Arbeidsbegroting (arbeidsfilm in 13 perioden van vier weken), arbeidsbehoefte en arbeidsorganisatie (los of vast personeel) in de biologische akkerbouw- en vollegrondsgroenteteelt, voor bedrijfsopzetten (bouwplan) die representatief zijn voor vijf regio's in Nederland: de grotere akkerbouwbedrijven in Noord-, Noordoost-, Zuidwest-Nederland en Noord-Holland, en het kleinere tuinbouwbedrijf met intensieve vollegrondsgroenten in Zuidoost-Nederland

Schoorlemmer, H.B.

Stokkers, R.

Dutch

NARCIS 

Arbeidspiek in beeld op biologische bedrijven

Wageningen Yield 

PRAKTIJ K D N D E R Z D E K 
PLANT 5c O M G E V I N G 
Arbeidspiek in beeld op 
biologische bedrijven 
bZX^o^ 
ir. R. Stokkers en ir. H.B. Schoorlemmer 
Dit artikel beschrijft de arbeidsbehoefte van en arbeidsorganisatie op biologische 
akkerbouw- en vollegrondsgroentebedrijven in Nederland. Hiertoe is gebruik 
gemaakt van regionaal herkenbare bedrijfsopzetten. Bij de onkruidbeheersing en 
de oogst en het afzetklaar maken van de groentegewassen is het 'alle hands aan 
dek'. Onkruid zorgt voor de hoogste piek. Die bij de oogst en het afzetklaar 
maken kan afgevlakt worden door een goede verdeling van zomer- herfst en 
winterteelten. 
Inleiding 
Arbeid is één van de sleutelfactoren bij grootschalige 
omschakeling naar biologische landbouw. Ten opzichte van 
een gangbare bedrijfsvoering, betekenen biologische teelt-
strategieën vaak aangepaste bewerkingen en werkmethoden. 
Deze resulteren in een toegenomen arbeidsbehoefte, soms 
onder slechte arbeidsomstandigheden. Hierbij kan bijvoor-
beeld gedacht worden aan de chemische onkruidbestrijding 
die vervangen wordt door handarbeid en mechanische oplos-
singen. Dit heeft flinke consequenties voor de arbeidsorgani-
satie, de kwaliteit van de gevraagde arbeid en de arbeids-
Een grote arbeidspiek ontstaat als hetplantwerk samenvalt met de 
o nkru idbestrijding. 
kosten op het bedrijf. Een grootschalige omschakeling heeft 
bovendien betekenis voor de regionale afstemming van vraag 
en aanbod van arbeid. 
Een gegronde (kwantitatieve) onderbouwing van de aard en 
de omvang van het arbeidsprobleem ontbreekt. De beperkte 
onderbouwing hindert het doelmatig zoeken naar oplos-
singsrichtingen. 
Redenen voor PPO-AGY LEI en IMAG om in een gezamenlijk 
project te werken aan de arbeidsproblematiek in de biologi-
sche landbouw. In dit project wordt enerzijds gewerkt aan 
het kwantificeren van de arbeidsproblematiek en anderzijds 
aan het verschaffen van oplossingsrichtingen. Het LEI richt 
zich daarbij met name op het regioniveau, het IMAG richt 
zich vooral op het teeltmaatregelniveau en het PPO-AGV is 
gefocust op het bedrijfsniveau. Dit artikel geeft een kwantita-
tief inzicht in de arbeidsorganisatie en de arbeidsfilm van 
een aantal regionaal herkenbare bedrijfsopzetten voor de 
biologische akkerbouw en vollegrondsgroenteteelt. 
Materiaal en methode 
Bedrijfstypen 
Om een representatief beeld te krijgen van de arbeidsbe-
hoefte zijn vijf min of meer regionaal getinte bedrijfsopzet-
ten gedefinieerd. Deze zijn voor een belangrijk deel geba-
seerd op bedrijfsregistraties uit het project 'Biologische 
landbouw, Innovatie en Omschakeling (BIOM)'. In BIOM 
ontvangen inmiddels 278 biologische en omschakelbedrijven 
individuele begeleiding en/of groepsvoorlichting van 
PPO-AGV en DLV 
PPO-Bulletin Akkerbouw 2001 - nr. 2 
Tabel 1. Representatieve bedrijfsopzetten voor akkerbouw- en vollegrondsgroentebedrijven voor vijf regio's in Nederland. 
regio 
grondsoort 
areaal 
aantal VAK 
gewas 1 
gewas 2 
gewas 3 
gewas 4 
gewas 5 
gewas 6 
N-Nederland 
klei 
30 ha 
1 
pootaardappel 
gras/klaver 
sluitkool 
zomertarwe 
V7 winterpeen V7ui 
