypada, że według informacji wnuczki Parczewskiego, Antoniny Meysztowicz, biblioteka cały czas była w Kaliszu, w Wilnie na-tomiast tylko książki, które potrzebował.Podobnie jest w wypadku bibliotek domowych – dane na ich temat mamy pod hasłami dotyczącymi poszczególnych bibliotek domowych i te same informacje pod hasłami osobowymi, np. Biblioteka Domowa Lu-dwika Chomińskiego – Chomiński Ludwik, Biblioteka Domowa Adama Chreptowicza – Chreptowicz Adam.Encyklopedia daje przegląd wileńskich czasopism, zarówno tych, któ-rych żywot był krótki, jak i tych, które ukazywały się przez wiele lat. Spo-ro z wymienionych tytułów zostało tylko zaakcentowanych przez podanie nazwy, redaktora i okresu ukazywania się, inne przedstawiono obszerniej. Przy „Roczniku Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie” wydawanym w latach 1907-1921 mamy tylko krótką informację, podczas gdy wydawa-ne przez TPN „Ateneum Wileńskie” omówione zostało znacznie szerzej. Podobnie wygląda sytuacja, jeśli chodzi o „Kwartalnik Teologiczny Wileń-ski” wydawany w latach 1923-1926 – całe hasło to zaledwie dwa wersy. Są też tytuły pominięte przez autora, np. „Rocznik Prawniczy Wileński” – or-gan Wydziału Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie oraz Towarzystwa Prawniczego im. I. Daniłowicza (1925-1933) –czy miesięcznik „Wileński Przegląd Prawniczy” (1930-1939).232 Ewa Andrysiak Nie można oczywiście pominąć całego szeregu postaci związanych z książką. Obok bibliografów (Adam Ferdynand Adamowicz, Mikołaj Malinowski, Hillel Noah Maggid-Stejnschneider, Ludwik Stolarzewicz), bibliotekarzy (Stefan Burhardt, Ludwik Czarkowski, Łukasz Górnicki, Adam Jocher, Adam Łysakowski, Walerian Łobużyński, Szymon Żukow-ski), bibliofilów (Julian Biergel, Władysław Tołłoczko) mamy zbieraczy książek (Jerzy Albinus, Michał Baliński, Michał Bobrowski, Adam i Joa-chim Chreptowiczowie, Aleksander Jelski, Teodor Narbutt, Janusz Ra-dziwiłł, Kazimierz Sapieha) i właścicieli bibliotek (król Aleksander Jagiel-lończyk, Michał Kleofas Ogiński, Konstanty Tyzenhauz, król Zygmunt I Stary) oraz założycieli bibliotek (Eustachy Tyszkiewicz, Tadeusz Wróblew-ski, król Zygmunt August). Są także graficy i ilustratorzy książek (Michał Andriolli, Józef Oziębłowski, Ferdynand Ruszczyc, Wincenty Smokowski, Władysław Strzemiński, Aleksander Tarasowicz, Jan Tysiewicz). Obok drukarzy (Franciszek Skoryna, Piotr Timofiejewicz Mścisławiec, Aleksander Żółkowski) mamy założycieli (Antoni Tyzenhauz) i właści-cieli drukarń (Adam Kirkor, Melchior Pietkiewicz, Mikołaj Krzysztof Ra-dziwiłł) oraz introligatorów (Stanisława Skoczyńska, Władysław Strze-dziński) i wydawców (Józef Krzeczkowski, Antoni Marcinowski, Adam Stankiewicz). Nie można pominąć księgarzy (Izaak Krasnosielski, Henryk Krygier, Wacław Makowski, Ruben Rafałowicz, Kazimierz Rutski, Stanisław Stan-kiewicz, Jan Życieński, Bolesław Żynda) i antykwariuszy (Szloma Kinkul-kin, Lucjan Moraczewski). W wielu wypadkach, jeśli chodzi o księgarnie i księgarzy, M. Jackiewicz zastosował omówione wyżej rozwiązania, czy-li informacje o księgarniach mamy w hasłach biograficznych i w hasłach poświęconych konkretnym księgarniom (Jakub Girszowski – Księgarnia Jakuba Girszowskiego; Kristian Teofil