Bendza, Marian

Elpis

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

KS. MARIAN BENDZAUWAGI NA MARGINESIE NAUKI O MĄDROŚCI BOŻEJW Starym Testamencie nauka o Mądrości Bożej (gr. Sophia tou Theou, hbr. chokma) wyrażona jest głównie w Księdze Przypowieści i Księdze Syracha. Odnieść jeszcze można tutaj księgę Hioba (28, 12- 28).W Księdze Przypowieści przedstawiony jest cały wykład teolo­giczny o Mądrości. Księga ta nawet wśród wczesnochrześcijańskich pisarzy nosiła miano Panaretos Sophia („Wszechdobra Mądrość”). Słowo Mądrość użyte zostało w podwójnym znaczeniu: metafizycznym i moralno - praktycznym1. Oznacza zatem pewną istotę rozumną, albo ludzką cechę, albo samą Mądrość. Oczywiście oba te znaczenia są po­wiązane ze sobą są często wymienne, i dlatego w różnych okoliczno­ściach mogą znaczyć Mądrość Boża, albo też po prostu mądrość. Zatem Mądrość rozpatrywana jest w dwóch aspektach: Boskim i ludzkim.Zgodnie z Księgą Przysłów „Bóg stworzył mnie (mądrość) jako początek drogi swojej, jako pierwsze z dzieł swoich - od przedawnych czasów. Od prawieków zostałam stworzona, od początku, jeszcze za­nim ziemia powstała...zostałam zrodzona, gdy jeszcze nie uczynił był ziemi i pól ani zaczynu świata” (8, 22. 24-26). „Bóg na mądrości ugruntował ziemię, rozumem utwierdził niebiosa. Jego to wiedza spra­wiła, że rozstąpiły się odmęty, że obłoki ociekają rosą” (3, 19-20) Gdy Bóg tworzył świat, mądrość „była przy Nim jako (Jego) Umiłowana (ros. Chudożnicej) (gr. harmodzusa - składająca razem, spajająca, pro­wadząca do harmonii), a byłam Mu mądrością na każdy dzień, pląsając przed Nim przez cały czas, igrając na okręgu Jego ziemi: i rozkoszą dla mnie przebywać wśród synów człowieczych” (8, 27-30). Zatem, Mą­1 S. Bułgakow, Nieopalimaja Kupina, Paryż, 1927, s. 234.85drość w tekstach tych jest twórczym Rozumem Bożym - wiecznym, aktywnym, żywym, cieszącym się ze stworzenia Bożego.Autor Księgi Mądrości Salomona nie oddziela Mądrości od Boga: „Chlubi się ona szlachetnym pochodzeniem, gdyż jest najbliższą towa­rzyszką Boga i Pan wszystkiego umiłował ją. Jest bowiem wtajemni­czona w wiedzę Boga i może wybierać spośród dzieł Jego” (8, 3-4). Mądrość jest nieodłączna od Boga, zna wszelkie zamysły twórcze Bo­ga, uczestniczy w tworzeniu, i w ogóle „wszystko wie i rozumie” (por. 9, 9-19)2. Samym ważnym fragmentem tejże księgi w nauce o Mądrości Bożej znajdujemy w drugiej połowie siódmego rozdziału. Mądrość jest przedstawiona jako źródło wszelkiej wiedzy i wszelkich nauk, jako rozumny, jasny, wszystko wiedzący Duch, przenikający „wszystkie duchy rozumne, czyste i najsubtelniejsze... Ona jest odbiciem majestatu Wszechmocnego”, ona oświeca proroków. Jednocześnie Mądrość jest święta, nieskalana, dobroczynna, miłująca dobro, życzliwa dla ludzi; „dlatego nic splamionego do niej nie przeniknie”; Jest ona „odbiciem Jego dobroci, zło zaś jej nie zwycięży. Jest ona także i piękna, gdyż jest „odbiciem wiecznej światłości,... jest ona wspanialsza od słońca i przewyższa wszystkie gwiazdy”. Chociaż jest jedyna - może wszystko i chociaż pozostaje w sobie niezmieniona - odradza wszystko, albowiem Mądrość jest i mocą Bożą. „Ona jest tchnieniem mocy Bożej”. Księga ta w 9, 1-2 zbliża też ideę Mądrości Bożej ze Słowem Bożym „Boże, który słowem swoim wszystko stworzyłeś”.Inna księga mądrościowa, a mianowicie Księga Syracha mówi tak­że o Boskim pochodzeniu Mądrości: „Tylko jeden jest Mądry, trwogę budzący, zasiadający na swoim tronie - tylko sam Pan, On ją  stworzył, przejrzał, policzył