Ban, A.W., van den

Oomkes, F.R.

Dutch

Name not available

De vergeten boodschap van de agologie

Wageningen Yield 

over 
De vergeten boodschap van de agologie 
door A. W. van den Ban, met medewerking van F. R. Oomkes 
Het artikel van Uiterweerd over dit onderwerp in het Tijdschrift voor Ago-
logie (1973, 4) bevat verschillende interessante gedachten. Met name lijkt 
het mij van belang dat hij er op wijst, dat de andragologen in Nederland te 
weinig aandacht hebben besteed aan een belangrijk aspect: kennisoverdracht. 
De agologen treft dit verwijt niet, aangezien de pedagogen (agologen 'avant 
la lettre') hieraan altijd wèl aandacht hebben geschonken. 
Op een aantal punten geeft dit artikel echter ook aanleiding tot discussie. 
Hiervoor lijkt het wenselijk een onderscheid te maken tussen voorlichting 
en voorlichtingskunde zoals het gebruikelijk is een onderscheid te maken 
tussen onderwijs en onderwijskunde. 
Voorlichting zien we als opzettelijke hulp bij besluitvorming door middel 
van communicatie. Het begrip wordt in Nederland ook in een andere be-
tekenis gebruikt, o.a. door de Rijksvoorlichtingsdienst, maar dat is voor het 
onderwerp van Uiterweerd niet van belang. We hebben echter wel de in-
druk, dat Uiterweerd de verschillende betekenissen door elkaar haalt als hij 
de voorlichtingsofficier van het Amerikaanse Ministerie van Defensie (p. 
173) op één lijn stelt met de voorlichters over wie hij elders in zijn artikel 
spreekt. Deze voorlichtingsofficier is eerder propagandist en manipulator. 
We vinden deze illustratie dan ook slecht op zijn plaats in een paragraaf 
over probleemoplossende voorlichting. Wij willen niet zeggen, dat de Neder-
landse Rijksvoorlichtingsdienst ook propaganda tracht te maken. Zij tracht 
echter meer objectieve informatie verschaffen dan hulp te verlenen bij 
besluitvorming. 
Voorlichtingskunde tracht de voorlichters te helpen bij beslissingen over de 
wijze waarop zij hun voorlichtingsactiviteiten zullen uitvoeren en bij be-
slissingen t.a.v. de organisatie van voorlichtingsdiensten; dit is dus een de-
cisie-gerichte sociale wetenschap. 
Als Uiterweerd stelt dat de voorlichtingskunde zoals die in Wageningen 
wordt bedreven, de inhoud van de boodschap niet ter discussie stelt, maar 
zich alleen bezig houdt met de wijze van overdracht, heeft hij ten dele gelijk 
(p. 171). Het lijkt ons niet wenselijk, dat de voorlichtingskundige zich als 
dilettant gaat begeven op de gebieden waarop de voorlichter inhoudelijk ge* 
schoold is, of dat nu gezondheidsleer, voeding, bedrijfseconomie, landbouw-
kunde of iets anders is. Anderzijds heeft de voorlichtingskunde natuurlijk 
Wel invloed op de inhoud van de voorlichting. Hij kan helpen methoden te 
ontwikkelen om de vakkennis van de voorlichter te vergroten, bv. door de 
communicatie van het wetenschappelijk onderzoek naar de voorlichters te 
verbeteren. Evenzo kan hij zich richten op communicatieverbetering tussen 
311 Over 
der te helpen hierbij een bewuste keuze te maken. Op dit punt is er een prin-
cipieel verschil tussen voorlichters en reclamemensen of propagandisten, dat 
Uiterweerd zich op p. 172 niet blijkt te realiseren. In de tweede plaats zal de 
cliënt waarschijnlijk alleen een goede exploitant van een patates fritestent of 
een goede andragoog worden als hij zelf volledig achter deze keuze staat, 
doordat niemand hem deze keuze heeft opgedrongen. 
Er zijn een aantal problemen, waarbij bovenstaande problematiek geen grote 
rol speelt, omdat er weinig verschil van mening bestaat over de na te streven 
doeleinden. Als bijv. een cholera epidemie uitbreekt in een gebied waar veel 
mensen niet weten dat zij door zich te laten inenten de kans op een besmet-
ting met deze ziekte aanzienlijk kunnen verminderen, dan is vrijwel iedereen 
het er over eens, dat een gezondheidsvoorlichter er goed aan doet hen dit 
duidelijk te maken. In dit soort situaties, dat beslist niet zeldzaam is, is het 
interactiemodel van Havelock goed bruikbaar. Als echter alleen de cliënt zelf 
een verantwoorde beslissing kan nemen, verdient het de voorkeur te werken 
met het probleemoplossingsmodel. 
Bij verschillende voorlichtingsdiensten vindt een verschuiving plaats van een 
problematiek die zich leent voor het werken met het interactiemodel en een 
tamelijk directieve wijze van voorlichting naar een problematiek die zich 
meer leent voor het werken met het probleemoplossingsmodel en een meer 
