Gürler, Binnur

Turkish

eArsiv@Anadolu (Anadolu Univ.)

KLASİK GELENEK i: KÖKLER, İZLER VE ETKİLERBinnur GÜRLER*Sanat; mimari, resim ve heykeli olduğu kadar edebiyat vemüziği de içeren bir terimdir. Fakat bir nesne ile fiziksel sunuşa sahipolan sanat dalları her zaman insanın çevresinin parçasıdır ve böylecesanatın görsel etkileri insan yaşantısına direkt olarak katılmaktadır. Halagörsel bir gerçeklik olarak var olan mimari, resim ve heykel tarihselsürekliliğe sahiptir. Karanlık çağlarda görsel zincir kırılmış olmaklabirlikte görsel gelenekte kesin bir boşluk yoktur. Hatta usta ile çırakarasındaki kişisel devamlılık zaman zaman kopmuş olsa bile arta kalangörsel eserlerle nesilden nesile etkilenme sürmüştür.Şimdiki zaman içerisindeki bir yaratı geçmişin bilgisinebağlıdır. Şimdi var olanın anlamı ve yorumu, onunla beraber bugünekadar gelenin anlamı ve yorumuyla ilişkilidir ve ancak beraberdüşünülebilirler.Gelenekle benzerlikler kurulmadıkça anlam ve yorumgerçekleşemez. Yaşamla ilgili davranışların yapısında yer alan gelenektarihsel süreçte dönemler ve stiller içerisinde geçişlerle izlenebilir.Kanıtlar, yeniliği geleneğe bağdaştırma çabasının sürekli olduğunugösterir. Devam edegelen yaşantı içerisinde, yeni bir eğilim kabuledilirken, tezat gibi görünen önceki örnekler korunarakdeğerlendirilmekteve böylece gelenek yaşatılmaktadır.Görsel sanatlar içerisinde özellikle resim ve heykel insanlığınalın yazısıyla yakından ilişkilidir: Kadın ve erkeğin bir tanrı ya dabilinmezin karşısındaki varoluş durumları, fertler ya da topluluklararasındaki ilişkilerin kurulması, aşk ve nefret, yaşam ve ölüm arasındakiuzlaşma, dünyasal varlıklar ve ruhsal ölümsüzlük. Sadece resim veheykelle insanlığın bu alın yazısı görsel imajlar olarak verilebiimiştir.* Doç.Dr., Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Öğretim Üyesi.82Odysseia ile başlayan çizgide ortaya konan mitoslar ve davranışkuralları repertuarı içinde kişinin bireysel serüvenine ağırlık verilmiştir.Böylece Avrupa'da yüzyıllar boyunca bu çıkış noktasının unutulmadığıçeşitli akımlarda ortak özlemler ortak görüşlere sahip bir toplumunortaya çıkmasına yardımcı olmuştur". Batı uygarlığı antik Yunankaynaklarındangelişerek felsefe, bilim ve sanat geleneğini bu kaynaktanalmıştır. Dünyanın diğer büyük uygarlıklarındanbu açıdan farklıdır-.Antik Yunan uygarlığınınbüyüklüğünün temelinde başlıca prensip olanuyum yer alır. Bu uygarlık ve onu oluşturan düşünceler panhellenikşehirlerle ve Hellas topraklarıyla sınırlı kalmamış bugünkü Batıuygarlığınınçerçevesini oluşturrnuştur-'.Batı, tarihinin başlangıcı olarak iki hareket noktası kabul eder:Roma'nın kuruluşu ve İsa'nın doğumu. Batı, kültürünün bu ikikökenini kendisinde birleştirmiştir. Roma, ortaya koyduklarıylabir yolgösterici olmuştur. Oysa Roma kültürü bir alıntı kültürüdür. M.