i rozpostarł nad wszystkimi dziełami, nad każdym stworzeniem według swojej hojności, a dał ją  zwłaszcza tym, którzy Go miłują” (1,7-10).Szczególnie ciekawe fragment znajdujemy w dziewiątym rozdziale Księgi Przypowieści: „Mądrość wzniosła dom dla siebie, wyciosała w nim siedem kolumn, zabiła swoje bydło, zaprawiła wino i zastawiła stół. Rozesłała swoje służebnice i nawołuje na najbardziej wyniosłych miejscach w mieście....Odrzućcie szaleństwo, a żyć będziecie, i postę­pujcie drogą rozwagi” (9, 1-6). Tekst ten może być w różny sposób2 S. Wierchowskoj, Bog i czełowiek, New York, 1956, s. 331.86komentowany, i każdy komentarz będzie uzupełniał drugi. Jeżeli dom, który wybudowała sobie Mądrość, jest całym wszechświatem, to wszechświat jest ucztą życia i mądrości, na którą Bóg wzywa całe stworzenie. Jeżeli ten dom, to świat duchowy, to sens tenże sam, doty­czy jedynie życia duchowego i kontemplacji. Jeżeli dom to Cerkiew - to uczta może być pojmowana w bardzo szerokim znaczeniu, jako „uczta wiary”, Jako Królestwo Boże, a w wąskim znaczeniu św. Litur­gię. Dom ten również jest pojmowany jako symbol Bogurodzicy, a Sam Chrystus jest naszym Chlebem. Możliwość takiego pojmowania tego tekstu wskazuje, na ile cały wszechświat, świat anielski i ludzki, Cer­kiew i Chrystus są głęboko powiązane między sobą, albowiem Mądrość Boża wszystko oświeca, i ta Mądrość wcieliła się w Chrystusa.Mądrość Boża należy przede wszystkim do Boga Ojca: Nowy Te­stament trzykrotnie nazywa Go Jedynym  Mądrym” (Jd 25; Rz 14, 26; 1 Tm 1, 17). Syn Boży jest zhipostazowaną „Bożą Mocą i Bożą Mądro­ścią” (1 Kor 1, 24). W Nowym Testamencie mówi się także o Mądrości Bożej w związku z tym, iż w niej zawiera się odwieczny plan ekonomii zbawienia człowieka.Po długim okresie przygotowawczym Mądrość Boża objawiła się ludzkości w postaci widzialnej, gdyż dotychczas przebywała w zamy­słach osób wybranych i natchnionych3. Odwieczna Mądrość Boża ob­jawiła się w osobie Jezusa Chrystusa - Słowie Bożym, dlatego św. Apostoł i Ewangelista Jan napisał: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo” (J  1, 1). Sophia - Mądrość Boża było to imię Syna Bożego, pod tym imieniem zapowiedzianego przez Stary Testament. To biblijne imię powtarza także Apostoł Paweł w 1 Liście do Koryntian: „zwiastujemy Chrystusa, który jest mocą Bożą i mądrością Bożą” (1, 24). W IV wieku, w dobie sporów trynitamych a także początków sporów chrystologicznych dużo mówiono i spierano się na temat Mądrości Bożej, w szczególności zaś w związku ze zna­mienitym wersetem z Księgi Przypowieści - 8, 22: „Bóg stworzył mnie jako początek drogi swojej” (ros. Создя м я в  начало путией Своих). Był to zasadniczy temat egzegetyczny w sporach prawosław­nych i arian. Obydwie strony były zgodne co do tego, iż Mądrością Bożą, o której jest mowa w księgach objawionych, jest Syn Boży. Taka3 Arcybiskup Sawa Hrycuniak, Rozważania w świetle święta Wcielenia Logosu, „Cer- kownyj Wiestnik” 1994, z. 1.87była tradycja teologiczna. Jeszcze Orygenes mocno podkreślał, że imię Mądrości Bożej jest pierwotne i właściwe imię Syna Bożego4. W słyn­nym symbolu Grzegorza Cudotwórcy Jezus Chrystus nazwany jest Słowem, Mądrością i Mocą.Arianizm poruszył dwa zagadnienia, wypływające z dwóch źródeł wątpliwości. Pierwsze zagadnienie dotyczyło nauki o Trójcy Świętej, drugie zaś nauki o Bogu jako Stwórcy świata. Odnośnie pierwszego zagadnienia arianizm w zasadzie był antytrynitarianizmem. Widział w Bogu tylko jedną hipostazę, a myśl o trzech hipostazach