Giza, Barbara

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

181VariaBarbara GizaFilm Romana Polańskiego Nóż w wodzie (prod. 1961, prem. 1962) to feno-men z kilku co najmniej powodów. Jest debiutem fabularnym tego twórcy, już na etapie realizacji budzącym szerokie zainteresowanie, a nawet sensację. Filmem, którego los już w okresie premiery zdecydował także o losach życiowych same-go Polańskiego (emigracja wymuszona ze względu na krytykę komunistycznych władz zarzucających filmowi promowanie zachodnich wzorców). Filmem, któ-ry otrzymał nominację do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny i przegrał z Osiem i pół Felliniego. Filmem, który w sposób brawurowy rzuca wyzwanie promowanemu w oficjalnych przekazach stylowi życia w Polsce przełomu lat 50. i 60., stylowi, który miał się cechować skromnością postaw i potrzeb, ambicją ra-dosnego budowania socjalizmu, wysoką świadomością polityczną, upodobaniem czy też nawet miłością do pracy, brakiem chciwości (wobec mającego wkrótce nastąpić powszechnego dostępu do dóbr materialnych) oraz gotowością do po-święcania się dla dobra kolektywu i brakiem indywidualizmu, rozumianego jako egoizm. „Zginie zarazem tak zwany indywidualizm, a właściwie szpetny egoizm moralny, społeczny i polityczny demokracji burżuazyjnej, będący wyrazem in-dywidualistycznej, egoistycznej i chaotycznej gospodarki kapitalistycznej opartej na własności prywatnej…”1 – zakładano przecież w podwalinach systemu.1 Por. W. Spasowski, Wyzwolenie człowieka w świetle filozofii, socjologii pracy i wychowania ludzkiego, Warszawa 1933, s. 272. Barbara GizaUniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID: 0000-0002-2207-0662Recenzja książki Nóż w wodzie. Non stop pod redakcją Pawłowskiej-JądrzykTomczyk-JarzynyPanoptikum nr 27 (34) 2022Polskie kino współczesne182Nóż w wodzie z całym swoim światem przedstawionym i tworzącą go kon-cepcją stawał w kontrze do tak widzianej rzeczywistości, demaskował nie tyle już nieprawdziwość wyżej wymienionych cech „socjalistycznego człowieka”, ile ich głęboką i totalną kompromitację. Był filmem o luksusie, o arogancji, nawet bezczelności, o hardości, zarozumialstwie, przesadzie, braku miary, zamożności, dostatku, dumie i megalomanii, prezentował skrajny indywidualizm, kompletny brak odniesień do socjalistycznego uświadomienia społecznego, amoralność, nie-etyczność, pewną demoralizację. Unaocznił przegraną systemu, odważnie obna-żył jego fałsz – w tym sensie był filmem politycznym, o cechach wywrotowych. Ale przecież w tym fakcie tkwi także inny jeszcze fenomen Noża w wodzie: przedstawiał historię uniwersalną, losy ludzi ujęte w jeden czas, jedną przestrzeń i  jedną akcję. Relacje małżeńskie, kobieta i  dwaj mężczyźni, starcie młodości z dojrzałością, zdrada, zawiść, śmierć, wina i kara – to tematy odwieczne, podej-mowane ciągle i na nowo przez kolejne pokolenia, zawsze aktualne. Jest i trzeci fenomen: samego reżysera, jednego z najważniejszych w historii filmu światowe-go po 1945 roku. Wielkiego reżysera o dramatycznej historii życiowej, którego twórczość stanowi nieustające wyzwanie dla wielu badaczy z całego świata i – trzeba to również przyznać – skutecznie wymyka się próbom jednoznacznych ujęć oraz całościowych podsumowań. Z tego konglomeratu przyczyn wyłaniają się powody, dla których powstała książka Nóż w wodzie. Non stop. 60. rocznica premiery tego filmu – jak każdy jubileusz – skłania bowiem nie tylko do gratulacji czy laudacji, ale też do pod-sumowań, stanowiąc impuls do refleksji o charakterze głębszym, do stawiania pytań, czasem takich, które już padły, ale domagają się znowu odpowiedzi, a cza-sem takich, które są formułowane po raz pierwszy (pod wpływem okoliczności czy aktualnych dylematów). Świadomość tego stanu rzeczy towarzyszy autorom książki, których teksty złożyły się na jej zawartość. W książce pomieszczono teksty dwanaściorga autorów z dziewięciu ośrod-ków naukowych, którzy podejmują się zadania tyleż ciekawego, ile trudnego, ze względu na ogromne bogactwo znaczeniowe i kontekstualne filmu Nóż w wo-dzie, ale także wobec bardzo licznej literatury, jaka narosła w odniesieniu do tej produkcji. Jak i gdzie znalazła się przestrzeń dla kolejnych rozważań? Autorzy umieszczają film w rozmaitych perspektywach badawczych dotyczących ideolo-gii, struktury, języka, symboliki, aspektów dźwiękowych, wizualnych (w  tym także analizy ikonicznej), produkcyjnych, kina międzynarodowego, relacji mię-dzyludzkich. W efekcie powstało opracowanie, które stanowi udaną próbę zna-lezienia formuły na zmierzenie się z ponownym namysłem nad filmem, który jest dziełem tyleż fascynującym, co wielokrotnie już opisywanym i  badanym. 