Ö. 4.yüzyılda Roma, tarih sahnesine Yunan dünyasının bir uydusu olarakçıkar. Edebiyatı ve görsel sanatları ise art arda gelen Hellen dalgalarınınRoma'ya sürekli çarpması olarak tanımlanabilir. Bir özümlerne dehasıolan Roma, yabancı biçimler ve temalar arasında ustaca seçim yapar.Diğerlerine oranla küçük bir kıta olan Avrupa'nın ortak kültürvarlığının ögeleri antik çağ ve bu çağın felsefesi, Roma İmparatorluğuve bunun hukuki ve siyasi düzeni, Hıristiyanlık ve İncil, demokrasi vemodern zamanlarda gerçekleşen sanayi devrimidir. Yerleşmiş bir kanıyagöre, Avrupa uygarlığı, Yunanlılardan,Romalılardanve Yahudilerdenmi rastı r". Avrupa, Yunanistan'a belirli bir insan ve toplumkavramının biçimi ve ana çizgilerini, Roma İmparatorluğu'nasiyasal vehukuksal kavramlardan oluşan bir çerçeveyi, Hıristiyanlığa ise biruygarlığın ruhunu ve özünü borçludur'. Yunan ortaçağı DoğuAkdeniz'i ve Ege kültürünü klasik kültüre götürmüştür. Bunu Helleni2345Edith Hamilton, The Greek Way To Western Civilization, New York 1948,1.Bertrand Russell, Wisdom Of The West, London 1960 (2nd ed.),13.Bertrand Russell, Wisdom Of The West, 35.Claude Delmas, Avrupa Uygarlık Tarihi (Çeviren NihaI Önal), İstanbul 1973,5.C1aude Delmas, a.g.e, 7.83rönesansından bin yıl sonra yeni bir çürüme bunalımı ve yeni bir doğuşizler: Avrupa uygarlığınındoğuşu''.A vrupa uygarlığının köklerinden biri olan antik Yunanuygarlığının birden bire doğuşunu açıklamak ölçüsünde güç ve şaşırtıcıbir iş yoktur. O uygarlığı kuran ögeler zaten binlerce yıldan beri Mısırve Mezapotamya'da bulunmaktaydı, oradan da komşu ülkelereyayılmıştı. Fakat Yunanlılarsağlayana değin belirli ögeler eksik kaldı.Onların sanat ve edebiyatta başardıklarını herkes bilir. Fakat salt anlıksalalanda yaptıkları apayrı niteliktedir?Hepsi değil fakat büyük bir bölümü tutkulu, mutsuz, kendisiylesavaşta, anlıkla bir yöne, tutkuyla başka bir yöne yönelmiş, sanatıyaratan imge gücüne ve cehennemi yaratan kendi hakkını istemli birbiçimde arama tutumuna sahip kişilerdir. Dünyayı hiçbir şey bütün birgelecek için onların değiştirdiği ölçüde değiştirmedi'',Tarihçiler batıuygarlığının tümü için Hellas topraklarının bir anne olduğunuvurgular",Bugün antik Yunan ve Roma dünyasını tanımlayan "klasik"kelimesi Lo A vrupa sanatında bir geleneği anlatır. Daha çok Roma veRönesans gözlüğü ile bakılmış bu dünyaya duyulan aşkın kalıntılarıAvrupa'ya Rönesans dönemi ile katılmıştır. Edebiyatta ve sanatta antikYunan öğretilerinin özümsendiği görülür. Bu kültürün topraklarınagiden köklerin verdikleri hiçbir zaman kaybolmayan bir zevkle eserleryaratır. Zevkin oturmuş ölçüleri, güzelliğin standardı, estetiğin felsefitemeli, güzellik idealinin yerleşik durumu insanlığın birçok jenerasyonu6789Claude Delmas, a.g.e.,16.B.Russel, Batı Felsefesi Tarihi i (Antikçağ), Bilgi Yayınevi, Ankara 1972(2.Baskl),69.B.Russel, Batı Felsefesi Tarihi i (Antikçağ),90..ı.CStobart, The Glory That Was Greece, London 1964, i; bu konuda dahageniş bilgi için bakınız: Edith Hamilton, The Greek Way To WesternCivilization, New York i 948, i 69- i 90.i O The Oxford Companion To Classical Literature (Compiled and edited by SirPaul Harvey) Oxford At The Clarendon Press, i 95 i, i 06. Kelime Latinceclassicus'dan (yüksek sınıfa ait) gelir.84boyunca Hellas'ın sağladığı binlerce konu ile olmuştur. Eserlerin özelbir zevk için değil şehirlerin ve tanrıların onurlandırılması