Exhibition report: "Gothic Book Bindings from the 13th–16thcenturies in Toruń Collections", Old Town City Hall in Toruń, December 14, 2024–March 3, 2025

.
 Sprawozdanie z wystawy „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, Ratusz Staromiejski w Toruniu, 14 grudnia 2024–3 marca 2025 roku. Kuratorzy wystawy: A. Wagner, K. Nierzwicki. Kuratorka ze strony Muzeum Okręgowego w Toruniu: M. Nierzwicka. Aranżacja plastyczna: J. Nawrocki. Organizatorzy wystawy: Muzeum Okręgowe w Toruniu, Katedra Mediów Drukowanych w Instytucie Badań, Informacji i Komunikacji Wydziału Filozofii i Nauk Społecznych UMK, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu, Archiwum Państwowe w Toruniu, Muzeum Diecezjalne w Toruniu

Czyżak, Marta

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

Sztuka Edycji 2/2024DOI: http://dx.doi.org/10.12775/SE.2024.0037Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, kontakt: marta.czyzak@bu.umk.pl, ORCID ID: 0000-0003-3746-4530s. 212–215Marta CzyżakOprawy gotyckie w Ratuszu Staromiejskim w ToruniuW Galerii Sztuki Gotyckiej Ratusza Staromiejskiego 13 grudnia 2024 roku została otwarta niezwykła wystawa ponad siedemdziesięciu opraw gotyckich ze zbiorów toruń-skich: Biblioteki Uniwersyteckiej, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej oraz Archiwum Państwowego. Ekspozycja ta jest pierwszą w muzealnictwie europejskim wystawą opraw gotyckich! Rada Naukowa Konferencji „Gotyk w Polsce i w Europie” obradującej w toruńskim Ratuszu 13–15 grudnia 2024 roku za główny cel wystawy uznała – jak pisze Arkadiusz Wagner, wybitny znawca średniowiecznego i nowożytnego introligatorstwa, ekslibrisu i superekslibrisu, pomysłodawca i jeden z kurato-rów ekspozycji – „zobrazowanie dziejów gotyckiej oprawy książkowej w Europie i Polsce XIII–XVI stulecia na podstawie relatywnie bogatych i cennych zbiorów toruńskich bibliotek, muzeów oraz Archiwum Państwowego”1.Autorzy scenariusza wystawy – prof. Arkadiusz Wag- ner i dr Krzysztof Nierzwicki – podjęli zatem temat mało wdzięczny: średniowieczne oprawy książkowe. Gdybyśmy jeszcze mogli zajrzeć do środka prezentowanych kodeksów lub gdyby były to finezyjne, bogato złocone oprawy baro-kowe i rokokowe czy arcydzieła introligatorstwa XVII–XXI wieku… Jednak to właśnie oprawy gotyckie, skrywające tomy Biblii, dzieła starożytnej i średniowiecznej myśli: teologii, filo-zofii czy astronomii, utwory literackie, miejskie księgi sądowe i rachunkowe, modlitewniki i kodeksy służące liturgii „ema-nują specyficznym pięknem, którego dostrzeżenie warunko-wane jest szczególną wrażliwością i wiedzą”2.Co ważne, średniowieczne woluminy zostały umieszczone we wnętrzach Galerii Sztuki Gotyckiej Ratusza – eksponowa-ne tu dzieła snycerstwa i malarstwa, wzbogacone czy dopeł-nione o obiekty (skrzydła ołtarzy, rzeźby, wytwory rzemiosła artystycznego: złotnictwa, ślusarstwa, kaflarstwa) „zawierające w sobie wątek introligatorski”: wizerunki ksiąg, podobne ornamenty i motywy dekoracyjne – w naturalny sposób uzupełniają gotyckie oprawy, tworzą odpowiednie środowisko dla ich artystycznego przekazu. Z drugiej strony „zwiedzają-cy wystawę i czytelnik katalogu zyskuje poczucie, że oprawy książkowe stanowiły integralny składnik kultury gotyckiej”3. Ekspozycja otrzymała oryginalną aranżację plastyczną autor-stwa Jacka Nawrockiego, nawiązującą kolorystyką do brązu opraw i czerwieni gotyckiej cegły.Wystawę tworzy jedenaście działów prezentujących oprawy w przemyślanym układzie tematyczno-chronolo-gicznym oraz dział dwunasty Varia obejmujący wspomniane dzieła malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego: eksponaty stałe Galerii i prace wypożyczone z Muzeum Diecezjalnego i zbiorów prywatnych towarzyszące poszczególnym częściom oraz tematom ekspozycji. Il. 1. