Nederland heeft vijf gebieden in de Noordzee bij de EU aangemeld als te beschermen Natura 2000-gebieden. Binnenkort moet besloten worden wat, en hoe beschermd gaat worden door het vaststellen van instandhoudingsdoelen en beheermaatregelen. Dit werpt echter veel vragen op. Kan dit wel op dezelfde manier als bij Natura 2000-gebieden op land

Lindeboom, H.J.

Dutch

Name not available

Gebiedsbescherming in een variabel ecosysteem, problemen en mogelijkheden in de Noordzee

Wageningen Yield 

298 | De Levende Natuur - jaargang 110 - nummer 6
Variabiliteit van het mariene ecosysteem
Een groot probleem bij het beschermen
van de zee is dat het ecosysteem zeer vari-
abel is en dat aantallen soorten en aantal
individuen per soort in de tijd niet con-
stant zijn. De natuurlijke en door de mens
veroorzaakte variaties van mariene eco-
systemen blijken veel groter te zijn dan we
meestal denken. Een oud voorbeeld van
natuurlijke variatie is de vroegere Bohuslän
haringvisserij. Die speelt zich af voor de
westkust van Zweden. Soms zat Haring
(Clupea harengus) hier voor een periode
van 20 tot 50 jaar in grote hoeveelheden
om dan weer gedurende perioden van 50
tot 70 jaar te verdwijnen. Door Alheit &
Hagen (2002) werden tussen het jaar 970
en 1906 negen perioden met hoge haring-
aantallen onderscheiden. In de lokale
geschiedenis worden deze perioden geken-
merkt door grote welvaart en culturele
bloei, maar er ontstond ook grote armoe
als de Haring plotseling weer verdween. Er
zijn zelfs oorlogen door ontstaan. De laat-
ste zeven haringperioden vielen samen
met relatief koude perioden in het gebied,
een duidelijke aanwijzing dat er een relatie
lijkt te zijn met het klimaat. Opvallend is
dat de veranderingen steeds zo snel gin-
gen.
Lange-termijn dataseries laten regelmatig
grote verschuivingen zien in bijvoorbeeld
biomassa en soortensamenstelling van
algen, zoöplankton, bodemdieren en vis-
sen, en ook aantallen vogels en zeezoog-
dieren zijn verre van constant. Soms doen
deze veranderingen zich in zeer korte tijd
voor en is er sprake van een regime ver-
schuiving (fig. 1; Weijerman et al., 2005).
Zulke grote verschuivingen hebben zich in
de Noordzee voorgedaan rond 1978 en
1988. Zo verdween vanaf 1988 de Schol
(Pleuronectus platessa) en namen Kleine
pieterman (Echiichthys vipera) en Dwerg-
tong (Buglossidium luteum) enorm toe.
Zoiets deed zich waarschijnlijk ook voor
rond 1890 toen de hoeveelheden vis in de
Noordzee in een paar jaar tijd met zeker
een factor vier zijn verminderd (Hempel,
1978), wat aanleiding was tot het oprichten
van de ICES (International Counsel for
Exploration of the Sea). Ook sterke toena-
mes, bijvoorbeeld als gevolg van een
goede jaarklasse die jarenlang doorwerkt,
zijn diverse malen waargenomen, en een
recent voorbeeld is het toegenomen aantal
Bruinvissen (Phocoena phocoena) voor
onze kust.
Vaak wordt gewezen op een mogelijk ver-
band tussen bovengenoemde verschijnse-
len en klimaatinvloeden (Weijerman et al.,
2005; Rosenzweig et al., 2008). Verande-
ringen van temperatuur, stormfrequenties,
windrichting en zeestromingen worden
regelmatig genoemd. Het voorkomen van
bepaalde zoöplanktonsoorten in de Noord-
zee en Atlantische Oceaan lijkt gekoppeld
te zijn aan veranderende oceaanstromin-
gen (Beaugrand, 2004). In veel gevallen
worden ook menselijke handelingen zoals
eutrofiëring, vervuiling en visserij gezien
als mogelijke oorzaak van waargenomen
veranderingen. In kustzones wordt de
eerst toegenomen en nu weer afnemende
belasting met stikstof en fosfaat (eutrofië-
ring), en verschuivingen in de N/P verhou-
Gebiedsbescherming in een
variabel ecosysteem, problemen en
mogelijkheden in de NoordzeeHan Lindeboom
Nederland heeft vijf gebieden in het Nederlandse deel van de Noordzee bij de EU
aangemeld als te beschermen Natura 2000-gebieden. Na deze aanmelding moet
binnenkort besloten worden wat, hoe beschermd gaat worden door het vaststellen
