Paprocki, Henryk

Elpis

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

KS. HENRYK PAPROCKIDOGMAT NIEPOKALANEGO POCZĘCIA Prawosławny punkt widzeniaDialog ekumeniczny wymaga od jego uczestni­ków przede wszystkim otwartości, ale także umiejętności wsłuchiwania się w głosy innych. To zaś sugeruje konieczność przedstawienia własne­go stanowiska w sposób jasny i nie unikający ukazywania różnic w trak­towaniu poszczególnych zagadnień teologicznych. Przedwczesne stwier­dzenia, jakie padły podczas inaugurowania dialogu teologicznego mię­dzy Kościołami rzymskokatolickim i prawosławnym sugerowały, że mię­dzy Kościołami tymi prawie nie ma żadnych różnic teologicznych. Wy­wołało to bezpodstawną nadzieję, że dialog ten szybko doprowadzi do pozytywnych rezultatów. Tymczasem różnice teologiczne między obu Kościołami są poważne i nie należy ich lekceważyć. Odnoszą się one także do kultu Theotokos.Nauka o Niepokalanym Poczęciu wywodzi się ze szczególnego kultu, jaki od XII wieku zaczęto na Zachodzie oddawać Bogurodzicy. Ostatecznie nauka ta została ogłoszona jako „prawda objawiona” 8 grud­nia 1854 roku i mówi o wyjątkowym przywileju, o uwolnieniu Matki Bożej od grzechu pierworodnego w momencie Jej poczęcia. To zaś ozna­cza w perspektywie teologii bł. Augustyna1 odkupienie Marii przed od­kupieniem dokonanym przez Chrystusa na krzyżu, ze względu na przy­szłe zasługi Jej Syna. Logos w celu wcielenia się potrzebował czystej natury, nieskażonej grzechem, wolnej od wszelkiej skazy. Maria przy­swoiła więc sobie stan pierwszego człowieka sprzed upadku. Ojcowie Kościoła mówiąjednak wyraźnie o „szatach światłości” pierwszego czło­wieka przed upadkiem i o „szatach skórzanych” po upadku. Ani Biblia, ani też Tradycja, nie wspominają o „szatach światłości” Theotokos (opis Ap 12, 1 ma charakter eschatologiczny); według teologii prawosławnej' Kościół prawosławny czci Augustyna z Hippony (354-430) jako błogosławionego.253Maria jest „najczystsza”, to znaczy wolna od wszelkich grzechów osobi­stych i osiąga czystość ontologiczną. Jedynie dobrowolne poddanie się świętości stanowiło obiektywny, ludzki warunek Wcielenia.W koncepcji Niepokalanego Poczęcia widoczny jest jurydyzm, który nie daje odpowiedzi na pytanie dlaczego ten jurydyczny przywilej nie może zostać rozciągnięty na innych ludzi. Odpowiadałoby to wizji Boga łaskawego w stosunku do swego stworzenia. Wtedy jednak ludz­kość ukarana za grzech zbawiłaby się wcześniej. To, co jest nielogiczne w odniesieniu do całej ludzkości, jest też nielogiczne w odniesieniu do jednego człowieka.Przez uwolnienie od grzechu pierworodnego Maria zostaje wydzie­lona z całej ludzkości, a tym samym cała historia przed Chrystusem traci swoją wartość, gdyż stopniowe przygotowanie na przyjście Zbawiciela okazuje się być zupełnie niepotrzebne. Przyjście Chrystusa na świat mo­gło bowiem dokonać się w każdym momencie, bez żadnego przygotowa­nia. Niepokalane Poczęcie wyrywa Marię ze wspólnego losu ludzkości, a tym samym zaprzecza powszechności skutków grzechu Adama.Sw. Mikołaj Kabasilas, syntetyzując naukę Prawosławia na temat Wcielenia, napisał w XIV wieku: „Zwiastowanie było nie tylko dziełem Ojca, Jego Syna i Jego Ducha, ale także dziełem woli i wiary Świętej Dziewicy. Bez zgody Nieskalanej, bez uczestnictwa Jej wiary, zamiar ten byłby tak samo nie do zrealizowania, jak i bez udziału Trzech Bo­skich Osób. To dopiero po Jej przygotowaniu i pouczeniu zwrócił się do Niej (...). Tak samo, jak On dobrowolnie się wcielił, pragnął też, aby i Jego Matka dobrowolnie Go zrodziła” {Patrologia Orientalis, Tumhout, 1926, XIX, 3: Homélies mariales byzantines, s. 456-510; por. W. Łosski, Dogmat Niepokalanego Poczęcia, „Wiadomości Polskiego