zomertarwe 
N-Holland 
klei 
30 ha 
1 
cons, aardappel 
broccoli 
zomertarwe 
winterpeen 
luzerne I e jaar 
luzerne 2e jaar 
ZW-nederland 
klei 
45 ha 
1 
cons, aardappel 
gras/klaver 
suikerbiet 
zomergerst 
V? winterpeen V? ui 
doperwten 
NO-Nederland 
zand 
40 ha 
1 
cons, aardappel 
gras/klaver 
prei 
zomergerst 
suikerbiet 
snij mais 
ZO-Nederland 
zand 
16 ha 
2 
andijvie 
Chinese kool 
knolvenkel 
prei 
stamslabonen 
De bedrijfsopzetten zijn weergegeven in tabel 1. Ze zijn 
representatief voor het gebied, maar gezien de grote ver-
scheidenheid uiteraard niet dekkend voor de gehele regio. 
De vier eerstgenoemde bedrijfsmodellen worden gekarakteri-
seerd als de grotere akkerbouwbedrijven, die hun akkerbouw 
complementeren met akkerbouwmatige vollegrondsgroenten 
als winterpeen, ui en koolgewassen en voedergewassen als 
luzerne en snij mais. De vruchtwisseling is in al deze model-
len 1 op 6 met een aandeel van 50% rooivruchten en 50% 
maaivruchten. De gemiddelde kadastrale oppervlakte op 
deze bedrijven varieert van 30 tot 45 ha en het aantal vol-
waardige arbeidskrachten (VAK) in vaste dienst bedraagt 
slechts één.In het eerste bedrijfsmodel dat zou kunnen lig-
gen in Noord-Nederland wordt het gewas sluitkool ingevuld 
door 25% rode en 75% witte kool, waarvan 1/3 bestemd is 
voor de industrie en 2/3 voor de bewaring. 
Het bedrijfsmodel voor Zuidoost-Nederland kan worden 
getypeerd als het kleinere tuinbouwbedrijf met intensieve 
vollegrondsgroenten. De kadastrale oppervlakte bedraagt 
ruim 16 ha en de vruchtwisseling is 1 op 5 met slechts één 
min of meer rustgewas: stamslabonen. De arbeidsbehoefte op 
dit bedrijf is veel hoger en de vaste bezetting bestaat dan 
ook uit twee volwaardige arbeidskrachten. Bij de gewassen 
andijvie, Chinese kool en knolvenkel wordt een dubbelteelt 
verondersteld en bij prei wordt in verband met de arbeids-
spreiding uitgegaan van een herfst- en winterteelt. 
Begroting van arbeid, loonwerk en mechanisatie 
Voor de bedrijfsbegroting van elk afzonderlijk regionaal 
bedrijfsmodel zijn per gewas en zo nodig per teeltwijze 
arbeidsoverzichten opgesteld aan de hand van de bewerkin-
gen die moeten gebeuren. Deze overzichten zijn grotendeels 
gebaseerd op de KWIN Akkerbouw en Vollegrondsgroente-
teelt (2000) en eventueel per regio aangepast op basis van 
de kennis en ervaring van de regionale onderzoekers en 
voorlichters uit het BIOM-project.Tabel 2 geeft als voorbeeld 
het aantal uren besteed aan het handmatig onkruidwieden 
in de verschillende gewassen. 
Bij de opstelling van de arbeidsbegroting is rekening gehou-
den met een bij het bouwplan behorend representatief werk-
tuigenpark, een bedrijfseconomische afweging tussen het uit-
voeren van werkzaamheden in loonwerk of met eigen 
mechanisatie en extra tijd benodigd voor niet gewasgebon-
den arbeid. Als hulpmiddel voor het opstellen en berekenen 
van de arbeidsoverzichten, arbeids- en mechanisatiekosten is 
gebruik gemaakt van het BedrijfsEconomisch Advies-model 
(BEA). Dit is een spreadsheetmodel voor de berekening van 
bedrijfsbegro tingen. 
Tabel 2. Taaktijd in mensuur per ha voor het wiedwerk in verschillende biologische gewassen. 
gewas 
winterpeen 
zaaiuien 
rode en witte kool 
luzerne 
suikerbieten 
doperwten 
taaktijd (u) 
240 
200 
50 
12 
125 
10 
gewas 
snij maïs 
andijvie 
Chinese kool 
knolvenkel 
prei 
stamslabonen 
taaktijd (u) 
10 
30 
10 
55 
60-70 
60 
PPO-Bulletin Akkerbouw 2001 - nr. 2 
Figuur 1. Arbeidsfilm voor een bedrijfsopzet uit Noord-
Nederland met akkerbouwgewassen en akker-
bouwmatige vollegrondsgroenten, gebaseerd 
op een modelstudie, PPO 2001. 
Figuur 2. Arbeidsfilm voor een bedrijfsopzet uit Noord-