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część trzecia Ku ostatecznym formom. Fot. P. Kurek213Oprawy gotyckie w Ratuszu Staromiejskim w ToruniuOtrzymaliśmy zatem przegląd opraw gotyckich (powsta-łych w Prusach Krzyżackich i Prusach Królewskich, w Kró-lestwie Polskim, na obszarze Czech, Niemiec i Niderlandów) w ich historycznym rozwoju, a więc: o różnorodnej budowie (oprawy płaszczowe, sakwowe, łańcuchowe), technice wy-konania (rytowane drewniane oprawy tabliczek woskowych, oprawy pokryte skórą – nacinane, malowane, ślepo wyciska-ne strychulcem i tłokami, radełkami i plakietami), oprawy o różnorodnych dekoracjach, wśród których wyeksponowano szczególnie te zdobione wzorem owocu granatu bądź orna-mentem „arbor vitae” (ukazującym symbolicznie krzyż jako drzewo życia), ważnymi motywami sztuki średniowiecza.Autorska narracja wystawy prowadzi widza poprzez wspo-mniane jedenaście działów ilustrujących przemiany w tech-nice introligatorskiej. W Części wprowadzającej: zrozumieć oprawę gotycką umieszczonej w dawnej Sali Sądowej Ratusza i przez to w naturalny sposób oddzielonej od zasadniczej czę-ści ekspozycji ukazano charakterystyczne cechy struktury go-tyckiej oprawy, gatunki drewna i skór wykorzystywanych na okładziny kodeksów, podstawowe narzędzia introligatorskie. Wskazano zarazem na wzorzec średniowiecznej formy książki: starorzymskie wiązki tabliczek drewnianych pokrytych wos-kiem, a nazywane caudex (kloc drewniany) lub codex4.W części drugiej zatytułowanej Wczesny i dojrzały gotyk (oprawy z XIII, XIV i początku XV wieku), rozpoczynającej główny nurt ekspozycji, zaprezentowano przykłady „typowej dla ery gotyckiej predylekcji do wyrazistych barw okładzin, czemu towarzyszy zupełny brak lub skromność dekoracji wy-ciskanej z tłoków”, a także oprawy nacinane, oprawy zaopa-trzone w charakterystyczne dla epoki guzy, metalowe okucia czy łańcuch. Wśród szesnastu wytworów europejskich warsz-tatów znalazły się także dwie „nietypowe” oprawy ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu: pierwsza (kryjąca tekst objawień św. Gertrudy z Helfty i św. Brygidy Szwedzkiej) zdobiona wyciskami dawnych tłoków pieczętnych (intro-ligator anonimowy, prawdopodobnie północna Nadrenia) i kolejna (Biblii) dekorowana odbiciem klocka drzeworyt-niczego z kompozycją ornamentalną („pantera z obręczą na szyi czająca się na zaniepokojonego ptaka siedzącego na gałęzi w otoczeniu bujnej roślinności”) – introligator anonimowy, Gdańsk lub Frombork5.W część trzeciej Ku ostatecznym formom pokazano siedem opraw z drugiej–czwartej ćwierci XV wieku wykonanych w warsztatach pruskich, np. dzieła anonimowego mistrza gdańskiego zwanego Introligatorem Smoka (Starszym) – wśród licznych tłoków, którymi się posługiwał, był także tłok z wizerunkiem smoka – czy toruńskiego introligatora Mathiasa Hadebera, który używał m.in. tłoków z motywem Madonny Apokaliptycznej i z banderolą z sygnaturą „mathias +  + hadeber +”6. W części czwartej Późny gotyk. Hegemonia pewnego wzoru umieszczonej w północnej części galerii, w pobliżu ołtarza Ukrzyżowania Chrystusa (Dolny Śląsk, koniec XV wieku), zaprezentowano przykłady wykorzystania w dekoracji zwier-ciadeł okładzin wzoru owocu granatu: koncepcję tę zasto-sowano po raz pierwszy „na większą skalę w norymberskich oprawach kobergerowskich, chroniących m.in. druki słynnej oficyny Antona