Sibińska, Maria

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

STUDIA  SCANDINAVICA  2(22)/2018Katarzyna Szewczyk-Haake, Nowoczesna literatura etyczna. Wokół twórczości Józefa Wittlina i Pära Lagerkvista, Poznań: Wydawnictwo Naukowe, 2017, 405 ss.O Józefie Wittlinie (1896–1976), polskim pisarzu i tłumaczu żydowskiego pocho-dzenia, jeszcze na początku drugiej dekady XXI wieku roku mówiono jako o inte-resującym, lecz „nieopisanym” twórcy, jego Sól ziemi określano mianem wielkiej powieści, „której brak w obiegu historycznoliterackim”, a w ewentualnych omó-wieniach twórczości Wittlina jego poezji poświęcano zdecydowania mało uwagi (Zych-Chludzińska 2015). Nad noblistą Pärem Lagerkvistem (1891–1974), czoło-wym przedstawicielem szwedzkiego ekspresjonizmu, w Polsce pochylano się spo-radycznie1. Książka zatytułowana Nowoczesna literatura etyczna. Wokół twórczości Józefa Wittlina i Pära Lagerkvista autorstwa Katarzyny Szewczyk-Haake zmienia sytuację w sposób diametralny. Ta ze wszech miar solidna, świetnie napisana mo-nografia, akcentująca wzajemne oddziaływania filozofii i literatury, aktualizuje obu pisarzy. Jej autorka jest literaturoznawczynią związaną z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, badaczką literatury polskiej oraz komparatystką, za-interesowaną przenikaniem się literatur Skandynawii (głównie Szwecji) i Polski, a epoką szczególnie jej bliską jest modernizm. Swoją książką poznańska badacz-ka wpisuje się w nowoczesne modele komparatystyki literackiej, kształtującej się w wyniku tak zwanego zwrotu kulturowego w badaniach na literaturą. Zwrot ten, jak stwierdza przywołana przez autorkę Anna Burzyńska, skłonił literaturoznaw-ców do otwartości „na całość praktyk uniwersum kulturowego”, a także „znacznie poszerzył przede wszystkim horyzonty interpretacji, uruchamiając zróżnicowane konteksty kulturowe, w jakich uczestniczy tekst literacki” (Burzyńska 2006: 87). Tak pojmowana komparatystyka, sięgając po narzędzia analizy kulturowej, szuka w tradycji europejskiej powiązań międzykulturowych, które nie tyle wynikają z re-alnych spotkań oraz konkretnych literackich aluzji i zapożyczeń, ile istnieją jako depozyt wspólnoty źródeł inspiracji oraz ogólnohumanistycznego poszukiwania sensu człowieczej egzystencji w dialogu z innymi. Współczesna komparatystyka pozwala te powiązania rozpoznać i zwerbalizować, rozszerzając czasoprzestrzeń poznawania zjawisk literackich poza lokalno-narodowe tradycje. Takie założenia 1  Wyjątkiem są prace gdańskiego skandynawisty Andrzeja Chojeckiego z lat 80. i 90. XX w. oraz artykuły, które wyszły spod pióra autorki omawianej monografii. 188 RECENZJEbadawcze nie są zupełnie nowe2, choć dopiero obecnie znajdują się w głównym nurcie zainteresowań komparatystycznych. Nowoczesna literatura etyczna… została napisana językiem precyzyjnym i ma bardzo przejrzystą strukturę: dwa pierwsze rozdziały stanowią debatę wokół po-jęć literatury etycznej oraz zadań literatury (Nowoczesna literatura etyczna: ge-nealogia i definicja, Etyczne zadania literatury według Lagerkvista i Wittlina), a kolejne trzy poświęcono wybranym aspektom spuścizny literackiej Wittlina i Lagerkvista, zachowując przy tym kompozycyjną symetrię (Możliwości liryki: wokół „Ångest” i hymnów, Możliwości epiki: wokół „Soli ziemi” i „Karła”, Wy-gnańcy, goście i pielgrzymi: wokół utworów apokryficznych). Ubocznym skutkiem owej dbałości o przejrzystość i symetrię było nieuwzględnienie w rozważaniach dramatopisarstwa Lagerkvista, stawiającego pytania natury egzystencjalnej i etycznej w formie, która wynikała z tradycji dramatu średniowiecznego oraz Strindbergowskiego. Ta część twórczości Lagerkvista, która nie znalazła swego odpowiednika w spuściźnie literackiej Wittlina, wciąż czeka na solidne opraco-wanie przybliżajace ją czytelnikowi polskiemu. Na początku pierwszego rozdziału czytelnik znajduje szeroko zakreślony my-ślowy krąg, w jakim badaczka umiejscawia swoją narrację. Autorkę motywuje chęć kartografowania przemian, jakim ulegała etyka filozoficzna, która po okresie oświecenia stanęła w obliczu kryzysu etyki opartej na fundamentach religijnych. Ponadto ważnym impulsem dla jej dociekań stała się próba opisania ewolucji, ja-kiej podlegało przez cały XIX wiek pojęcie roli literatury. Umieszczona na takim tle spuścizna literacka dwóch pisarzy o odmiennych biografiach i zakotwiczonych w dwóch różnych kulturowych i geopolitycznych kręgach ma w zamyśle poznań-skiej literaturoznawczyni dać przykłady artystycznie przekonującej reakcji na kry-zys etyki w dobie nowoczesnej. Ową reakcję autorka rozprawy prezentuje w polu napięcia tworzonego przez aspekty religijne, etyczne i estetyczne, leżące u podłoża twórczości Wittlina i Lagerkvista.Autorka wskazuje ponadto na swoistą „osobność” na tle epoki etyczno-reli-gijnej postawy obu autorów, która wprawdzie nie była wyjątkowa w ówczesnej li-teraturze, ale zwłaszcza w Skandynawii pozostawała zjawiskiem niezauważanym wśród badaczy modernizmu. Badaczka podkreśla, że wspólnocie tematycznej obu tytułowych modernistów, jakim jest zainteresowanie zagadnieniami etyki, towarzyszy pokrewność formy, „która – wbrew wielowiekowej tradycji litera-tury moralistycznej – nie dąży wcale ku ‘przezroczystości’ stylu, komunikatyw-ności i w efekcie jasno sformułowanym prawdom, dyrektywom i wskazówkom”. 