Autokefalicz­nego Kościoła Prawosławnego”, 14:1984, z. 2, s. 57-62).Uświęcenie Marii w łonie matki nie może być w tym wypadku żad­nym argumentem, gdyż w łonie matek zostali uświęceni Jeremiasz Pro­rok {Jr 1, 5) i Jan Chrzciciel {Łk 1,41). Dodatkowo dogmat nie rozróżnia między grzechem Adama i jego skutkami dla całej ludzkości. W tym względzie pouczające są rozróżnienia poczynione przez Tomasza z Akwi­nu {Komentarze do sentencji, I. III, d. 3, q. 1, art. 1 i 2; q. 4, art. 4; Summa teologii, Ilia., q. 27).Dogmat Niepokalanego Poczęcia bazuje na koncepcji grzechu we-254dług bł. Augustyna. Zachód pozostaje do dzisiaj pod wpływem polemiki Augustyna z Pelagiuszem, Celestiuszem i Julianem z Eklanum, od której to polemiki Wschód jest wolny (Grzech pierworodny, Kraków, 1999). Augustyn bazował jednak na niedokładnym przekładzie na język łaciń­ski tekstu Rz 5, 12: „Dlatego też jak przez jednego człowieka grzech wszedł w świat, a przez grzech śmierć i w ten sposób śmierć przeszła na wszystkich ludzi, ponieważ wszyscy zgrzeszyli” (gr. ep ’ho pantes he- marton), co tekst łaciński oddaje jako in quo omnes peccaverunt (to zna­czy: w Adamie wszyscy zgrzeszyli). Paweł tymczasem mówi o śmierci jako zapłacie za grzech. Śmierć uważano w starożytności za chorobę kosmiczną, która trzyma ludzkość pod swoją władzą. To śmierć czyni nieuniknionym grzech i niszczy naturę. Ludzkość po grzechu Adama „zapadła na chorobę zepsucia” (św. Cyryl z Aleksandrii). Augustyn na­tomiast traktował grzech Adama jako dziedziczony przez wszystkich jego potomków. Stąd potrzeba chrztu gładzącego ten grzech, ale nie jego skutki, podczas gdy według Ojców chrzest jest wyłącznie wejściem do Kościoła i „szatami nieśmiertelności” (por. J. Meyendorff, Teologia bizantyjska, Warszawa, 1984, s. 185-191). Grzech pierworodny jest przede wszyst­kim dziedziczną śmiertelnością (gr. phthora), prowadzącą ludzi do po­pełniania grzechów, co jednak nie zakłada żadnej winy w grzechu Praro- dziców. Śmiertelność jest przekazywana drogą naturalnych narodzin, co stanowi przyczynę, że Jezus nie mógł mieć ludzkiego ojca (J. Meyen­dorff, Żyzn i  trudy swjatitielja Grigorija Pałamy. Wwiedienije w izucze- nije, Sankt Petersburg, 1997, s. 319-322). Również według myśli ży­dowskiej grzech naznaczył przyszłe pokolenia, gdyż sprowadził na świat śmierć (por. A. Unterman, Encyklopedia tradycji i  legend żydowskich, Warszawa, 1994). Trudno sobie wyobrazić, żeby św. Paweł, uczeń zna­komitych rabinów, odbiegał od tych poglądów.Z logiki dogmatu Niepokalanego Poczęcia wynika też fakt, że orze­czenie dogmatyczne o Jej Wniebowzięciu, wyprowadzające Wniebowzię­cie z Niepokalanego Poczęcia, nie wspomina o śmierci Marii, o której mówią natomiast wszyscy Ojcowie Kościoła (por. A. Kniazeff, Matka Boża w Kościele prawosławnym, Warszawa, 1996, s. 169-170). W teolo­gii prawosławnej Wniebowzięcie Marii wypływa z faktu, że jest Matką Jezusa-Życia, który po Jej śmierci zabiera Ją do nieba. Śmierć Chrystusa była dobrowolna, natomiast śmierć Jego Matki była zgodna z ogólnym255prawem natury. Z tego powodu prawosławne święto Zaśnięcia Matki Bożej (15 VIII) celebruje śmierć i pogrzeb Theotokos, po czym dopiero wysławia Jej wskrzeszenie i wzięcie na niebo. Jeśli przyjmiemy, że Mat­ka Boża jako wolna od grzechu pierworodnego nie umarła, to również nie powinien umrzeć Jej Syn Jezus. Tak niewiarygodna teza likwiduje jednak zbawienie człowieka.Koncepcja Kościoła pierwszych wieków była całkowicie inna. Świadczy o tym już sama nazwa grzechu Adama w greckiej tradycji pa­trystycznej: „grzech Prarodziców” (gr. propaterike ha mart i  a), a nie „grzech pierworodny”. Ojcowie Kościoła tworzyli naukę o Bogurodzicy wyłącznie w kontekście