içinyapılması, romantik olmayışıarı ve idealist oluşları bu uygarlığınyaratma gücünün üç etkenidirIL.Yunan mimarisi, heykel ve resmi yaşayan canlıların özellikleinsanın kakarter ve davranışlarının tipik formu olarak tanımlanır. Sadeceinsan bedeninin yapısı ve hareketi değil insan ruhunun aktif ve pasifduyguları da betimlenir. Özel gözlemlerin bolluğu bu sanata evrensel birtecrübe kazandırmıştır. Böylece olağan üstünün çokluğunu yakalayıpdüzenleyerek klasik sanatın sonsuz zaferini oluşturmuşlardır. Aynızamanda aşılamaz bir bariyer kurmuşlardır. Onların formülü insanbiçimini ortaya koyar. Klasik güzel pozda hareket dinlenerek yumuşar.Klasik pathos motifinde ise durgunluktan sıyrılır. Böylece klasik sanattahem hareketsizlik hem de hareket nesnede aynı prensiple ortayaçıkarl 2 ,Antik Yunan insanlığa mitoloji hediye etmiş ayrıca Avrupauygarlığının gelişimini sağlamıştır. Başarı nedenlerinden biridokunulamaz ve kirlenemez bir zamana ait olmalarıdır. Akdenizdünyasında çok yüksek hayal güçleri ve rekabet arzularıyla o kadarövülmüşlerdirki bugün gezegenimizde onların yaşadığı gibi bir yerolmadığı düşünülür. Sanatları yüzyıllarboyunca hayran olunarak devamettirilmiştir. Onların oluşumlarında İsa'nın doğumundan birkaç yüzyılönce bu insanların gelecek kuşakları etkileyecek yerleşim, çevre, dil,ahlaki ve manevi değerler, refah ve mekanizmayı inanç içindeyaratmalarındaki başarı görülür13,Düşüncelerinin şekillenmesinde ışığın büyük roloynadığıdüşünülür. Bu toprakların üzerindeki gökyüzünde ışığın kalitesifarklıdır. Sadece yazın bulutsuz günlerinde değil kışın bile ışık diğerAvrupa ülkelerindekine benzemez. Parlak, açık ve güçlüdür. Buanakaranın güzelliği ilk olarak ışığa bağlıdır ve Yunan görüşündeı ı J.c.Sıorbarı, a.g.e.,2-3.12 E.Panofsky, Meaning In The Visual Arts, The University Of Chicago Press,Chicago 1982,268-269.ı 3 C.M.Bowra, The Greek Experience, London 1958,2.85kuvvetli etkisi bulunur. Işık gözler üzerinde gizli bir disiplin yaratır.Nesnelerin kontur ve rölyef olarak belirmesini sağlar. Bu onların nedenbüyük heykeltıraş ve mimar olduklarını ve resimlerinde neden ısrar edenve kendine güvenen çizgilerin bulunduğunu açıklar!". Işık Yunanfelsefesinin kesin çizgilerle kavranmasını sağlamıştır. Bu insanlarduygularınıışığıngücüyle korumuşlar ve şevkle işlerine yansıtmışlardır.Eğer ışık bu ortamın ilk elemanı ise ikincisi denizdir. Anakaranın ya daadaların birçok bölgesini birbirine bağlayan deniz burada Avrupa'nındiğer ülkelerinden çok daha önemlidirl-'. Yunan karakterinin diğerkayda değer özelliği ise esnekliğidir. Bu özellikten dolayı uygarlıklarıyeni yerler keşfettikçe gelişmiştir. Bu gelişme sırasında uygarlıklarınınparlaklığını gelenekle yenilik arasındaki dengenin gücüylekorumuşlardır!".Herodot, Yunan olmanın dört kriterini soy, dil, din ve kültürbirliği olarak belirtir!" Bu birliğin sağlanmasında eğitimin önemli yerivardır. Mitoloji genç Yunanlıların eğitiminde başlıca rolü oynar. Biryandan mitolojinin görsel sunumu olan tapınak heykelleri diğer yandanmitosları tekrar tekrar söyleyen trajedilerin dolaylı etkileri daha