była mu obca i nie do przyjęcia. Bogiem jest tylko Ojciec, natomiast Syn i Duch św. są Jego mocami, stopniami Jego objawienia. Jest to trójca neoplatonizmu z jego stopniową gradacją5: Monada - rozum - dusza. Stąd też wzięła swój początek nauka Ariusza o Synu Bożym jako stworzeniu i pocho­dzeniu w czasie. Głównym przeciwnikiem tej herezji i obrońcą nauki o Bogu o trzech Hipostazach był św. Atanazy Wielki. Spór, który po części dotykał zagadnienia chrystologicznego, w zasadzie dotyczył nauki o Trójcy Świętej. Udowadniając naukę o odwiecznym pochodze­niu Syna, św. Atanazy zwalczał naukę o jednej Hipostazie Boga i bronił nauki o Trój istotności Bóstwa. Była to główna linia, wokół której to­czył się spór, a który zakończył się zwycięstwem prawowiemości w Nicei. Postanowienia soboru nicejskiego dotyczą zasadniczego dogma­tu o Jednym Bogu w Trójcy Świętej.Druga strona postawionego przez arianizm zagadnienia, wypływa­ła z pierwszego i dotyczyła stosunku Boga do świata. Ariusz przejął naukę o demiurgu, który był pośrednikiem pomiędzy Bogiem a świa­tem, sługą Bożym przy jego tworzeniu. I tutaj pojawia się zagadnienie Mądrości Bożej. Arianie, powołując się na wspomniane już słowa z Księgi Przypowieści: „Bóg stworzył mnie jako początek drogi swojej” (ros. Создя м я в  начало путией Своих), dowodzą, że Mądrość Boża - Syn Boży, Druga Hipostaza Trójcy Świętej jest stworzeniem. Św. Atanazy rozwija nieustannie myśl, że świat Bóg stworzył poprzez Słowo: ”Bożeskoje Słowo je s t ’ tworczeskoje i ziżditiel’noje, Ono je s t’ volja Bożija, vsio tworitsja Słowom i Priemudrostiju”. Św. Atanazy broni z całą energią dwóch prawd wiary: z jednej strony, iż Logos jest odwiecznie zrodzonym Synem Bożym, a nie stworzeniem w celu bycia4 Komentarz do Ewangelii św. Jana I, 22.5 S. Bułgakow, dz. cyt., s. 261.pośrednikiem w tworzeniu świata, z drugiej zaś - Bóg tworzy Słowem Swoim, którym jest Mądrość Boża. Zasadnicza myśl św. Atanazego egzegezy powyższego spornego fragmentu zawiera się w jego stwier­dzeniu, że wyrażenie „stworzył” (gr. ektisato, ros. создя) odnosi się nie do odwiecznej Mądrości Bożej, lecz do jej wcielenia w stworzeniu. Dlatego „stworzył” wskazuje „nie na istotę Bóstwa i Słowa, ani też na odwieczne pochodzenie Jego od Ojca, lecz na Swoje człowieczeństwo i plan zbawienia” (2, 45, 2, 46,47). Słowo przyjmuje stworzone ciało i w ciele tym dokonuje naszego odnowienia.Św. Atanazy rozwija także myśl o Mądrości Bożej, która zstąpiła do stworzenia, „aby w każdym stworzeniu i w każdym narodzie został położony pewien odblask i podobieństwo jej obrazu, i aby doprowa­dzone do bytu okazały się i mądrym, i godnym Boga dziełem. Albo­wiem jak słowo nasze jest obrazem prawdziwego Słowa - Syna Boże­go, czy też obrazem Mądrości Bożej jest istniejąca w nas mądrość, która czyni człowieka zdolnym poznawać Boga Ojca”. Czytamy bo­wiem w Ewangelii: „kto ma w sobie Syna, ma i Ojca” (1 J  2, 23), „Kto mnie przyjmuje, przyjmuje tego, który mnie posłał” {Mt 10, 40). Od­blask Mądrości istnieje też w stworzeniu, aby świat poznał w Mądrości swego Stwórcę - Słowo, a poprzez Słowo - Ojca. O tym powiedział Apostoł Paweł: „Ponieważ to, co o Bogu wiedzieć można, jest dla nich jawne, gdyż Bóg im to objawił. Bo niewidzialna jego istota, to jest wie­kuista moc i bóstwo, mogą być od stworzenia świata oglądane w dzie­łach i poznane umysłem” (Rz 1, 19-20).Mądrość Boża, która początkowo objawiła siebie i Ojca swego przy pomocy obrazów swoich w dziełach, z nadejściem pełni czasów objawiła siebie w „Słowie, które ciałem się stało”, w Jezusie Chrystu­sie. Taką myśl wyrażają i inni Ojcowie Cerkwi, w szczególności Ojco­wie Kapadoccy: św. Bazyli Wielki, św. Grzegorz Teolog i św. Grze­gorz z Nyssy.