chrystologii i soteriologii, i nadane Jej tytuły Theotokos oraz zawsze Dziewica odnoszą się do dogmatu o Jezusie Chry­stusie. Nauka o Matce Mesjasza była budowana w oparciu o kontrast Ewy i Marii oraz trzy sposoby postrzegania roli Marii: 1. wybrana przez Boga wyraziła zgodę i w tym sensie jest „czcigodniejszą od cherubi­nów”; 2. przez swoją ludzką naturę Chrystus jest złączony z ludzkością; naturę tę wziął od swojej Matki i natura ta musi być tożsama z naturą wszystkich ludzi; 3. Maria jest figurą Kościoła i w tym charakterze Jej ikona pojawia się w absydach świątyń bizantyjskich {Teksty o Matce Bożej. Prawosławie, Niepokalanów, 1991, I, s. 9-12).Chrystus jest „Jedynym bezgrzesznym” (por. Iz  53, 9; 1 P  2, 22; 1 J  3, 5), ale bezgrzeszność ta wynika z mocy Najwyższego, o czym wyraź­nie mówi anioł Gabriel w momencie zwiastowania: „Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego ogarnie Cię jak cień. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bożym” {Łk 1, 35). „Święte”, gdyż „moc Najwyższego ogarnie Cię”. Nieskalane ciało Chrystusa jest bowiem wynikiem dziewiczego poczęcia (J. Meyendorff, Żyzn i trudy swjatitielja Grigorija Pałamy, s. 210, 318-319). W tym sensie specjalny przywilej dla samej Marii byłby pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia. Potwierdzeniem wydają się być objawienia w Lourdes, gdzie Matka Boża powiedziała: „Ja jestem Niepokalane Poczęcie”, a nie „Ja jestem Niepo­kalanie Poczęta”, co wskazuje na sposób poczęcia Chrystusa, a nie na Niepokalane Poczęcie Jej samej.Niepokalane Poczęcie stawia także Marię w szczególne sytuacji jako Pośredniczkę, podczas gdy jest jeden tylko Pośrednik, Chrystus ( /  Tm 2, 5; Hbr 8, 6; 9, 15; 12, 24), a pośrednictwo Marii i świętych musi mieć256swoje miejsce w pośrednictwie Chrystusa. Właśnie dlatego kult Theoto­kos w Prawosławiu zawsze jest połączony z kultem Chrystusa i prowa­dzi do Chrystusa, a nie jest samodzielny, o czym świadczy zakończenie wszystkich litanii liturgicznych: „Najświętszą, przeczystą, błogosławio­ną, chwalebną Władczynię naszą Bogurodzicę i zawsze Dziewicę Marię ze wszystkimi świętymi wspomniawszy, samych siebie, innych ludzi i całe życie nasze Chrystusowi Bogu oddajmy”.Nie mogą w tym względzie służyć jako potwierdzenie dogmatu z 1854 roku określenia z liturgii prawosławnej, jak „najczystsza” (gr. achrantoś), gdyż w IV wieku nie miały one żadnych związków z kon­cepcją Niepokalanego Poczęcia, której wtedy po prostu nie było. Do­gmatowi temu brakuje bowiem ciągłości -  do XII wieku nie występuje w teologii -  a także nie ma o nim mowy w Biblii.Również sposób ogłoszenia dogmatu Niepokalanego Poczęcia od­biegał od tradycji pierwszego tysiąclecia, gdyż żadna herezja nie zagra­żała Kościołowi (wszystkie pierwsze Sobory Powszechne ogłaszały do­gmaty ze względu na zagrożenie doktryny). Wyłącznie „niegodziwość heretyków i bluźnierców zmusza nas do czynienia rzeczy niedozwolo­nych, do zdobywania niedostępnych szczytów, do mówienia o sprawach niewypowiedzianych, do podejmowania zabronionych wyjaśnień. (...) Zostaliśmy zmuszeni zastosować nasze skromne słowa do nie dającej się wyjaśnić tajemnicy. Błąd innych zmusza nas samych do wykładania na los szczęścia ludzkim językiem tajemnic, które należałoby zawrzeć w religii naszych dusz” (Sw. Hilary, Patrologia Graeca, XXXVI, 141 В). Apofatyczny wymiar teologii szczególnie zmusza do milczenia w kwe­stiach odnoszących się do macierzyństwa Bożego z powodu “śmiertel­nego niebezpieczeństwa ograniczania Boga przez ludzkie definicje” (Sw. Grzegorz z Nyssy; por. Iz 55, 8-9; 1 Kor 1, 25).Można przypuszczać, że na rozwój tendencji do intelektualnego wyjaśniania wszystkich tajemnic wiary wpłynęło stopniowe