kuvvetliolur. Fazlaca açıklama istemeksizin doğrudan ana noktaya işaret etmelerive her yeniden dönüşte eski hikayenin tümüyle değerli olduğunun takdiredilmesi mitolojinin diğer sanat dallarına göre trajedilerde geniş şekildekullanılmasını sağladı. Antik dünyada her insan kendini dini ilekimliklendirirdi. Her ulus kendi kökleri ve kendi tanrılarıylaadlandırılırdıI8. Antik insanın sanat ve edebiyatı özel gelenekleri herbirinin kişisel bir kültürün üyesi olduğunu gösterir. Din bağlantıyollarından bir tanesidir. Örneğin klasik dönemdeki Yunan trajedileridinidir. Din tüm ulusun kültürüdür ve özel karakter verir '",14 IC.M.Bowra, a.g.e., 1.ıs C.M.Bowra, a.g.e.,12 dipnot 14.16 d'C.M.Bowra, a.g.e.,16 dipnot 16, 19 ıpnot 17.ı 7 C.M.Bowra, a.g.e.,13 dipnot 15, 109 dipnot 18, i 17 dipnot 20.18 Ralph Ross, Symbols And Civilization, Science-Morals-Religion-Art, NewYork 1962, 176.ı 9 Ralph Ross, a.g.e., ın.86Yunanlılar, sanatlarında da görüldüğü gibi insanı çalışma içinmerkezi özne olarak kabul ediyorlardı. Konularını mitolojiden seçenYunan sanatının etkisi kişiler üzerine direkt olur. Kendi yöntemleriylebir hikaye anlatırlar ya da şiddetli bir hareketin en canlı anını gösterirler.Göze ve akla hitap ederler Yunan sanatı arkaik ve klasik dönemlerdegerçekçi ya da doğallığın dışında bir alandaydı. Bu sanatın başarısıinsan bedenine özgü olmasıdır. Sanat dallarında elde edilen tümtecrübelerin gerisinde meydan okurcasına yapılan analizler vardır.Sanatçılarseçtikleri konuların tüm detaylarıyla i1gilenirler. Bu nedenleYunan resmi ve heykeli çok açıktır ve o oranda anlaşılmazdır. Etkiyiarttıran özelliği de budur.Onlara göre sanat bir bakıma taklit ya da mimesis'dir. Heykeliçin kullanılan kelime "eikon" benzerlik ya da imaj anlamına gelir. Sanatmümkün olabilen ölçülerin seçilmesine bağlıdır. Sanatları natüralizm verealizm gibi iki gerçekten çokaz bahseder. Sanatçılar insan varlığı ileilgili yaptığı gözlemlerde gücü ve güzelliği en yüksek seviyedecanlandırır. Sanatçıların sunduğu insan bedeni onların nedensel birgözlemine dayanmaz. Onlar için ilgili ve en önemli olan duygularadayanır-".M.Ö.5.yüzyıldageniş vizyon, gelişmiş teknik, pozisyonlardakibüyük çeşitlilik ve harekette büyük özgürlükle seçicilik başlar.Heykeller tanrıları anlattıkları zaman gençlik ve kuvvetle dolu olduklarıgörülür. Esnek bir zerafet, güzel şekillendirilmiş bir yumuşaklık vardır.Parthenon'un frizlerinde en açık şekliyle bu özellikler bulunur. Bufrizlerin başlıca özelliği devamlılığıdır. Fakat bu devamlılıkmonotonluğa izin vermez. Sadece hareketlerin farklı şekilleri değil hersahnenin kendi karakterine sahip olması ve tamamlanmışlığı idealolanıgösterir. Burada kontrol edilmiş özgürlük hazırlanmış bir planınparçasıdır.Tüm bunlar daha sonra Roma'ya miras kalacak olan Yunanestetik teorileri ışığında gcrçekleşir-".Dayanak noktalarından dolayı bu sanat özel bir kaliteye sahiptir.Sanatla ilgili kuralların çoğu arkaik ve klasik dönemlerde şekillenmiştir.Yapısı içindeki birlikten dolayı bu sanatta tam ve tek bir dünyanın etkisi20 C.M.Bowra, a.g.e., 148-149.2 ı C.M.Bowra, a.g.e.,150-154, 158.87vardır. Hızla