van instandhoudingsdoelen en beheermaatregelen. Voor Natura 2000-gebieden op
het land is het gebruikelijk instandhoudingsdoelen op te stellen in de vorm van
streefaantallen voor soorten en oppervlakte en kwaliteitsniveaus voor gemeenschap-
pen of habitattypen. Maar werkt dat wel op zee? Moet daarbij de huidige situatie,
die sterk is aangetast door met name de visserij, wel tot uitgangspunt genomen
worden? En zijn statische beschermingsdoelen wel bruikbaar in een zeer dynamisch
ecosysteem als de Noordzee? Welke beheermaatregelen zijn het meest effectief als
klimaatverandering tot soortverschuivingen gaat leiden?
Fig. 1. De resultaten van een Principle Component Analysis van 76 dataseries
verzameld in Noordzee en Waddenzee, waarvan de eerste hoofdas (boven) en
tweede hoofdas (onder) aangeven dat er in 1978/79 en 1988/89
regime verschuivingen zijn geweest (Uit: Weijerman et al., 2005).
1
0,5
0
-0,5
-1
1
0,5
0
-0,5
-1
21.1%
‘78 ‘79 ‘88 ‘89 ‘97 ‘98
12%
PC1 scores van alle tijdseries
PC2 scores van alle tijdseries
De Levende Natuur - september 2009 | 299
De Noord ee
ding, als oorzaak van (soms giftige) algen-
bloei of verandering van soortensamen-
stelling van algen en mogelijk ook van
algeneters gezien (Philippart et al., 2000).
Van Nes et al. (2007) vonden in 1995 in de
Noordzee een verschuiving van brokkel-
sterren (Ophiothrix fragilis) naar Modder-
garnalen (Callianassa subterranea), waarbij
door de organismen zelf veroorzaakte
sedimentstabiliteit een rol kan hebben
gespeeld.
Deze variabiliteit van het ecosysteem
vormt een groot probleem bij het hanteren
van instandhoudingsdoelen als uitgangs-
punt voor gebiedsbescherming. Want hoe
bruikbaar zijn starre doelen in zo’n varia-
bel systeem? Misschien dat een gebruiks-
gerichte benadering uitkomst kan bieden,
want gebruiksfuncties kunnen we regule-
ren, natuurlijke variatie niet.
De ambitie bij gebiedsbescherming
Een tweede probleem bij het formuleren
van instandhoudingsdoelen is de vraag
wat ons referentiepunt is. Nemen we de
huidige, zwaar aangetaste, situatie als refe-
rentiepunt of streven we naar herstel van
een natuurlijke situatie? En hoe doe je dat
in een gebied dat al meer dan een eeuw
lang door de visserij wordt beïnvloed?
Bij de vraag welke natuurwaarden we pre-
cies willen beschermen speelt ook het
ambitieniveau een grote rol. Het beleid
moet duidelijke keuzes maken. Willen we
wildernis, arcadische natuur, gebruiks-
natuur? Op land maken we die keuzes ook:
willen we natuurlijk bos, mooie veeteelt-
natuur of grootschalige monocultuur? De
effecten zijn duidelijk zichtbaar en keuzes
kunnen gemaakt worden, alles op z’n plek
en tijd. Op land dus wel, maar op open
zee?
In de analyse van te beschermen gebieden,
zoals beschreven in Lindeboom et al. (dit
nummer), zijn ook de effecten van gebruik
op de ecologisch waardevolle gebieden in
kaart gebracht (Lindeboom et al., 2005).
Voor alle gebieden blijkt van alle mense-
lijke handelingen op zee de visserij de
grootste effecten te hebben, gevolgd door
vervuiling door de scheepvaart. De effec-
ten van olie-, gas- en zandwinning, wind-
energie en defensie zijn klein en meestal
lokaal. Wel leidt de toenemende zandwin-
ning en vooroeversuppletie tot meer ver-
storing in de Kustzee.
Het grootste negatieve effect op de Noord-
zee wordt veroorzaakt door de boomkor-
visserij op Schol en Tong (Solea solea), die
met zijn grote aantal zware wekker-
kettingen de zeebodem als het ware
omploegt. Als dat vaak genoeg gebeurt,
ontstaat het zogenoemde geploegde habi-
tat (Lindeboom et al., 2008). Kenmerken
zijn het ontbreken van bodemstructuren,
verminderde habitatcomplexiteit, een ver-
laagde biodiversiteit (Duineveld et al.,
2007) en het ontbreken van oudere vissen
en zelfs van sommige vissoorten (Linde-
boom, 2008). Als niet met wekkerkettingen
wordt gevist maar bijvoorbeeld met garna-
lenkorren, bordentrawl of pulskor, wordt
de bodem niet zozeer geploegd maar
geharkt. Het effect op de in de bodem