Kobergera”. Motyw ten, wywodzący się – jak podkreśla autor katalogu wystawy – z luksusowych tkanin włoskich, spotykamy także w złoconych tłach scen religij-nych, np. w zasłonie stanowiącej tło sceny Ukrzyżowania we wspomnianym wyżej ołtarzu7.W części piątej zatytułowanej W zaciszu archiwów i stu-dioli ukazano cztery wykonane z pergaminu oprawy tzw. ko-pertowe, tj. użytkowe, chroniące toruńskie księgi miejskie i księgi toruńskich uczonych. W części szóstej Późnogotycka różnorodność zajmującej centralne miejsce galerii dla zilu-strowania „bogactwa form dekoracji opraw późnogotyc-kich” zaprezentowano dwanaście opraw z drugiej połowy XV i początków XVI wieku z różnych ośrodków introliga-torskich: z Poznania, Gdańska, Krakowa, Pomorza Zachod-niego, Prus Królewskich. Tutaj także, w osobnej gablocie, umieszczono pokaźnych rozmiarów księgę chórową: graduał z pierwszej ćwierci XV wieku z wtórnie zamontowanym (na początku XVI wieku) zatrzaskowym zamkiem8. Dziełom Il. 2. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część druga Wczesny i dojrzały gotyk. Na pierwszym planie oprawa anonimowego introligatora (Czechy?), koniec XIV–początek XV w. Fot. P. KurekSztuka Edycji 2/2024Marta Czyżakintroligatorstwa towarzyszą szczególnie liczne odniesienia do dzieł średniowiecznego malarstwa, rzeźby i rzemiosł artystycz-nych o analogicznych ornamentach i motywach, np. w sąsied-niej gablocie umieszczono krzyż relikwiarzowy (Nadrenia lub Toruń, ok. 1400) z symbolami czterech ewangelistów znany-mi z wycisków tłoków na okładzinach kodeksów9. W częściach siódmej i ósmej ekspozycji zaprezento-wano sześć opraw powstałych w ostatnim trzydziestoleciu XV i pierwszych dekadach XVI wieku w warsztatach niemiec-kich, niderlandzkich i angielskich zdobionych przy użyciu „technicznych innowacji” introligatorstwa późnogotyckiego: radełka i metalowej plakiety. Znalazła się tu m.in. oprawa powstała w działającym w Rostocku Warsztacie Brodate-go Mężczyzny, dekorowana wyciskiem ciekawej plakiety z wizerunkiem przypuszczalnie wędrowca, i oprawa wykona-na w antwerpskim warsztacie Jacobusa de Ghele, zdobiona wyciskami dwóch plakiet o motywach ornamentalnych; na plakiecie dolnej okładziny wyryto fragment Psalmu 119, 125 („Jestem Twoim sługą, daj mi zrozumienie, bym poznał Twoje napomnienia”) i imię introligatora10. W części dziewią-tej zatytułowanej Między klasztorem a uniwersytetem ukazano trzy tzw. oprawy mnisze, niekoniecznie wytwarzane tylko na potrzeby środowisk klasztornych, ale także – mieszczań-skich czy uniwersyteckich. Inspiracją dla ich powstania była oszczędność materiału obliczeniowego. Taką skromną oprawę otrzymał w lubeckim warsztacie Mistrza Marii w Mandorli Das Narrenschiff (Statek głupców) Sebastiana Branta (Lube-ka, ok. 1500). W części dziesiątej Dewocja i luksus zapre-zentowano tylko jeden wolumin: modlitewnik z psalmami zaopatrzony pierwotnie w oprawę sakwową i zapinany na miniaturowe zamki, ozdobiony złoconymi guzami – niegdyś była to własność Doroty królewny duńskiej i pierwszej mał-żonki księcia Albrechta Hohenzollerna (zm. 1547)11. Opra-wy w części jedenastej Zmierzch epoki (XVI wiek) ilustrują z jednej strony przenikanie się gotyckich i renesansowych motywów dekoracyjnych lub schematów kompozycyjnych w szesnastowiecznych oprawach czy też zanik gotyckich rozwiązań technicznych (np. metalowych okuć centralnych i narożnych), z drugiej – zjawisko wtórnego wykorzystywania pergaminowych kart średniowiecznych rękopisów w opra-wach renesansowych. „W specyficzny sposób epoka gotycka trwała też na oprawach, w których