gelişmesini kendi orijinalliğine olduğu kadar, sanatınvatandaşlarınhayatındatuttuğu geniş yere de borçludur. Sanat, seven veanlayan bir halk tarafından beslenmiştir. Önemli zamanlarda ulusalolanbu sanat bize kişisellikten çok tüm bir toplumu ve tüm bir uygarlığıanlatır. Sanatçılarınavantajları ise problemleri çözmüş olmalarıdır. Sanatonlar için zamanın yenilmesi, korunan anıların yaşatılması, ölümdensonra zaferin devam ettirilınesidir-e.Böyle bir ortamın oluşturduğu klasik gelenek, Yunangeleneğinin mirasçısı olan Romalılara,onlardan da erken Hıristiyan veBizans dünyasının sanatına geçmiştir-e'. Heykel, resim ve diğer sanateserlerini biriktirme ve yağmalama çılgınlığı Romalıları ilk defa direktolarak Yunan dünyasının sanat merkezleri ile karşı karşıya getirir.LÖ.3. ve 2.yüzyılda gösterişli ganimetIer Roma'ya ulaşır. BöyleceYunan sanatına hayranlık oluşur ve Yunan geleneğinin Romaİmparatorluğu içerisinde devam etmesi sağlanır. LÖ.2.yüzyıldaRomalılar, Yunan sanatçılarının başlıca patronları olan Hellenistikkrallar gibi olmayı başarırlar. Evlerinin duvarlarını Yunan stilinderesimlerle süsleyip nişleri Yunan heykeltraşlığının şaheserlerininkopyalarıyla doldururlar. Bunlar hayranlık duyulan geçmişintaklitleriydi. Roma fikirleri ve Yunan artistik becerisinin bileşimi Romasanatının başlangıcınıoluşturdu ve "Yunan sanatı Roma'nın hizmetinde"fikriyle en iyi ifadesini buldu24 . Böylece antik Yunan dünyasınınbaşlıca yapıtları dolaylı yolla günümüze ulaştı. Roma İmparatorluğuiçerisinde klasik gelenek Hadrian' ın imparatorluğuzamanındakiheykelve resimlerle temsil edildi. Bunların etkileri LS.geç 2.yüzylla kadarsürer. Sonra yeni eğilimler direkt olarak klasik formun karşısına çıkar,yeni fikirler gelişir, Bizans ve Ortaçağ sanatının başlangıcınıol uşturur25 , Fakat büyük metropollerde antik çağın klasik geleneği22 C.M.Bowra, a.g.e.,161-163.23 The Book Of Art Volume i, Origins of Western Art, Milan 1966, 17.24 The Book Of Art Vol ume i, 18-2025 The Book Of Art Volume 1,21.88Ls. 5. yüzyıla kadar sürmüştür/".Artistik gelişim anlamında Hıristiyan sanatının en erkenörnekleri Roma İmparatorluğu'nun son yüzyılında yer alır. ErkenHıristiyanlarortamlarındavar olan figüratif sanatların avantajlarındanfaydalanarak bunlarla kendi dini ve ruhani özlemlerini ifade ettiler. GeçRoma imparatorluk sanatından adapte edilen bu görsel parçalar içlerindeklasik geleneği taşıyan formlar en popüler elemanlar oldu27. M.S.4.yüzyılın ortalarında klasik gelenek ve tarz bir kez daha canlanır. Paganmitolojisi ile ilgili sahnelerle, tipik Hıristiyan tasvirleri ya da günlükhayatla ilgili sahneler yan yanadır. Figürler klasik gelenek içerisindekarakterize edilmiş biçimleriyle devam ederler ve tanımlanmış yapısalformları açıktır28 . Yunan ve Roma'nın antik tanrıları Hıristiyanlıktansonra da batıda uzun süre popüler imajlar olurlar. Fakat bu tanrılardevlere, cinlere, yer altında yaşadığı ve hazineleri beklediği zannedilencücelere, perilere ve diğer ruhlara dönüştü. Tüm batı uluslarındaki perihikayeleri, orman ve ev tanrılarını içerir. Fakat yeni isimlerle29.Antikçağ'dan