Glücksberg, Abraham Ickowicz, Maurycy Orgelbrand i in.) Trudno wymienić wszystkie postaci prezentowane w encyklopedii, ale pominąć nie sposób bibliotekarzy i teoretyków nauki o książce: Joachi-ma Lelewela – autora pracy Bibliograficznych ksiąg dwoje czy Adama Ły-sakowskiego, bibliotekarza i teoretyka bibliografii Aleksandra Bohatkie-wicza. Warto zwrócić uwagę na księży Jana Antoniego Poszakowskiego –wydawcę kalendarzy wileńskich i Adama Kuleszę – organizatora kol-portażu książek, pisarkę Elizę Orzeszkową – właścicielkę księgarni na-kładowej i członka założyciela Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, Leona Kryczyńskiego – bibliografa, zbieracza książek i badacza dziejów Tatarszczyzny. Można się zastanawiać, dlaczego w wielu hasłach brak informacji, które z książką się wiążą. Jako przykład niech posłużą członkowie Towarzystwa Książka i prasa ziemi wileńskiej 233Bibliofilów Polskich w Wilnie: przy nazwiskach Mariana Platera, Heleny Drège, Michała Brensztejna, Gracjana Achrem-Achremowicza, Ludwika Chomińskiego czy Tadeusza Turkowskiego informacja o przynależno-ści do TBP jest, natomiast przy innych takiej informacji brak (Ferdynand Ruszczyc, Stefan Rygiel – założyciel i prezes TBP, Adam Łysakowski, Lu-cjan Uziębło i in.).Przewodniczącym Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Uniwersytetu Ste-fana Batorego w Wilnie był Marian Plater, a samo stowarzyszenie powsta-ło z inicjatywy A. Parczewskiego – wówczas rektora USB, w encyklopedii towarzystwo to nie ma swojego hasła. Poszczególne artykuły hasłowe autor opatrzył źródłami, dominuje oczywiście literatura polska, ale korzystał także z opracowań litewskich, białoruskich i rosyjskich. Przy hasłach biograficznych często sięgał do Pol-skiego Słownika Biograficznego czy Słownika pracowników książki polskiej, choć w wielu wypadkach znaleźć możemy już nowsze opracowania. Przy ko-rzystaniu z encyklopedii pomocny byłby indeks nazwisk i wykaz wyko-rzystanych źródeł. Wartość tomu podnoszą zamieszczone ilustracje (eksli-brisy, karty tytułowe druków miejscowych tłoczni, winiety pism). Encyklopedia książki i prasy wileńskiej jest pierwszym tego typu wy-dawnictwem7 i, mimo pewnych zastrzeżeń, służyć będzie zapewne jako wzór dla kolejnych inicjatyw encyklopedycznych poświęconych książce w różnych miejscowościach. A nad podobnym przedsięwzięciem – ency-klopedią książki kaliskiej – pracuje środowisko kaliskich bibliotekarzy. Inicjatorem jest dr hab. Krzysztof Walczak, dyrektor Książnicy Pedago-gicznej im. A. Parczewskiego w Kaliszu. 7 Pomijam tu ogólną Encyklopedię wiedzy o książce (Wrocław 1971) obejmującą cało-kształt wiedzy ze wszystkich dziedzin dotyczących książki.234 Ewa Andrysiak 

Książka i prasa na ziemi wileńskiej: drukarnie, wydawnictwa, księgarnie, biblioteki, czasopisma XVI w.-1945 r., oprac. Mieczysław Jackiewicz, Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej 2008, ss. 339, il. (Encyklopedia Ziemi Wileńskiej, t. 6; Biblioteka Wileńskich Rozmaitości. Seria B, nr 68)

Name not available

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/13234/1/2009b.pdf

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Name not available

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)