levende organismen is minder, maar ook
hier worden zich op de bodem bevindende
organismen of structuren voortdurend
beschadigd en beïnvloed. Vroeger lagen er
bij de Centrale Oestergronden grote oes-
terbanken, maar die zijn volledig weg (Lin-
deboom et al., dit nummer). Ook roggen
en Wulken (Buccinum undatum) zul je nog
nauwelijks aantreffen en grote schelpdie-
ren als Noordkrompen (Arctica islandica)
zijn sterk op hun retour. Wat gaan we nu
beschermen, de karakteristieken van een al
bevist gebied of leggen we onze ambities
hoger? Willen we nu een geploegd of een
geharkt habitat in stand houden? Of willen
we herstel mogelijk maken? Dat laatste
kan alleen als in de beschermde gebieden
met name visserijmaatregelen genomen
worden.
Als in (toekomstige) windparken niet gevist mag worden fungeren deze parken ook als een
beschermd gebied voor onderwaternatuur. De eerste uitkomsten van onderzoek in het windpark
bij Egmond aan Zee laten zien dat het inderdaad zo lijkt te werken (foto: Han Lindeboom).
300 | De Levende Natuur - jaargang 110 - nummer 6
Van belang is ook hoe we het resultaat van
gebiedsbescherming zichtbaar maken voor
het grote publiek. In figuur 2 zien we drie
gebieden. Eén op papier beschermd, één
zwaar bevist en een platform. Maar van de
natuur is weinig te zien. Een eindeloos
voortdeinende blauwe vlakte met soms
een oprijzende constructie. En juist rond
het platform is de natuur enigszins
beschermd, omdat daar niet gevist mag
worden. Maar die onderwaternatuur is
onzichtbaar, en dit is een groot probleem
als je beschermingsmaatregelen politiek of
maatschappelijk wilt verankeren. Uit het
oog, uit het hart. Hier ligt een grote uitda-
ging voor onderzoek en milieuorganisaties.
In een door een aantal instituten gezamen-
lijk opgezette website www.zeeinzicht.nl
wordt geprobeerd die natuur dichter bij het
grote publiek te brengen.
Mogelijkheden voor beheer
Het vastleggen van de huidige situatie in
vaste instandhoudingsdoelen is dus om
meerdere redenen problematisch: vanwege
de variabiliteit van het ecosysteem in de
Noordzee en vanwege de slechte conditie
waarin de Noordzee natuur zich nu
bevindt. Ook is met de huidige stand van
onze wetenschappelijke kennis niet aan te
geven hoe groot te beschermen gebieden
voor de verschillende soorten precies moe-
ten zijn om instandhoudingsdoelen te
bereiken. Als dat soort vragen beantwoord
moet worden, is eerst nader vergelijkend
onderzoek in grote volledig beschermde en
open gebieden noodzakelijk.
En als we nu wegens dit gebrek aan kennis
de doelen zo ruim omschrijven dat ze wel
ecologisch te handhaven lijken, bieden ze
geen enkel handvat voor beleid, en leiden
dus waarschijnlijk tot weinig bescherming.
De vraag is: wat dan wel?
Het lijkt dan werkzamer om specifieke
beleidsdoelen te definiëren per te bescher-
men deelgebied. Per habitat, gebied of
soort wordt dan aangegeven welke mate
van menselijke beïnvloeding men accepta-
bel acht, de keus tussen ‘wildernis’ en
‘gebruiksnatuur’. Daarna formuleert men
per gebruiksfunctie de maatregelen die
nodig zijn om het gekozen beschermings-
niveau te handhaven. Wat het ecosysteem
dan in werkelijkheid doet is afhankelijk van
alle sturende factoren en kan afwijken van
instandhoudingsdoelen, maar men voor-
komt hiermee een rigide nastreven van
mogelijk onbereikbare doelen. Niet de aan-
wezigheid van bepaalde soorten of aantal-
len organismen, maar de afwezigheid van
menselijke handelingen die het ecosys-
teem significant beïnvloeden is dan het cri-
terium voor bescherming in open zee. Dit
is beter te controleren en voorkomt de
noodzaak van zeer uitgebreide monitoring-
programma’s. Om internationaal aan te
sluiten is een combinatie van instandhou-
ding- en beheerdoelen mogelijk. Maar als
men dan bedenkt dat alleen menselijke
handelingen zijn te beïnvloeden en gemak-
kelijk te controleren, zouden de beheerdoe-
len leidend kunnen zijn.
Twee voorbeelden: Friese Front en Klaver-
bank.
Het Friese Front is mondiaal gezien mis-