183VariaBarbara GizaOpracowanie, którego tematem jest film Polańskiego, ale które w istocie nie do-tyczy wyłącznie tego obszaru, ale także w jakiś sposób portretuje współczesne filmoznawstwo, jest jakby „o nas”. Teksty w książce odnoszą się do Noża w wo-dzie w  rozmaity sposób, prezentując bogactwo dorobku tej dyscypliny, a  tym samym kondycję oraz potencjał, polegający między innymi na stałym fermencie intelektualnym prowokującym do nieustannego poszukiwania ciągle nowych wyzwań – nawet tam, gdzie dokonano już szeregu rozpoznań i ustaleń (kto wie, czy nie jest to może nawet trudniejsze aniżeli implementowanie całkowicie no-wych koncepcji). Książkę otwiera tekst Roberta Birkholca o polskiej recepcji Noża w wodzie i wyzwaniu, jakie film ten stanowił zarówno dla ówczesnego, jak i  kolejnych pokoleń krytyków filmowych. Następnie Iwona Kolasińska-Pasterczyk rozważa symboliczną rolę Chłopaka jako „emisariusza”, posłańca mającego skonfronto-wać starszego mężczyznę ze śmiercią i koniecznością rozliczenia się ze swoim ży-ciem. Z kolei Adam Domalewski analizuje w swoim tekście konteksty zazdrości i zdrady, zaś Iwona Grodź osią swego tekstu czyni motyw gry i udawania odno-sząc go do całej twórczości Polańskiego. Magdalena Szczypiorska-Chrzanowska zajmuje się obecnym jej zdaniem w filmie Nóż w wodzie motywem podwojenia i opracowuje go w perspektywie teorii i antropologii fotografii. W tekście Barba-ry Kity opracowane zostaje zagadnienie związków Noża w wodzie z Nową Falą, ale w kontekście diagnozy kultury i społeczeństwa przełomu lat 50. i 60. Piotr Kletowski odnosi się do kwestii autorstwa filmowego i zastanawia nad wpływem filmu Polańskiego na późniejszą twórczość Jerzego Skolimowskiego. Anna Grochowiak zajmuje się – jak ocenia – kluczowym dla znaczenia filmu, aspektem przestrzeni, a tekst na ten temat proponuje także Izabela Tomczyk-Ja-rzyna, skupiając się wszakże na roli przestrzeni w orientowaniu widza w świecie przedstawionym. Weronika Kobylińska pisze z kolei o warstwie dźwiękowej fil-mu, podejmując próbę odtworzenia „portretu dźwiękowego” bohaterów dzieła Polańskiego. Opracowanie Krzysztofa Kornackiego mieści się w obszarze pro-duction studies i prezentuje Nóż w wodzie jako przedsięwzięcie produkcyjne, na-tomiast Agnieszka Smaga pisze o plakatach promujących film. W drugiej części książki znajduje się obszerny aneks, w którym umieszczono tekst Ewy Mazierskiej „Roman Polański (i inni) przed sądem”, stanowiący autor-ski przekład artykułu, który pierwotnie ukazał się w języku angielskim2. Swoją drogą nie sposób w tym miejscu nie zwrócić uwagi na fakt, że Ewa Mazierska była także recenzentką naukową omawianej publikacji (!?). Jej tekst jest jednak 2 Ewa Mazierska, Roman Polański (and others) on Trial, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/2040350X.2022.2088135Panoptikum nr 27 (34) 2022Polskie kino współczesne184świetnym opracowaniem dotyczącym wpływu dyskusji dotyczącej prywatnego życia Polańskiego na recepcję jego filmów, ale także – i to może jest najważniej-sze – zmieniającego się stosunku do wartości kina i sztuki, który można obecnie zaobserwować, a który badaczka nazywa „moralnym zwrotem” w historii kina i  sztuki. Tekst ten stanowi znakomite studium obserwacji wpływu przemian społecznych na postrzeganie utworów audiowizualnych, podkreślając ambiwa-lencję ocen wystawianych tym utworom, podyktowaną często kryteriami poza-artystycznymi. Książka Nóż w wodzie. Non stop to opracowanie dające do myślenia zarówno filmoznawcom zainteresowanym filmem jako tekstem, jak i obserwatorom prze-mian w zakresie społecznej historii kina. Jego lektura stwarza okazję do refleksji nad potrzebą, formą i możliwymi kierunkami ponownych powrotów do dzieł tworzących historię kina ujmowanych jako teksty, jak również nad zmiennością kontekstów, które decydują o społecznym rozumieniu tych utworów.

Recenzja książki "Nóż w wodzie. Non stop" pod redakcją Pawłowskiej-Jądrzyk Tomczyk-Jarzyny

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/panoptikum/article/download/8439/7477

Recenzja książki "Nóż w wodzie. Non stop" pod redakcją Pawłowskiej-Jądrzyk Tomczyk-Jarzyny

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)