Om de verdroging in delen van de Biebrza-vallei (moerasgebied in het noordoosten van Polen) tegen te gaan, is met steun van de Nederlandse overheid een langjarige samenwerking op touw gezet tussen onderzoeksinstituten en universiteiten in Nederland en Polen. Het onderzoek moest de effecten van herstelmaatregelen in kaart kunnen brengen. Met behulp van hydrologische modellen zijn maatregelen, zoals het afdammen van kanalen of dempen van slootjes, geëvalueer

Mioduszewski, W.

Querner, E.P.

Slesicka, A.

Dutch

NARCIS 

Samenwerking Nederland-Polen op gebied van water en natuur in de Biebrze-vallei

Name not available

Wageningen Yield 

16 H2O / 19 - 2009
Samenwerking Nederland-Polen op gebied 
van water en natuur in de Biebrza-vallei
Om de verdroging in delen van de Biebrza-vallei (in het noordoosten van 
Polen) tegen te gaan, is met steun van de Nederlandse overheid een langjarige 
samenwerking op touw gezet tussen onderzoeksinstituten en universiteiten in 
Nederland en Polen. Het onderzoek moest de effecten van herstelmaatregelen 
in kaart brengen. Met behulp van hydrologische modellen zijn maatregelen, 
zoals het afdammen van kanalen of dempen van slootjes, geëvalueerd. 
De Biebrza-vallei is één van de laatste, nagenoeg onbedorven moerasgebieden van Europa. De 
rivier de Biebrza heeft een lengte van 165 
km, loopt door een licht glooiend landschap 
en is omgeven door laagveenmoerassen en 
hooilanden. De afvoer van de rivier vertoont 
grote fluctuaties. In de zomer en het najaar 
is de afvoer 10 tot 20 kubieke meter per 
seconde. In het vroege voorjaar, als de sneeuw 
smelt, neemt de afvoer enorm toe tot meer 
dan 100 kubieke meter per seconde en 
overstroomt de vallei grotendeels. Zowel het 
kwelgevoede laagveen als de overstromings-
vlakte herbergen een grote verscheidenheid 
aan zeldzame plantensoorten, trekvogels en 
broedvogels. In 1994 is een gebied van 59.000 
ha uitgeroepen tot nationaal park.
De Biebrza-vallei is ook van belang voor 
Nederlandse beleidsmakers en beheerders 
van andere natuurgebieden. Deze ontlenen 
hun streefbeelden voor natuurherstel- en 
ontwikkeling in Nederland mede aan de 
ecosystemen in de Biebrza-vallei1). Ook bij de 
implementatie van de Kaderrichtlijn Water is 
het van belang om over referenties van rivier-
systemen te beschikken en staat de Biebrza 
model voor een zeer goede ecologische 
toestand. 
Ook de Biebrza-vallei wordt bedreigd. Meer 
dan 100 jaar geleden zijn in delen van het 
gebied drainagekanalen aangelegd om 
het geschikt te maken voor de landbouw. 
Hiervan is weinig terechtgekomen, maar 
door de nu nog aanwezige kanalen en sloten 
(verbeterde ontwatering) verdroogt het 
gebied en verdwijnt het veen langzaam. De 
vallei werd door de boeren uit de omgeving 
als hooiland gebruikt. Op deze manier 
werden die gebieden ook beheerd en 
behield het gebied zijn open karakter. Binnen 
de grenzen van het nationale park zijn nog 
grote stukken land in eigendom van de 
boeren uit de nabije omgeving.
Begin jaren ‘90 trad in Polen door de 
overgang van het communistische 
systeem naar meer democratie ook een 
grote verandering in de landbouw op. 
De minder rendabele landbouwgronden 
worden niet meer door de boeren gebruikt. 
Daardoor werden grote stukken land van 
het nationale park, de natte hooilanden, 
niet meer onderhouden en kwam er opslag 
van struiken en bosjes. Deze begroeiing 