schien wel het meest unieke stukje ecosys-
teem dat in het Nederlandse deel van de
Noordzee ligt, en verdient zeker een vorm
van bescherming. Maar gebieden als het
Friese Front staan (ten onrechte) niet in de
Habitatrichtlijn. Ten opzichte van natuur
op land in Nederland zouden we het Friese
Front kunnen vergelijken met soortenrijke
ooibossen, maar door de hoge visserijdruk
dan wel geploegde bossen. Dus van de
oorspronkelijke ‘oude bomen, planten en
dieren’ is weinig over. Het natuurlijke habi-
tattype fronten is al veranderd in het type
geploegde habitat met kenmerken van het
frontensysteem (Lindeboom et al., 2008).
Is dat wat we willen beschermen en waar-
voor we instandhoudingsdoelen willen
opstellen? Of wordt het streven de unieke
fauna van dit gebied weer een ontwikke-
lingskans te geven door de menselijke han-
delingen die dit negatief beïnvloeden uit
dit gebied te weren. Als zou worden beslo-
ten dat het beheerdoel een zo natuurlijk
mogelijk Friese Front is (een maatschappe-
lijke en politieke keuze), dan dient als con-
sequentie hiervan de bodemberoerende
visserij (ploegen of harken) voorkomen te
worden. Het voorkómen van visserijeffec-
ten op de bodem wordt dan het beheer-
doel. Men kan er natuurlijk ook voor kie-
zen het huidige gebruik door te laten gaan,
maar dan beschermen wij slechts een
geploegde zeebodem. Op land zouden we
dit niet doen, in zee wel? De instandhou-
dingsdoelen zijn dan een zo natuurlijk
mogelijk frontensysteem – inclusief de
natuurlijke variatie en effecten van klimaat-
verandering-; beheerdoel wordt het weren
van alle handelingen die dit onmogelijk
maken. Het systeem als geheel bepaalt
dan wat er uiteindelijk groeit.
Ook voor de Klaverbank, net als Zuid Lim-
burg voor ons land uniek, maar zeker
zulke mooie gebieden naar het westen, is
een dergelijke afweging te maken. De keus
is natuurlijk, geploegd of geharkt grind-
habitat, al dan niet met extra structuur-
vormende objecten. Als de keus op het
eerste valt, dan zal beschadigende bodem-
beroering voorkómen moeten worden,
zodat het systeem een vrije kans heeft uit
te groeien tot wat het kan zijn. Dat zal bij-
voorbeeld door klimaatverandering varia-
bel zijn, maar wel het optimale wat onder
de van nature gegeven omstandigheden in
ons enige mariene grind- en stenengebied
mogelijk is. Ook voor de Doggersbank en
de Kustzone kunnen dit soort keuzes wor-
den gemaakt.
Tot slot
Als we in de beschermde gebieden niets
aan de visserij veranderen zijn deze ‘zee-
reservaten’ het papier niet waard waarop
ze zijn ingetekend. In 1990 heb ik er al
op aangedrongen 25% van de zee voor
Fig. 2. Drie verschillende
gebieden in de Noordzee.
Links op papier
beschermd, midden
zwaar bevist en rechts
een productieplatform,
maar van de verschillende
natuur zien we niets.
Omdat rond een platform
niet gevist mag worden,
ligt daar binnen een straal
van 500 m het meest
beschermde gebied
(foto’s links en midden:
Hans Verdaat, IMARES;
foto rechts: NAM).
De Levende Natuur - september 2009 | 301
De Noord ee
a-selectieve, bodemberoerende visserij te
sluiten (Lindeboom, 2000). Het creëren
van een aansluitend netwerk van mariene
beschermde gebieden is een uitdaging op
EU- en mondiaal niveau. In andere delen
van de wereld, bijv. Australië, is gebleken
dat gebiedbescherming met uitsluiting van
de visserij goed werkt (Gell & Roberts,
2003). Nu bij ons nog.
In het beleid ten aanzien van mariene
gebieden ligt steeds meer nadruk op de
ecosysteembenadering (Ecosystem Based
Management). Deze ecosysteembenade-
ring, die ook door de EU in het gemeen-
schappelijke visserijbeleid moet worden
opgenomen, houdt in dat we de mense-
lijke handelingen reguleren tot een niveau
waarop we geen ongewenste ontwikkelin-
gen creëren. Voor politiek, beleid en onder-
zoek ligt hier de uitdaging voor het opstel-
len van een duidelijke ontwikkelingsvisie,
adequate monitoring, communicatie en
het creëren van een juridisch fundament