Św. Atanazy i inni zwolennicy Credo nicejskiego nie chcieli pod­ważać tożsamości Logosu i Mądrości, toteż woleli znajdywać odniesie­nie do innych tekstów popierających niestworzony charakter Logosu -  Mądrości. Nikt jednak nie kwestionował ustalonego egzegetycznego kontekstu dotyczącego samej ich identyfikacji.89Można powiedzieć, że Mądrość Boża sprawiła, iż świat został stworzony dla Wcielenia. W samej podstawie przeto świat jest poten­cjalnym Kościołem.Bóg jest zawsze tożsamy z sobą samym, jednakże „Słowo pozosta­jąc tym, czym było staje się tym, czym nie było”6. Stwórca stał się swym własnym stworzeniem, i zezwolił Theotokos, a w Niej -  całej ludzkości, żeby zrodziła Wcielone Słowo.„Samo imię Theotokos, Matka Boska, zawiera w sobie całą tajem­nicę ekonomii”7 -  pisał św. Jan Damasceński. Analogia między Ewą, Maryją i Kościołem sięga swym pochodzeniem św. Ireneusza8 i odtąd dla Ojców Kościołów Maryja jest Niewiastą -  nieprzyjaciółką Węża, Niewiastą odzianą w słońce, Siedzibą Boskiej Mądrości w samej jej istocie: całością i czystością bytu: „Jest tylko jedna Dziewica Matka i miło mi jest nazywać Ją Kościołem” -  pisał Klemens Aleksandryjski9 - „ Maryja to zawsze Dziewica, święty Kościół”.10 Jeżeli Duch Święty - personifikuje samą jakość świętości Bożej (św. Cyryl Aleksandryjski), to Dziewica, hagiophania, personifikuje świętość ludzkości. Ontolo- gicznie związana Duchem Świętym Maryja jest ożywczym pocieszy­cielem, Ewą -  Życiem, która chroni i opiekuje się wszelkim stworze­niem stając się w swej matczynej opiece figurą Kościoła11.Cytowany wyżej tekst „Mądrość zbudowała sobie dom, wyciosała siedem filarów” (Prz 9, 1), jest zarazem tekstem sofiologicznym i ma­riologicznym. Bóg nieustannie „zstępuje na świat” w aktach swej opatrzności, przez swą ekonomię, który to termin może oznaczać „bu­dowanie domu”.Mądrość Boga, działając w świecie jako moc, energia, opatrzność, zatem Mądrość hipostatyczna Ojca, „ zbudowała sobie dom” -  naj­czystsze ciało Dziewicy, zostało przyjęte przez Słowo.Jezus mógł przyjąć ludzkie ciało, ponieważ ludzka natura Maryi dała Mu je. Dlatego Najświętsza Panna uczestniczy nie w Odkupieniu, lecz we Wcieleniu.6 Św. Teofil Bułgarski; PG CXXIII, 1156c.7 De fide orthodoxa, III, 12.8 Por. Adversus Haereses, I, III, c. 22, n.4.9 Paedagogus, I c.6;PG VIII, 300.10 Homilia, IV; PG LXXVII, 996.11 Należy pamiętać, że Ikona Dziewicy z Dzieciątkiem Jezus nie jest obrazem Dziewicy ale Wcielenia lub obrazem Kościoła jako połączenia Boskiego i ludzkiego elementu.90W pieśni dogmatyczno-maryjnej świętego Jana Damasceńskiego (3 ton) mamy następujące słowa: „Urodziłaś bez ojca, Syna, który przed­wiecznie był zrodzony z Ojca bez Matki”. Boskiemu ojcostwu Ojca odpowiada ludzkie macierzyństwo Bogurodzicy jako figura dziewicze­go macierzyństwa Kościoła, co odpowiada powiedzeniu Cypriana: „Nie może mieć Boga za Ojca ten, kto nie ma Kościoła za matkę”12.Ojcowie Kościoła IV wieku, szczególnie Ojcowie Kapadoccy, ma­jąc na uwadze słowa ze wspomnianej Księgi Przysłów o „Mądrości budującej sobie dom” (9, 1 i ns.) niemal wyłącznie myśleli o „Słowie stającym się ciałem”, to jest znajdującym swą siedzibę w Dziewicy.Właśnie w Dziewicy cała ludzkość rodzi Boga i przez to Maryja jest nową Ewą. Przez Nią, jak pisał św. Cyryl Aleksandryjski „Trójca została