non-directieve methodiek. Lang niet altijd zijn de voorlichters zich tijdig be-
wust geweest van deze verandering en haar consequenties, zodat zij te lang 
zijn doorgegaan om op een directieve wijze voorlichting te geven. 
Een moeilijkheid bij al ons handelen en dus ook bij het geven van voorlich-
ting is, dat ons inzicht in de uiteindelijke gevolgen van een bepaalde handel-
wijze vaak veel te wensen over laat. Velen van ons zijn in de vijftiger jaren 
blij geweest met de stijging van de welvaart in Nederland zonder te denken 
aan de mogelijkheid, dat dit de gevolgen kan hebben, die de Club van Rome 
onlangs heeft berekend. Niemand zal bestrijden, dat een verdieping van dit 
inzicht wenselijk is, maar er bestaat behoefte aan mensen die concreet kun-
nen aangeven hoe we een zo goed mogelijk inzicht in de gevolgen van ons 
handelen kunnen krijgen. Ook veel voorlichters en voorlichtingskundigen 
hebben beslissingen genomen zonder over deze gevolgen na te denken en 
zonder bewust te kiezen welke gevolgen zij wenselijk achten. We streven er 
naar dit in de toekomst te voorkomen o.a. door bij het onderwijs aandacht 
te geven aan de ethiek van de voorlichting. Eén van de vragen, waarbij ethi-
sche overwegingen een belangrijke rol spelen bij de beantwoording, is de 
vraag aan welk type voorlichting men mee wil werken, bijv. gezondheids-
voorlichting of voorlichting over het gebruik van cosmetica.* 
* Bovenstaande gedachten zijn nader uitgewerkt in: 
A. W. van den Ban, Inleiding tot de Voorlichtingskunde, Boom Meppel, in druk, 
312 
Op p. 179/180 wijst Uiterweerd er op, dat een student bij andragologische 
opleiding aan een universiteit geen antwoord vindt op vragen uit de beroeps-
praktijk. Als dit juist is, is dat anders dan bij de opleidingen op het gebied 
van de medische, technische of landbouwwetenschappen. Daar wordt uiter-
aard ook geen antwoord gegeven op alle vragen uit de beroepspraktijk, maar 
men kan moeilijk zeggen, dat deze opleidingen niet relevant zijn voor de 
vragen en de problemen van de praktijk. Is er een reden, waarom dit bij de 
andragologie anders zou zijn? 
Enige opmerkingen n.a.v. het artikel 'Over beïnvloeding als proximaal 
soortbegrip van agogie' van T. T. ten Have 
door M. M. Huis in 't Veld 
Het is m.i. jammer in de 'boom van Porphyrius' 'werking' als genus pro-
ximum te kiezen voor 'inwerking'. Inwerking is immers een relationeel be-
grip, 'werking' niet. Men gaat dus in één stap over op een geheel anders-
soortig begrip. Bovendien hoeft er bij 'inwerking' geen sprake te zijn van 
'werking' door die- of datgene, wat inwerkt. Immers, die- of datgene, dat 
de inwerking ondergaat kan degene zijn, die het proces op gang zet, b.v. 
door naderbij te komen, wakker te worden of bewust aandacht aan iets te 
schenken. Het kan ook het medium zijn, dat de 'inwerking' op gang zet, b.v. 
licht, dat op een gekleurde steen valt. Als er dus iets of iemand op Y in-
werkt, is het niet vanzelfsprekend hiervoor een oorzaak X aan te wijzen, 
die 'werkt'. 
Men kan 'beïnvloeding' definiëren als een niet-wederkerig proces, dat zich 
voltrekt tussen X en Y, door uit te gaan van de beïnvloeder X, of door uit 
te gaan van het objekt van beïnvloeding, Y. In het eerste geval beschrijft 
men de intentie om te beïnvloeden, met het gedrag, dat hieruit resulteert, 
in het tweede geval het resultaat van de beïnvloeding. Aangezien het in dit 
artikel gaat om het definiëren van een empirisch-wetenschappelijk, dus 
meetbaar begrip, lijkt mij uitgaan van X niet mogelijk. Men kan immers 
(zoals Oppenheim stelt) een intentie om te beïnvloeden meestal alleen in-
direkt vaststellen, b.v. uit verklaringen van X. Deze intentie om te beïn-
vloeden bewijst echter nog niet, dat X werkelijk beïnvloedt. Bovendien kan 
X beïnvloeden zonder dat hij dit wenst of weet. Wij kunnen dus, door het 
gedrag van X te observeren niet te weten komen, of hij beïnvloedt of niet. 
Ik zou er voor willen pleiten bij de definitie van beïnvloeding uit te gaan 
van Y. 'Oppenheim spreekt alleen van beïnvloeding, als de invloed tot 
uiting komt en terug te vinden is in het gedrag van degene, die wordt be-
invloed', stelt Ten Have, en hij voegt er aan toe, dat beïnvloeding in de 
agogie een veel ruimere betekenis heeft. Ik ben het niet met Ten Have eens, 


De vergeten boodschap van de agologie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Name not available

Wageningen Yield