The Principle of Free Education in Public Universities in the March Constitutionand in the Academic Schools Act of 1920 (with Particular Reference to the Perspectiveof the April Constitution and the 1997 Constitution of the Republic of Poland)

Abstract

Celem artykułu jest przedstawienie problematyki odpłatności za kształcenie w szkołach wyższych w świetle konstytucji marcowej z 1921 r. i ustawy o szkołach akademickich z 1920 r. Jakkolwiek art. 119 wspomnianej ustawy zasadniczej wskazywał na nieodpłatność nauczania w szkołach państwowych i samorządowych, w tym w uczelniach wyższych, to nie korespondowało z nim stosowne unormowanie ustawy o szkołach akademickich. Więcej – art. 92 rzeczonej ustawy wprost przesądzał: „Wpisowe muszą wnosić wszyscy”. Na gruncie ustawy o szkołach akademickich nie istniało – jak ma to miejsce choćby współcześnie – wyraźnie sformułowane prawo do zwolnienia studentów z opłat. Możliwe było jedynie odroczenie opłaty. Tym samym mieliśmy do czynienia z rozbieżnością między normą konstytucyjną a przepisami ustawy zwykłej. Wywołuje to wątpliwość, czy w przypadku II Rzeczypospolitej można w ogóle mówić o istnieniu konstytucyjnej zasady bezpłatnej nauki w publicznych szkołach wyższych, skoro w praktyce akademickiej studenci byli zobligowani do uiszczania czesnego. Autor posiłkuje się metodami badawczymi charakterystycznymi dla nauk prawnych: metodą formalno -dogmatyczną (między innymi poprzez analizę treści aktów prawnych), metodą porównawczą (między innymi zestawiając prawo do nauki w świetle konstytucji marcowej, konstytucji kwietniowej i Konstytucji RP z 1997 r.), szeroko rozumianą metodą historyczną (między innymi przywołując ustalenia historyków prawa) oraz – w mniejszym zakresie – metodą statystyczną (choćby poprzez sięgnięcie do roczników statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego z okresu międzywojennego).The purpose of this article is to present the issue of payment for higher education in the light of the March Constitution of 1921 and the Academic Schools Act of 1920. Although Article 119 of the aforementioned Basic Law indicated the gratuitousness of tuition in the state and local government schools, including colleges and universities, there was no corresponding provision in the Academic Schools Act. Moreover – Article 92 of the said law directly stipulated: “Registration fees must be paid by everyone”. On the basis of the Law on Academic Schools, there was – unlike modern regulations – no explicitly formulated right to exempt students from fees. It was only possible to defer the fee. Thus, there was a discrepancy between the constitutional norm and the provisions of the ordinary law.This raises the question of whether the constitutional principle of free education in public higher education institutions can be said to exist at all in the case of the Second Republic, since in academic practice students were obliged to pay tuition fees. The author makes use of research methods characteristic of legal sciences: the formal-dogmatic method (e.g., by analyzing the content of legal acts), the comparative method (e.g., by comparing the right to education in the light of the March Constitution, the April Constitution and the 1997 Constitution of the Republic of Poland), the broad historical method (e.g., by citing the findings of legal historians) and, to a lesser extent, the statistical method (if only by reaching for the statistical yearbooks of the Central Statistical Office from the interwar period)[email protected] Warszawski (University of Warsaw, Poland)Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483, ze zm.).Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1921 nr 44, poz. 267).Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz.U. 1935 nr 30, poz. 227).Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich (Dz.U. 1920 nr 72, poz. 494).Ustawa z dnia 30 października 1923 r. o państwowych stypendiach oraz innych formach pomocy dla młodzieży akademickiej (Dz.U. 1923 nr 118, poz. 942).Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich (Dz.U. 1933 nr 29, poz. 247).Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018, poz. 1668, ze zm.).Główny Urząd Statystyczny, Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1923, 1927.Główny Urząd Statystyczny, Mały Rocznik Statystyczny, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1933, 1937, 1939.Antonowicz Dominik, Między siłą globalnych procesów a lokalną tradycją. Polskie szkolnictwo wyższe w dobie przemian, Toruń 2015.Bała Paweł, Konstytucyjne prawo do nauki a polski system oświaty, Warszawa 2009.Bartoszewicz Michał, komentarz do art. 70 Konstytucji RP, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. Monika Haczkowska, Warszawa 2014.Borkowski Janusz, Współpłatność za studia – zagadnienia konstytucyjnoprawne, [w:] Współpłatność za studia a Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, red. Jerzy Woźnicki, Mirosław Wyrzykowski, Warszawa 1998.Brzoza Czesław, Nauka i szkolnictwo wyższe, [w:] Czesław Brzoza, Andrzej L. Sowa, Historia Polski 1918–1945, Kraków 2007.Kierznowski Łukasz, Historia prawa do nauki w polskich konstytucjach, „Miscellanea Historico--Iuridica” 2017, t. XVI, z. 2.Pietrzak Michał, głos w dyskusji, [w:] Współpłatność za studia a Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, red. Jerzy Woźnicki, Mirosław Wyrzykowski, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 1998.Popiński Krzysztof, System szkolnictwa wyższego w II Rzeczypospolitej i jego wpływ na funkcjonowanie uczelni polskich po 1945 roku, „Społeczeństwo i Ekonomia” 2018, nr 1 (9).Rudak Olgierd, Prawo do nauki, [w:] Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. Bogusław Banaszak, Artur Preisner, Warszawa 2002.Skotnicki Krzysztof, Gwarancje prawa do nauki w projektach konstytucji, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1995, z. 2.Skotnicki Krzysztof, Konstytucyjna regulacja prawa do nauki w polskich ustawach zasadniczych (Rozważania na tle porównawczym), „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1995, t. 52.Zamojska Dorota, Akademicy i urzędnicy. Kształtowanie ustroju państwowych szkół wyższych w Polsce 1915–1920, Warszawa 2009.23139441