voor een duurzaam gebruik en bescher-
ming van de zee. Gebiedsbescherming is
daar een belangrijk onderdeel van.
Literatuur
Alheit, J. & E. Hagen, 2002. Climate Variability
and Historical NW European Fisheries. In:
Climate Development and History of the North
Atlantic Realm. G. Wefer, H. Berger, K.E. Behre
& E. Jansen (eds). Springer-Berlin: 435-445.
Beaugrand, G., 2004. The North Sea regime
shift: evidence, causes, mechanisms and con-
sequences. Progr. in Oceanogr. 60: 245-262.
Duineveld, C.A., M.J.N. Bergman & M.S.S.
Lavaleye, 2007. Effects of an area closed to
fisheries on the composition of the benthic
fauna in the southern North Sea. ICES Journal
of Marine Science 64: 899-908.
Gell, F.R. & C.M. Roberts, 2003. Benefits bey-
ond boundaries: the fishery effects of marine
reserves. Trends Ecol. Evol. 18 (9): 448-455.
Hempel, G., 1978. North Sea fisheries and fish
stocks- A review of recent changes.
Rapp. P.-v. Réun. Cons. Int. Explor. Mer 173:
145-167.
Lindeboom, H.J., 2000. The need for closed
areas as conservation tools. In: M.J. Kaiser &
S.J. de Groot (eds.). Effects of fishing on non-
target species and habitats. Blackwell Science
Ltd., Oxford: 290-302.
Lindeboom, H.J., J. Geurts van Kessel & L. Ber-
kenbosch, 2005. Areas with special ecological
values on the Dutch Continental Shelf. Report
RIKZ/2005.008. Alterra Report nr. 1203.
Lindeboom, H.J., 2008. De veranderlijke zee in
het Anthropoceen: over regime shifts, mense-
lijk gebruik en bescherming. Inaugurele rede,
Wageningen Universiteit, 12 oktober 2008.
Lindeboom, H.J., E.M. Dijkman, O.G. Bos,
E.H. Meesters, J.S.M. Cremer, I. de Raad &
A. Bosma, 2008. Ecologische Atlas Noordzee
ten behoeve van gebiedsbescherming. Wage-
ningen IMARES. ISBN: 978-90-74549-12-7.
Philippart, C.J.M., G.C. Cadée, W. van Raap-
horst & R. Riegman, 2000. Long-term phyto-
plankton-nutrient interactions in a shallow
coastal sea: Algal community structure,
nutrient budgets, and denitrification potential.
Limnol.Oceanogr. 45: 131-144.
Rosenzweig, C., D. Karoly, M. Vicarelli, P. Neo-
fotis, Q. Wu, G. Casassa, A. Menzel, T.L. Root,
N. Estrella, B. Seguin, P. Tryjanowski, C. Liu,
S. Rawlins & A. Imeson, 2008. Attributing phy-
sical and biological impacts to anthropogenic
climate change. Nature 453: 353-357.
Weijerman, W., H.J. Lindeboom & A. Zuur,
2005. Regime shifts in marine ecosystems of
the North Sea and Wadden Sea. Mar. Ecol.
Progr. Series 298: 21-39.
Summary
Marine protection in a variable ecosystem,
problems and possibilities in the North Sea
The Netherlands has designated five areas for
marine protection in the Dutch part of the
North Sea and is now in the process of setting
ecological targets and management measures.
However, the North Sea has a highly variable
ecosystem. What is the usefulness of static tar-
gets in a system that has a high natural and
man-induced variability and where the effects
of climate change become more and more
noticeable. In this article, the variability of the
North Sea ecosystem is described, including
the occurrence of regime shifts. Possible
causes are natural drivers such as changing
climate and man-induced pressures such as
fisheries. It is argued that static ecological tar-
gets are not applicable in such a variable sys-
tem and that it would be better to set targets
for the amount of human pressure that can be
allowed. E.g. if we strive for a system as natu-
ral as possible, the impact of bottom touching
fishing gears should be minimized. Not the
presence of certain amounts of organisms, but
the absence of human pressures should then
become the leading principle in managing
Marine Protected Areas.
Prof.dr. H. Lindeboom
Directielid wetenschap Wageningen IMARES
Postus 167
1790 AD Den Burg
e-mail: han.lindeboom@wur.nl


Gebiedsbescherming in een variabel ecosysteem, problemen en mogelijkheden in de Noordzee

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Name not available

Wageningen Yield

NARCIS