Holland met akkerbouwgewassen en akker-
bouwmatige vollegrondsgroenten, gebaseerd 
op een modelstudie, PPO 2001. 
700 
600 
500 
400 
300 
200 
100-H 
0 
Arbeidsfilm Noord-Nederland 
— 
n 
1 2 3 4 5 
• Los ongeschoold 
G Los geschoold 
• Vaste arbeid 
6 7 8 9 10 11 12 13 
Periode 
Q> 
700 
600 
500 
400 
300 
200 
100+1 
0 
Arbeidsfilm Noord-Holland 
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 
Periode 
• Los ongeschoold 
• Los geschoold 
• Vaste arbeid 
Resultaten 
Arbeidsbegrotingen 
Noord-Nederland (NZK) 
De arbeidsfilm is weergegeven in 13 perioden van 4 weken. 
Figuur 1 geeft een grote arbeidspiek weer in de zomer. Deze 
wordt veroorzaakt door het onkruidwieden in de peen en 
uien. In de periode van eind mei tot half juli is in totaal 815 
uur losse ongeschoolde arbeid nodig. In het najaar is er nog 
een kleine arbeidspiek tijdens de oogst van de sluitkool. In 
de periode van half oktober tot begin december is er 
behoefte aan 245 uur merendeels losse ongeschoolde arbeid. 
Figuur 3. Arbeidsfilm voor een bedrijfsopzet uit 
Zuidwest-Nederland met akkerbouwgewassen 
en akkerbouwmatige vollegrondsgroenten, 
gebaseerd op een modelstudie, PPO 2001. 
Arbeidsfilm Zuidwest-Nederland 
Q) 
1400 
1200 
100 
800 
600 
400 
200 
0 TTTT^ihJn 
1 2 3 4 5 6 7 8 
Periode 
9 10 11 12 13 
• Los ongeschoold 
• Los geschoold 
M Vaste arbeid 
Noord-Holland (NH) 
Ook figuur 2 geeft een grote arbeidspiek in de zomer. Deze 
wordt veroorzaakt door het onkruidwieden in de peen. In de 
periode van begin juni tot half juli is in totaal 748 uur losse 
ongeschoolde arbeid nodig. In het najaar is er nog een klei-
nere arbeidspiek tijdens de oogst van de herfstteelt broccoli. 
In de periode van half september tot begin november is er 
behoefte aan 356 uur merendeels losse ongeschoolde arbeid. 
Door het gewas broccoli te verdelen over een zomer- èn een 
herfstteelt kan deze behoefte aan losse arbeid worden 
gespreid over een twee keer zo lange periode van half juli 
tot begin november. De totale behoefte aan losse arbeid ver-
andert echter daardoor niet. 
Zuidwest-Nederland (ZWK) 
Figuur 3 geeft de arbeidsfilm van de bedrijfsopzet uit 
Zuidwest-Nederland. De enorme arbeidspiek in de zomer 
wordt veroorzaakt door het onkruidwieden in de suikerbie-
ten, winterpeen en zaaiuien. In de periode van eind mei tot 
half juli is in totaal maar liefst 1859 uur losse ongeschoolde 
arbeid nodig! Er zouden dan zes personen gedurende acht 
weken continu aan het wieden moeten zijn. 
Noordoost-Nederland 
De grote arbeidspiek in de zomer in figuur 4 wordt veroor-
zaakt door met name het handmatig planten van de prei en 
in mindere mate door het onkruidwieden in de suikerbieten. 
In de periode van eind mei tot half juli is in totaal 1.061 uur 
losse ongeschoolde arbeid nodig voor deze werkzaamheden. 
In de herfst en winter is er sprake van een forse en langdu-
rige arbeidspiek als gevolg van de oogst en verwerking van 
de prei, ondanks de optimale spreiding over de herfst- en 
winterteelten. In de periode van half september tot eind 
• 1 PPO-Bulletin Akkerbouw 2001 - nr. 2 
Voor de beheersing van onkruid zijn veel arbeidsuren noodzakelijk. 
februari is er behoefte aan 1485 uur voornamelijk losse onge-
schoolde arbeid. 
De arbeidspieken kunnen worden afgevlakt door ook een 
zomerteelt prei in het bouwplan op te nemen en (afhanke-
lijk van grondsoort en afzetwijze) door het machinaal plan-
ten van de prei. Het is dan waarschijnlijk ook mogelijk om 
een vaste medewerker in dienst te nemen, waardoor de 
behoefte aan losse arbeid aanzienlijk kan worden vermin-
derd. 
werking van de vroege groenteteelten èn het planten van de 
late groenteteelten, alsmede van het onkruidwieden in de 
