Trotz seines relativ kurzen Lebens hat Schah Ismail († 1524), der sowohl als Schah als auch als Scheich der Safawiden bekannt ist, einen Einfluss, der über Jahrhunderte hinweg anhält. Während seine politische Anziehungskraft, die ihn zu Beginn des 16. Jahrhunderts zu einem der mächtigsten Akteure der Region machte, kurz nach der Schlacht von Tschaldiran nahezu erlosch, hat sich seine religiös-mystische Persönlichkeit, bekannt unter dem Pseudonym Khatai, besonders in Anatolien über fünf Jahrhunderte hinweg lebendig gehalten. Obwohl Schah Ismail von der offiziellen osmanischen Ideologie und ihren Intellektuellen aus politischen Gründen lange Zeit ignoriert wurde, hat er seine religiöse Autorität vor allem dank der anatolischen Kizilbasch bewahrt, die zahlreiche Dichter hervorgebracht haben, die unter dem Pseudonym Khatai tätig waren. Die Kizilbasch schufen Texte und Melodien, die sie im Mittelpunkt ihrer rituellen Praxis platzierten, und bewahrten so ihren Glauben und ihre kulturelle Identität. Durch die Gedichte und Lieder, die von den anatolischen Khatais verfasst und vorgetragen wurden, erlangte Schah Ismail Khatai nahezu Unsterblichkeit.
Die Beziehung zwischen Schah Ismail und den anatolischen Khatais, die sich weniger anhand verlässlicher Dokumente und Aufzeichnungen als vielmehr entlang mündlicher Überlieferungen und narrativer Traditionen zurückverfolgen lässt, geht über die bloße literarische Reproduktion oder die Aufnahme eines charismatischen Glaubensführers in den Heiligenkult hinaus. Denn in den Einzelheiten dieser Beziehung verbergen sich die Codes eines soziologischen Bruchs, dessen politische Auswirkungen bis heute spürbar sind. Somit gehört die Beziehung zwischen den anatolischen Khatais und Schah Ismail zu den wichtigsten Grundlagen für die Erforschung der historischen Hintergründe des anatolischen Kizilbasch-Glaubens, der bis heute ein aktuelles und oft diskutiertes Thema ist.
Wir verfügen nicht über ausreichende wissenschaftliche Daten, um festzustellen, welche Gedichte von Schah İsmail vor und nach 1514 in Anatolien im Umlauf waren und wie viele davon im Laufe von fünf Jahrhunderten entweder in Vergessenheit geraten oder abgewandelt worden sind. Mit anderen Worten können wir uns zwecks einer umfassenden Bewertung des Prozesses bei der Beantwortung dieser Frage nicht allein auf die heute in der rituellen Praxis des anatolischen Kizilbasch-Glaubens vorhandenen Originalgedichte und -aussagen von Schah Ismail stützen. Ein realistischer und gezielter erster Schritt für weiterführende Forschungen könnte daher mit der bereits von anderen Wissenschaftlern aufgeworfenen Frage beginnen: „Wie und in welchem Ausmaß haben die anatolischen Khatais Schah Ismail verstanden und in welchem Maße repräsentieren sie seine religiöse Identität?“
Ziel dieses Artikels ist es, die religiöse Persönlichkeit Schah Ismails in ihren Grundzügen nachzuzeichnen und ihre Spuren bei den anatolischen Khatais zu verfolgen. Zunächst wird der historische Kontext zusammengefasst, der als entscheidend für die Ausprägung von Schah Ismails Glaubenswelt angesehen wird. Anschließend werden anhand der 2017 veröffentlichten Gedichtsammlung Khatai-Diwan Begriffe wie Allah, Prophet, Tauhid, Konfession, Kizilbasch, Dschafariten, Husseini, Mawali und Ali analysiert, die als charakteristische Merkmale seiner religiösen Haltung gelten. Diese Begriffe werden dann in Bezug auf ihre Reflexionen bei den anatolischen Khatai untersucht.Despite the relatively short lifespan of Safavid Shah and Sheikh Ismail (d. 1524), his influence has endured for centuries. While Shah Ismail emerged as one of the most powerful figures in the region during the early 16th century, his political influence began to wane shortly after the Battle of Chaldiran. However, his religious-mystical persona, known under the pen name Hatayi, has retained its vitality for five centuries, particularly in Anatolia. While Ottoman officials and intellectuals ignored Shah Ismail for political reasons for a long time, the greatest factor in maintaining his religious authority was undoubtedly the Anatolian Qizilbash and the poets they raised under the pen name Hatayi. The Anatolian Qizilbash created texts and melodies around the name Hatayi, placing them at the core of their rituals to sustain their religious and cultural identity. Therefore, Shah Ismail Hatayi became immortal through the poems written and sung by the Anatolian Hatayis.
The relationship between Shah Ismail and the Anatolian Hatayis, traceable more through narratives and oral culture than reliable documents and records, holds greater significance than the mere reproduction of literary texts or the incorporation of a charismatic leader into the cult of saints by his followers. This relationship conceals the codes of a sociological rupture with political effects that have persisted to this day. Hence, one of the most important grounds for tracing the historical background of the Anatolian Qizilbash faith, an enduring and frequently debated topic, is the relationship between the Anatolian Hatayis and Shah Ismail.
