Eleştiri, bir eleştirmenin olay, kişi ya da eserdeki yanlışı tespit edip doğruyu/hakikati
ortaya çıkarma amacıyla yaptığı bir eylem olarak tanımlanır. İslâm düşüncesinde de
eleştiri önemli bir yer tutmaktadır. Birçok âlim çeşitli gerekçelerle farklı düşüncedeki
insanları ve anlayış biçimlerini eleştirmiş, yanlış olduğunu düşündükleri hususları ortaya
koymuşlardır. Bununla beraber zaman zaman eleştirilerin dozu artmış ve fikirden ziyade
isimlerin üzerine yoğunlaşılmış, eleştiri adeta karşıt düşünceyi ilzam etme aracına
dönüşmüştür. Tefsirde eleştiri geleneği açısından öne çıkan kişiliklerden biri de
Zemahşerî’dir. O, mensubu olduğu Muʿtezile mezhebi eksenindeki yorumlarından dolayı
özellikle Sünnî anlayıştaki birçok âlim tarafından eleştirilmiştir. Bununla birlikte onun, elKeşşâf adlı tefsiri incelendiğinde kendisinin de Sünnî gelenek başta olmak üzere çeşitli
kişi ve anlayışa eleştirilerde bulunduğu görülmektedir. Kendisine yöneltilen eleştirilerle
tanınan müfessirin, başka kişi ve düşüncelere yönelttiği eleştiriler bugüne kadar müstakil
bir araştırmada incelenmemiştir. Zemahşerî’nin, farklı kişi ve düşünce yapılarına
yönelttiği eleştirilerinin konu edindiği bu çalışmada el-Keşşâf adlı eseri bütüncül bir gözle
ele alınmış, onun tefsir, mezhep ve toplumsal konulara yoğunlaştığı görülmüştür.Criticism is defined as an action taken by a critic with the aim of revealing the
truth/realness by detecting the mistake in an event, person or work. Criticism has an
important place in Islamic thought, too. Many scholars have criticized people with
different thoughts and their ways of understanding for various reasons, and they have
revealed the points that they think are wrong. However, sometimes the dose of criticism
has increased and the focus has been on names rather than ideas, and criticism has turned
into a tool to bind opposing thoughts. One of the prominent personalities in terms of
criticism in tafsir is Al-Zamakhshari. He was criticized by many scholars, especially those
with a Sunni understanding, because of his comments on the views of the Muʿtazilah sect
of which he was a member. However, when his exegesis named Al-Kashshaaf is examined,
it is seen that he also criticizes various people and understandings, especially the Sunni
tradition. Known for the criticisms directed at him, Zamakhshari’s criticisms against other
people and ideas have not been examined in an independent research until today.
Therefore, this study deals with the criticisms of Zamakhshari against different people
and perspectives. To do this, his work named Al-Kashshaaf has been examined with a
holistic approach and it has been seen that the issues that he criticizes are mainly
concentrated on three issues: exegesis, sect and society