diverse gewassen. In de periode van begin juni tot eind 
augustus in totaal 2.442 uur losse arbeid nodig, waarvan 
ongeveer 10% geschoold (voor het machinaal planten) en 
90% ongeschoold. In het najaar 
neemt de arbeidsbehoefte enigszins af. In de periode van 
begin september tot eind oktober is desalniettemin 890 uur 
losse ongeschoolde arbeid nodig voor de oogst en verwer-
king van de late groenteteelten. x 
Zuidoost-Nederland 
Figuur 5 geeft de arbeidsfilm van het vollegrondsgroentebe-
drijf uit het Zuidoosten. De grote arbeidspiek in de zomer 
wordt veroorzaakt door het samenvallen van de oogst en ver-
Arbeidsbehoefte en arbeidsorganisatie 
In tabel 2 zijn voor alle vijf bedrijfsmodellen enkele kengetal-
len ten aanzien van de arbeidsbehoefte en arbeidsorganisatie 
samengevat. 
Figuur 4. Arbeidsfilm voor een bedrijfsopzet uit 
Noordoost-Nederland met akkerbouwgewas-
sen en akkerbouwmatige vollegrondsgroenten, 
gebaseerd op een modelstudie, PPO 2001. 
Arbeidsfilm Noord-Nederland 
1000 
800 
600 
0) 
400-h 
200 
0 •XE \u -
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 
Periode 
°Los ongeschool 
°Los geschoold 
• Vaste arbeid 
Figuur 5. Arbeidsfilm voor een bedrijfsopzet uit 
Zuidoost-Nederland met vollegrondsgroenten, 
gebaseerd op een modelstudie, PPO 2001. 
Arbeidsfilm Zuidoost-Nederland 
6 7 8 9 10 11 12 13 
Periode 
• Los ongeschoold 
D Los geschoold 
0 Vaste arbeid 
PPO-Bulletin Akkerbouw 2001 - nr. 2 
Tabel 3. Arbeidsbehoefte in uren per jaar en arbeidsorganisatie van de vijf bedrijfsopzetten 
regio 
per bedrijf: 
vaste arbeid 
los geschoold 
los ongeschoold 
benutting vaste arbeid 
verhouding los/vast 
N-Nederland 
2.003 
129 
1.172 
98% 
0,65 
N-Holland 
1.624 
161 
1.092 
79% 
0,77 
ZW-nederland 
2.050 
150 
2.076 
100% 
1,09 
NO-Nederland 
2.050 
71 
2.534 
100% 
1,27 
ZO-Nederland 
4.100 
U4 
4.103 
100% 
1,11 
Over de arbeidsorganisatie zijn drie opmerkingen te 
plaatsen. 
• In het bedrijfsmodel Noord-Holland (NH) is de benutting 
van de vaste arbeid met 79% ten opzichte van de CAO-nor-
men zeer laag, wat wordt veroorzaakt door het gebrek aan 
werkzaamheden in de winter en het vroege voorjaar. 
• In het bedrijfsmodel Noordoost-Nederland (NON) is de 
verhouding tussen losse en vaste arbeids-krachten het 
hoogst. Het aansturen en begeleiden van de grote hoeveel-
heid losse arbeid gedurende enkele pieken kan een knel-
punt betekenen. 
• In vergelijking met de akkerbouwmatige bedrijven vergen 
de gewassen op het vollegrondsgroentebedrijf voor 
Zuidoost-Nederland de hoogste arbeidsinzet. 
Conclusie 
Uit de arbeidsbegrotingen van de bedrijfsopzetten zijn de 
volgende conclusies te herleiden. 
• Op de akkerbouwbedrijven wordt de grootste arbeidspiek 
veroorzaakt door de onkruidbeheersing in winterpeen, 
zaaiuien en suikerbieten. 
• Op die akkerbouwbedrijven waar bovendien intensieve 
vollegrondsgroenten als prei en kool worden geteeld, ver-
oorzaakt de oogst en het afzetklaarmaken een tweede piek 
in het najaar. Deze is kleiner dan de piek veroorzaakt door 
onkruid in het voorjaar. 
• Op het vollegrondsgroentebedrijf is de totale arbeidsbe-
hoefte beduidend groter. Een forse piek ontstaat in de 
zomer wanneer de oogst en verwerking van de vroege 
groenten samenvalt met het planten van de late groenten, 
terwijl daarnaast in diverse gewassen het onkruid handma-
tig gewied moet worden. 
Op de vollegrondsgroentebedrijven zorgt het afzetklaar maken van 
het product voor een tweede piek in het jaar 
PPO-Bulletin Akkerbouw 2001 - nr. 2 


Arbeidspiek in beeld op biologische bedrijven

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

NARCIS

Wageningen Yield

Name not available