onttrok meer water uit de grond; het gebied 
werd nog droger. Om verdere verdroging 
tegen te gaan zijn maatregelen nodig om 
de drainerende werking van de gegraven 
kanalen te verminderen. Vernatting is ook 
nodig om de mineralisatie een halt toe 
te roepen en veengroei weer op gang te 
brengen. Tevens is vernatting een middel 
om de voortgaande opslag van struiken en 
bomen af te remmen. Bij de boeren in het 
gebied bestond echter de angst dat de nog 
in gebruik zijnde hooilanden te nat zouden 
worden2), 3).
Door de beheerders van het nationale park 
is een integraal actieplan opgesteld om 
alle problemen in het gebied op te lossen. 
Hieraan werkt ook het Wereld Natuur 
Fonds mee. Om de natuurbescherming 
in Oost-Europa te stimuleren, heeft het 
ministerie van LNV (directie Natuurbeheer) 
geld beschikbaar gesteld voor gezamenlijk 
onderzoek en uitvoering van projecten. In 
opdracht van LNV zijn  tussen 1995 en 2005 
verschillende projecten in de Biebrza-vallei 
uitgevoerd om de effecten van herstel-
maatregelen in kaart te brengen. Op die 
manier werd een bijdrage geleverd aan het 
behoud van waardevolle natuurgebieden 
in Oost-Europa (PIN/BBI-MATRA fondsen). 
Van Poolse zijde werkten het Biebrza 
Nationale Park, het Wereld Natuur Fonds, het 
landbouwkundig onderzoeksinstituut IMUZ 
en de landbouwuniversiteit van Warschau 
mee. Van Nederlandse zijde waren hierbij 
betrokken de Universiteit Utrecht en Alterra 
(en het voormalig Staring Centrum).
De Biebrza-vallei kent hoge grondwater-
standen en omvat veel oppervlaktewater. 
Om het effect van maatregelen in zo’n 
gebied te evalueren, is een model nodig 
dat hiervoor geschikt is. Daarbij is een 
beschrijving van het bodemwater in de 
onverzadigde zone van groot belang. 
Daarnaast zijn de dynamiek in de vocht-
berging, gewasverdamping, percolatie 
en capillaire opstijging van groot belang. 
Tevens is een koppeling van het grond- en 
oppervlaktewater cruciaal. Daarom koos men 
voor SIMGRO. Dit model beschrijft de water-
huishouding niet-stationair. Grondwater-, 
bodemwater- en gewas-atmosfeerinteracties, 
Het stroomgebied van de Biebrza en het gelijknamige nationale park.
17H2O / 19 - 2009
achtergrond
en het oppervlaktewater wordt op geïnte-
greerde wijze gemodelleerd. Voor IMUZ was 
het toepassen van een toch wel complex 
model als SIMGRO niet nieuw: sinds 1994 
werd het reeds in enkele projecten gebruikt, 
gericht op landbouwkundige aspecten als 
peilbeheer en waterbeschikbaarheid. Voor de 
Biebrza, met strenge winters en langdurige 
perioden met sneeuw, is het van belang dat 
deze weersomstandigheden in het hydrolo-
gisch model worden meegenomen. Hiervoor 
is een module aan het model gekoppeld 
die de hydrologische processen in perioden 
met sneeuw en strenge vorst beschrijft. Het 
model is voorts getoetst aan beschikbare 
grondwaterstandgegevens en afvoeren van 
de rivier de Biebrza.
Onderzoeksresultaten
In het onderzoek zijn maatregelen doorge-
rekend om het gebied weer natter te maken. 
In diverse scenario’s zijn kanalen afgedamd 
of slootjes gedempt en stroomt het water 
weer via oude rivierlopen door het gebied. 
Deze maatregelen bleken zeer effectief om 
het natuurgebied weer natter te maken en 
de mogelijke overlast voor de boeren bleef 
beperkt. Uit de modelberekeningen bleek ook 
dat de bebossing een groot effect heeft op de 
waterhuishouding, namelijk een verlaging van 
de grondwaterstanden in de zomer4).