Ortaçağa geçiş noktasında kavramları çeşitlieserlerinde kullanan Aziz Augustinus ile tüm Skolastik düşünceüzerinde olağanüstü bir etkisi bulunan Boethius yer alır30 . OrtaçağLatinceyi ortak dilolarak, Kitabı Mukaddes metnini temel kitap olarakve kilise babaları geleneğini klasik kültürün yegane tanığı olarakseçmekle veya seçmek zorunda kalmakla, sanki yeni hiçbir şeysöylemiyormuş havası içinde, yorumları yorumlayarak ve yetkeliformülleri alıntılayarak etkinliğini sürdürür31. Kilise babaları denilenve yazıları din konusunda kural sayılan öğreti sahipleri ve Ortaçağdoktrincileri, eskiçağ bilgisini kusursuzlaştırmaya, tanrısal ögelerle26 V.M.Strocka, "Die Wandmalerei im rörrıischen Ephesos", The Proceedings OfThe Xth International Congress Of Classical Archaelogy, Vol. I, Ankara-İzmir/ 23-30.ıX. i 973, Ankara 1978,487.27 The Book Of Art Volume i, 38, 39.28 The Book Of Art Volume 1,42,47.29 8Ralph Ross, a.g.e., 17 .30 Umberto Eco, Ortaçağ Estetiğinde Sanat ve Güzellik, İstanbul 1998,53.31 Umberto Eco, a.g.e.,IS.89kaynaşmış bir doğayı, kutsal kitaplarda bulduklarını sandıkları vegizemcilerin etkisinde kaldıklarını düşündükleri bir olağanüstü ilebirleştirmeye, doğa alemiyle tanrısal lütuf alemi arasında birliğigerçekleştirmeye çabatamışlarduV. Ortaçağ estetik sorunlarındanbirçoğunuKlasik Antikçağ'danmiras almış; ama, bu konuları Hıristiyangörüşünün tipik insan, dünya ve Tanrısallık anlayışı içine yerleştirerekonlara yeni bir anlam vermiştir. Estetik sorunlardan söz ederken vesanatsal üretimin ölçütlerini belirlerken Klasik Antikçağ'a çevirdiklerisöylenmiştir. Bir bakıma tüm Ortaçağ kültürü, gerçeklik üzerine birdüşünme olmaktan çok, küıtürel geleneğin bir yorumuduı-P,Tüm artistik stillerin gelişimi uygarlık içinde oluşmuş birparçadır. Kendi kendilerini keşfederken diğer oluşmuş örneklerdenödünç alırlar. Bu ödünç aldıklarını değiştirir ve kendi formlarınasokarlar. Örneğin Hıristiyan sanatı bir yer altı faaliyetinin parçasıdır.Katakomplardakisanattır.Erken dönemlerde Hıristiyan resmi Romastilini taklit eder, antik figürleri kullanır ve bu figürleri kendi temalarınagöre yeniden tanımlar. Omuzlarındakikoç ile Hermes, kayıp kuzusunutaşıyan iyi çoban haline gelir. Dante ve Milton'un Hıristiyan evrenininsanları için pagan figürleri kullanmalarında da görüldüğü gibiHıristiyanlık antik pagandan ödünç almaya yüzyıllarca devam eder34.Ortaçağ boyunca gelenekte tam anlamıyla bir kopuş hiçbir zamanolmamıştır. Edebiyat, felsefe, bilim ve sanat alanında klasik kavramlaryüzyıllar boyunca-özellikle de bilinçli olarak canlandırıldığıCharlemagne ve onun izleyicileri döneminde-varlıklarınısürdürmüşlerdir-P,32 Claude Delmas, a.g.e.,lü2.33 Urnberto Eco, a.g.e.,17.34 Ralph Ross,a.g.e.,224-225.35 Erwin Panofsky, ikonografi ve İkorıoloji, Renaissance Sanatının incelenmesineGiriş (Çeviren: Engin Akyürek), İstanbul 1995,49.90

Klasik Gelenek I: Kökler, İzler ve Etkiler

https://earsiv.anadolu.edu.tr/xmlui/bitstream/11421/1228/1/141075.pdf

Klasik Gelenek I: Kökler, İzler ve Etkiler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

eArsiv@Anadolu (Anadolu Univ.)