rozchodze­nie się tradycji Wschodu i Zachodu: „Chociaż oba nurty myśli chrześci­jańskiej, wschodni i zachodni, mają za swoje źródło klasyczną patrysty- kę IV wieku, to jednak już w pierwszych okresach swego rozwoju stają się odrębne. Już na przełomie IV i V wieku rodzi się szczególna zachod­nia redakcja lub też gałąź patrystyki, która zyska swoją syntezę i charak­terystyczne oblicze przede wszystkim w dziełach bł. Augustyna. Wśród257głównych cech redakcji Augustyna należy podkreślić silny element pla- tonizmu i neoplatonizmu, co odbiło się na teorii łaski i predestynacji, na traktowaniu wolności, zła i grzechu... „Efektem rozmyślań filozoficz­nych Augustyna -  pisał Etienne Gilson -  było neoplatońskie rozumienie Objawienia chrześcijańskiego”. Następny znaczący etap tradycji zachod­niej, scholastyka, jest zwykle rozpatrywany jako radykalna zmiana i zwrot w charakterze dyskursu teologiczno-filozoficznego oraz w ukierunko­waniu jego ewolucji. W całej rozciągłości uznając charakter tamtych czasów trzeba jednak zaznaczyć, że w interesującym nas aspekcie ten­dencja ewolucji pozostaje zasadniczo taka sama: tradycja zaczyna odda­lać się od patrystyki w tę samą stronę, co i „redakcja Augustyna”. Na podobieństwo tej redakcji scholastyka dopełnia patrystykę elementami zapożyczonymi z antycznej metafizyki: jednak nowy etap jest znacznie bardziej radykalny i to, co się dokonuje, nie jest już tylko dopełnieniem a raczej usuwaniem, i nie tylko „redakcją” a raczej zmianą dyskursu. Scholastyka w osobie Tomasza z Akwinu całkowicie zmienia myśl teo­logiczno-filozoficzną, nadając jej cechy arystotelesowskie i sylogistycz- ną metodę dowodzenia, co oznacza immanentną organizację myśli pod­danej własnym autonomicznym prawom. Metoda patrystyczna jest zu­pełnie inna: patrystyka jest złożonym i syntetycznym dyskursem, łączą­cym elementy sylogizmu, aporii, nie jest metodą indukcyjną bądź de­dukcyjną, językiem dogmatu i językiem doświadczenia, wyrażającymi doświadczenie wspólnoty z Bogiem i jest mistyczna ze swej natury (przy czym również język dogmatu powinien być traktowany jako język do­świadczenia, jako wyraz doświadczenia Kościoła). Język scholastyki wyklucza ze swych granic język doświadczenia i pozostawia na boku związek ze sferą mistyki, ale zachowuje jeszcze podporządkowanie się dogmatowi. Dokonuje się jednak przejście do autonomicznej sfery rozu­mu i jedynie dzięki podporządkowaniu się dogmatowi przejście to nie zostanie doprowadzone do końca. Jednakże wraz z przyjęciem za jedyne normy dyskursu zasad odpowiadających wskazanej sferze, dogmat staje się w tym wypadku sztucznym wyjątkiem. Jest czysto zewnętrznym ogra­niczeniem, pętami dla rozumu, a wtedy zachowanie podporządkowania się dogmatowi jest rodzajem atawizmu, braku konsekwencji i niewolą rozumu. Zgodnie z logiką procesu scholastyka okazuje się być jedynie etapem przejściowym, po którym powinien nastąpić dalszy krok, natu-258rainy i konieczny: ostateczne wyzwolenie rozumu z niewoli, sekularyza­c j i  (S. Chorużyj, O starom i  nowom, Sankt Petersburg, 2000, s. 19-20).Jeśli chodzi o kult Bogurodzicy, to Prawosławie postrzega, że naj­większą chwałą Marii jest macierzyństwo Boże, a tym samym tytuł The­otokos. Tytuł ten „zawiera bowiem w sobie całą tajemnicę ekonomii zba­wienia” (Św. Jan z Damaszku). Misterium Wcielenia Syna Bożego jest jednak przede wszystkim przedmiotem modlitwy i kontemplacji.259

Dogmat Niepokalanego Poczęcia. Prawosławny punkt widzenia

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/17579/1/Elpis_4_2002_H_Paprocki_Dogmat_Niepokalanego_Poczecia.pdf

Dogmat Niepokalanego Poczęcia. Prawosławny punkt widzenia

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)