Voor het behoud van dit unieke wetland 
en de daar voorkomende vegetaties, is 
daarnaast de stroming van grondwater 
in beeld gebracht. De herkomst van 
grondwater, indien van oorsprong uit 
gebieden met landbouw en dus mogelijk 
rijk aan nutriënten, kan nadelig zijn voor het 
gebied. 
Afbeelding 1 geeft een beeld van zo’n 
analyse voor het benedenstroomse deel 
van de Biebrza-vallei5). Hieruit blijkt dat het 
grondwater vanaf de hoger gelegen delen 
aan beide zijden van de vallei met name in 
de winter het veengebied voedt. Daarnaast 
stroomt ook water vanuit de Biebrza-rivier 
naar het veengebied. Deze informatie geeft 
een beeld van de beschikbaarheid van 
(grond)water en een globale aanwijzing van 
de waterkwaliteit. De informatie is gekoppeld 
aan vegetatiekarteringen6) en diende als 
basis voor adviezen aan het Nationale Park.
Discussie
Bij de implementatie van de Kaderrichtlijn 
Water zijn waterbeheersmaatregelen van 
groot belang. Het doel daarbij is om een 
groot aantal riviersystemen weer terug te 
brengen naar de ongestoorde situatie. De 
Biebrza-vallei, met zijn zeer hoge natuurlijke 
staat, is een uniek moeraslandmilieu dat van 
groot belang is voor de KRW. Daarnaast is het 
ook een prachtig gebied voor internationale 
onderzoeksteams. De studies met betrekking 
tot de hydrologische randvoorwaarden voor 
de Biebrza-vallei en de stroming van grond- 
en oppervlaktewater geeft een goede basis 
voor de uitwerking van waterbeheerplannen, 
niet alleen voor dit gebied, maar ook voor 
andere soortgelijke systemen elders in 
Europa.
De langdurige samenwerking op gebied van 
natuurbehoud in Oost-Europa heeft ook veel 
kennis en goede contacten voor Nederland 
opgeleverd. Door de samenwerking is 
een groot aantal rapporten en artikelen 
verschenen in Nederland en Polen en in 
internationale tijdschriften. Bij de toetreding 
van Polen tot de Europese Unie kwam een 
einde aan de Nederlandse stimulerings-
fondsen voor natuurbehoud. Daarmee is ook 
een periode afgesloten van hechte samen-
werking tussen Nederland en Polen op dat 
gebied.
Erik Querner (Alterra)
Waldemar Mioduszewski en Alicja Slesicka 
(IMUZ) 
Zie ook pagina 27.
NOTEN
1) Wassen M., M. Bootsma en W. Bleuten (2002). 
Geografische referenties; de Biebrza-vallei als 
voorbeeld. Landschap nr. 1, pag. 17-32.
2) Querner E. (1999). Hydrologische maatregelen in 
Biebrza-vallei: Nederland helpt Polen met vernatting 
natuurgebied. H2O nr. 18, pag. 46-47.
3) Mioduszewski W. en M. Wassen (2000). Some aspects 
of water management in the valley of Biebrza River. 
Falenty Wydawnictwo IMUZ pag. 109.
4) Nauta A., J. Bielecka en E. Querner (2005). 
Hydrological model of the Lower Biebrza Basin; 
using the model as a management tool. Alterra. 
Rapport 1179.
5) Querner E., A. ?lesicka en W. Mioduszewski (2004). 
Ecohydrological system analysis of the Lower Biebrza 
Basin. Journal of Ecohydrology & Hydrobiology nr. 4, 
pag. 307-313.
6) Mioduszewski W. en E. Querner (2002). Hydrological 
system analysis in the Valley of Biebrza River. Falenty, 
IMUZ en Alterra.
De Biebrza-vallei in de zomer. De Biebrza in het vroege voorjaar als de gehele vallei overstroomt.
Afb. 1: Berekende grondwaterstroming in de Biebrza-vallei.


Samenwerking Nederland-Polen op gebied van water en natuur in de Biebrze-vallei

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

NARCIS

Name not available

Wageningen Yield