uwielbiona”13.W okresie postchalcedońskim pojawia się teologia, którą można nazwać swoiście bizantyjską. Teologia ta otrzymała oficjalną sankcję za panowania Justyniana (527-565) i znajduje wyraz w zrównoważonej syntezie Maksyma Wyznawcy (zm. 662). Właśnie za Justyniana do­chodzi do budowy w Konstantynopolu świątyni Hagia Sophia.W opisie budowy tej świątyni, pochodzącym z okresu panowania cesarza Bazylego I (867-886), jest mowa o ukazaniu się Synowi Mi­strza Igantiosa, kierującego pracami nad Hagia Sophia, postaci o purpu­rowym obliczu. Ów czternastoletni chłopiec pilnował narzędzia pra­cowników, którzy w tym czasie udali się na posiłek. Nieznany przybysz zwrócił się do chłopca słowami: Odejdź prędko i powiedz im, aby szyb­ko przyszli a przysięgam ci chłopcze, na wznoszoną teraz oto Mądrość Bożą, która jes t Słowem Bożym, że ich nie opuszczę; tak bowiem poleci­ło mi Słowo Boże, bym służył i strzegł świątyni dopóki nie powrócisz.Cesarz uznał, że tym nieznanym przybyszem był Anioł Pański. Wstał, uniósł swe oczy ku niebu mówiąc: ma Bóg upodobanie w tym dziele, oraz: mocno się zastanawiałem, jak  nazwać tę świątynię. Stąd wzięła ona swą nazwę: Kościół Mądrości Bożej (Hagia Sophia), wyra­żony (w materii) Słowo B oże”.1412 De catholicae ecclesiae, с. VI.13 PG LXXVII, 992.14 Patrz: Opowieść o budowie Wielkiego Kościoła Bożego zwanego Kościołem Mądro­ści Bożej w Konstantynopolu, „Vox Patrum” 11-12(1991-1992), z. 20-23.91Jeżeli chodzi o Konstantynopol mamy do czynienia z identyfikacją Mądrości Bożej z Chrystusem. Potwierdzają to argumenty pochodzenia biblijnego i patrystycznego. Arcybiskup Serafin Sobolew zebrał wiele tekstów, aby wykazać, że inne rozumowania są wprost niepotrzebne, skoro wierzymy, że Syn jest Mądrością Bożą15.Hagia Sophia zbudowana za czasów Justyniana została przecież poświęcona Słowu Wcielonemu, święto jej konsekracji przypada na 22- 23 grudnia, a uroczystość dedykowania w Wigilię Bożego Narodzenia.Nie możemy jednakże zapominać i tego, że na ikonach Sofii- Mądrości Bożej tym imieniem określano dwunastoletniego Jezusa na­uczającego w jerozolimskiej świątyni. Widzimy to na tak zwanym Ipa- tijewskim tryptyku16, czy też na innej ikonie „sofijnej”, a mianowicie ikonie księcia pińskiego Fiodora Jarosławowicza jest przedstawiony Jezus Chrystus rozdający chleb i wino17. W jedenastowiecznym rękopi­sie „Psychomachii” Prudencjusza wokół pola, na którym umieszczona jest postać Chrystusa, widnieje dużymi literami wykonany napis Sancta Sophia18.Relacja między Mądrością a Matką Bożą jest najbardziej widoczna poza ikonografią w hymnach liturgicznych. Jedynie poza światem „greckim” można spotkać kościoły Bożej Mądrości obchodzone w jed­no ze świąt poświęconych Najświętszej Dziewicy: w Kijowie jest to święto Narodzenia, w Nowgorodzie i gdzie indziej -  święto Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny.15 Archiep. Serafin (Sobolew), Nowoje uczenije o Sofii Priemudrosti Bcéijej, Sofija, 1935.16 „Wiestnik Archieołogii i Istorii” 1885, z. 4, s. 22, tabi. V.17 „Archieołogiczeskij Wiestnik” 1867,1.1, s. 193.18 M. Didron, Iconographie chrétienne. Histoire de Dieu, Paris, 1843, s. 160-161; por. także P. Florenski, Ikonostas i inne szkice, Białystok, 1997, s. 48 i ns.92

Uwagi na marginesie nauki o Mądrości Bożej

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/17520/1/Elpis_2_2000_M_Bendza_Uwagi_na_marginesie_nauki_o_Madrosci_Bozej.pdf

Uwagi na marginesie nauki o Mądrości Bożej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)