2  Na gruncie polskich badań skandynawistycznych w latach 80. zaproponowała je na przy-kład Dorota Janukowicz, która w Niektórych aspektach czasoprzestrzeni w „Grze snów” Augusta Strindberga i „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego pisała o duchowym pokrewieństwie obu auto-rów, „żyjących i tworzących niemal w tym samym okresie” (Janukowicz 1981: 19).189RECENZJEObaj autorzy bowiem dzielą z innymi modernistami „wzrastającą świadomość znaczenia medium, nośnika, słownego materiału, w którym się realizują”, pisze autorka, posiłkując się charakterystyką modernizmu przedstawioną przez Ry-szarda Nycza (s. 16).Kontrastywną lekturę dzieł Lagerkvista i Wittlina legitymizuje dążenie obu pisarzy do uczynienia z literatury medium komunikacji etycznej. Owo dążenie kształtowało się pod wpływem wspólnego duchowego patrona, którego „lektu-ra pozostawiła w dziełach obu pisarzy dyskretne, choć znamienne świadectwa”, pisze Szewczyk-Haake (s. 43) i wskazuje egzystencjalizm Sørena Kierkegaarda, podany w literacko atrakcyjnej formie i postrzegany przez nią jako etyka komu-nikacji, wyboru i działania (Ibid.), jako punkt odniesienia obu twórców. Kluczo-wym aspektem Kiergeaardowskich wpływów dostrzeganych u obu pisarzy stała się koncepcja komunikacji pośredniej, formującej ich spostrzeganie wiary jako sfery subiektywnej prawdy. O wiele ważniejsza od przedstawiania uniwersalnego ideału chrześcijaństwa zdaje się w tym przypadku osobista odpowiedzialność jednostki za własną wiarę, czego literackim wyrazem jest niedookreślenie i wie-logłosowość w mówieniu o Bogu. Tak pojmowany przekaz etyczny nie oferuje gotowych rozwiązań, wzorów do naśladowania czy hierarchii wartości, lecz je-dynie sugeruje je – w pośredni sposób – za pomocą fikcyjnych wydarzeń i zapra-sza do osobistego, samodzielnego i świadomego wysiłku zmierzenia się z proble-mami egzystencji. O obecności Kierkegaardowskiego ducha w utworach zarówno twórcy Kar-ła, jak i autora Soli ziemi autorka mongrafii przypomina często: „Twórcza energia Kierkegaarda – pisze w podsumowaniu – nakierowana jest w konsekwencji na ta-kie formułowanie komunikatów etycznych, aby czytelnik zmuszony był dokonać w odniesieniu do nich pierwotnego i fundującego etykę wyboru siebie jako jed-nostki podejmującej decyzje interpretacyjne […]; stąd też szczególna ranga przy-znana komunikacji literackiej jako wzorcowi komunikacji w ogóle” (s. 359).Wielogłosowość odkrywana przez badaczkę u tytułowych autorów jawi się jako element metaliteracki. Wywód prowadzony przez nią ma charakter wielo-głosowy, acz przyjazny dla czytelnika: tekst główny uzupełniają obfite przypisy, często o charakterze dygresyjnym, czasami być może o peryferyjnym znaczeniu dla głównego toku argumentacji, ale sygnalizujące wielowątkowość omawianych zagadnień oraz pozwalające autorce zaprezentować szeroki horyzont jej docie-kań. Rzetelne analizy zróżnicowanych gatunkowo dzieł obu pisarzy pozwalają autorce na potwierdzenie tezy, że zarówno Lagerkvist, jak i Wittlin tworzyli prze-konujące warianty nowoczesnej literatury etycznej, bez podsuwania czytelniko-wi gotowych sposobów mówienia o wierze, lecz poprzez inspirowanie odbiorcy do własnych wyborów etycznych i samodzielnego poszukiwania wyższego sensu egzystencji.190 RECENZJEBibliografiaBurzyńska, A. (2006). Kulturowy zwrot teorii. W: M.P. Markowski i R. Nycz (red.). Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy. Kraków: Universitas. Janukowicz, D. (1981). Niektóre aspekty czasoprzestrzeni w Grze snów Augusta Strindberga i Weselu Stanisława Wyspiańskiego. Studia Scandinavica 4: 19–32. Zych-Chludzińska, M. (2015). Recepcja twórczości Józefa Wittlina po roku 1998. Colloquia Lit-teraria 19: 105–116. Maria SibińskaUniwersytet Gdański

Katarzyna Szewczyk-Haake, „Nowoczesna literatura etyczna. Wokół twórczości Józefa Wittlina i Pära Lagerkvista”, Poznań: Wydawnictwo Naukowe, 2017, 405 ss.

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/SS/article/download/2827/2672

Katarzyna Szewczyk-Haake, „Nowoczesna literatura etyczna. Wokół twórczości Józefa Wittlina i Pära Lagerkvista”, Poznań: Wydawnictwo Naukowe, 2017, 405 ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)