We lack sufficient scientific data to determine which of Shah Ismail’s poems circulated in Anatolia before and after 1514, or how many of these have diverged from the tradition or transformed over the past five centuries. In other words, providing an answer to this question based solely on the unique poems and words of Shah Ismail within the ritual universe of contemporary Anatolian Qizilbashism would not contribute comprehensively to understanding the process. At this point, a realistic and accurate first step toward broader and more coherent research could begin with a question previously raised by other scholars: “How and to what extent did the Anatolian Hatayis understand Shah Ismail, and how well do they represent his theological identity?”
This article aims to outline Shah Ismail’s theological profile and trace its reflections among the Anatolian Hatayis. First, the historical processes considered crucial in shaping Shah Ismail’s spiritual world are summarized. Subsequently, based on the comparative Hatayi Divanı published in 2017, concepts believed to hold distinctive significance in his theological stance—such as God, Prophet, Sect, Qizilbash, Ja’fari, Husayni, Mawali, and Ali—are analyzed, and their representations among the Anatolian Hatayis are explored.Safevi şahı ve şeyhi İsmail’in (ö. 1524) oldukça kısa bir ömür sürmesine karşın asırlara direnen bir nüfuzu vardır. 16. yüzyıl başlarında bölgenin en güçlü aktörlerinden biri hâline gelen Şah İsmail’in siyasi cazibesi, Çaldıran’dan kısa bir süre sonra hemen hemen tükenme noktasına gelirken Hatayi mahlasıyla bilinen dinî-mistik kişiliği ise beş asır boyunca koruduğu diriliğini özellikle Anadolu sahasında hâlâ sürdürmektedir. Osmanlı resmî düşüncesi ve aydınlarının siyasi kaygılarla Şah İsmail’i görmezden geldiği uzun zamanlar boyunca onun dinî otoritesini muhafaza etmesinde en büyük etken, içlerinden yetiştirdikleri onlarca Hatayi mahlaslı şairle hiç şüphesiz Anadolu Kızılbaşlarıdır. Anadolu Kızılbaşları, Hatayi adı etrafında ördükleri inanç/itikat halesinde metinler/ezgiler oluşturup onları ritüel evrenlerinin başköşesine koyarak inançsal ve kültürel varlıklarını sürdürebilmiş; Şah İsmail Hatayi de Anadolu Hatayilerinin yazdığı/söylediği deyişlerle âdeta ölümsüzlüğe kavuşmuştur.
Güvenilir belge ve kayıtlardan ziyade anlatı ve sözlü kültür üzerinden takip edilebilen Şah İsmail ve Anadolu Hatayileri inanç ilişkisi, edebî metinlerin süreç içerisinde yeniden üretimi yahut karizmatik bir inanç önderinin kendisinden sonraki bağlılarınca veliler kültüne dâhil edilmesinden daha öte bir önemi haizdir. Zira, siyasi etkileri günümüze dek ulaşan sosyolojik bir kırılmanın kodları da asırlara yayılmış bu ilişkinin detayları arasında gizlidir. Dolayısıyla güncelliğini kaybetmeyen ve hemen her fırsatta tartışma konuları arasına dâhil edilen Anadolu Kızılbaş inancının tarihî arka planını takip edebileceğimiz en önemli zeminlerden biri de Anadolu Hatayileri-Şah İsmail ilişkisidir.
1514 öncesi ve sonrasında hangi Şah İsmail şiirlerinin Anadolu’da dolaşımda olduğunu ve geçen beş asır içerisinde bunların ne kadarının sürekten uzaklaştığı yahut dönüştüğünü tespit edecek yeterli bilimsel veriden mahrumuz. Bir başka ifadeyle bu sorunun cevabını, günümüz Anadolu Kızılbaşlığının ritüel evrenindeki özgün Şah İsmail şiirleriyle ve sözleriyle vermek, süreç hakkında kuşatıcı bir değerlendirme yapmaya katkı sağlamayacaktır. Bu noktada daha geniş ve tutarlı araştırmalar için atılacak gerçekçi ve isabetli ilk adım, daha önce başka bilim insanlarınca da gündeme getirilen şu soru ile atılabilir: “Anadolu Hatayileri Şah İsmail’i nasıl ve ne kadar anladı; onun itikadi kimliğini ne oranda temsil ediyorlar?”
Bu makalede, Şah İsmail’in ana hatlarıyla itikadi portresine ulaşmak ve Anadolu Hatayilerinde bu portrenin izlerini sürmek amaçlanmıştır. Önce Şah İsmail’in inanç dünyasının şekillenmesinde hayati değere sahip olduğu düşünülen tarihî süreç özetlenmiş, sonrasında da 2017 yılında yayınlanmış karşılaştırmalı Hatayi Divanı’ndan hareketle onun itikadi duruşunda ayırt edici özellikler taşıdığına inanılan Allah, Peygamber, Mezheb, Kızılbaş, Caferî, Hüseynî, Mevali ve Ali kavramları değerlendirilerek bu kavramların Anadolu Hatayilerindeki yansımaları araştırılmıştır