użyto makulatury introli-gatorskiej z kodeksów pergaminowych”12.Cała ekspozycja tchnie surowym pięknem gotyku, ocieplanym i rozświetlanym w ostatniej części przez złocone zapięcia i okucia modlitewnika księżnej Doroty. Jak czyta-my w katalogu wystawy: „[…] do niezbędnego minimum ograniczono liczbę współczesnych obiektów – jak plansze fotograficzno-tekstowe – czy przykłady oryginalnych skór obleczeniowych tudzież desek z dębiny i buczyny. Z za-łożenia wystawa miała być swoistym »azylem« od kopii i multimediów, w którym zwiedzający zetknie się prawie wyłącznie z materialnymi świadkami dawnej epoki, ponadto Il. 3. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część piąta W zaciszu archiwów i studioli: oprawy kopertowe. Fot. P. KurekIl. 4. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część dzie-siąta Luksus i dewocja: modlitewnik księżnej Doroty. Fot. P. Kurek215Oprawy gotyckie w Ratuszu Staromiejskim w Toruniuw otoczeniu autentycznej, gotyckiej architektury oraz śred-niowiecznej muzyki kościelnej – chorału gregoriańskiego”13. Zwiedzający otrzymali zatem możliwość bezpośredniego obcowania ze sztuką średniowieczną, znalezienia się jakby w kręgu jej oddziaływania. Dodajmy, że otwarcie ekspozycji uświetnił śpiew scholi gregoriańskiej „Liquor pacis” wykonu-jącej – pod kierunkiem ks. Macieja Kępczyńskiego – melodie z dawnych mszałów i graduałów.Wystawa „Oprawy gotyckie” otwiera być może niezna-ny nam wcześniej świat średniowiecznego introligatorstwa: ukazuje zespół ksiąg rękopiśmiennych i drukowanych (przede wszystkim inkunabułów), użytkowych i luksusowych, przed-miotów dumy właścicieli (m.in. duchownych zakonu krzyżac-kiego, toruńskich mieszczan) i narzędzi pracy, nauki. Pozwala zwyczajnie cieszyć się ich kształtem, dekoracjami, barwami, artystycznym pięknem i użytkową stosownością.Wystawie towarzyszy bogato ilustrowany katalog autor-stwa Arkadiusza Wagnera w opracowaniu graficznym Kamila Snochowskiego. Autor z wielkim znawstwem opisuje każdą oprawę i jej elementy: materiał, zapięcia (zapinki i zaczepy), dekoracje, techniki wykonania i postęp w tym zakresie, a tak-że powiązania zdobnictwa introligatorskiego z dziełami gotyc-kiego malarstwa, rzeźby, rzemiosła. Uwrażliwia czytelnika na niuanse dekoracji okładzin, okuć i zapięć (niekiedy grawero-wanych). Kreśli fascynujący obraz rozwoju średniowiecznego introligatorstwa. W jego poznawaniu pomocą służą ilustracje: każdy opis uzupełniają wysokiej jakości większa fotografia jednej z okładzin (pozwalająca dostrzec fakturę skóry, po-wierzchnię zapięć) oraz fotografie drugiej okładziny, grzbietu, obcięcia kart, detali zapięć i powiększone zdjęcia wycisków tłoków. Choć katalog jest jednym z pierwszych tego rodzaju opracowań w polskiej literaturze oprawoznawczej, to już teraz można nazwać go katalogiem klasycznym.***Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, Ratusz Staromiejski w Toruniu, 14 grudnia 2024–3 marca 2025 roku. Kuratorzy wystawy: A. Wagner, K. Nierzwicki. Kuratorka ze strony Muzeum Okręgowego w Toruniu: M. Nierzwicka. Aranżacja plastyczna: J. Nawrocki. Organizatorzy wystawy: Muzeum Okręgowe w Toruniu, Katedra Mediów Drukowanych w Instytucie Badań, Informacji i Komunikacji Wydziału Filozofii i Nauk Społecznych UMK, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu, Archiwum Państwowe w Toruniu, Muzeum Diecezjalne w Toruniu.1 Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich. Katalog wystawy w Muzeum Okręgowym w Toruniu, grudzień 2024–luty 2025, oprac. A. Wagner, współpraca: M. Awiano-wicz, M. Czyżak, B. Madajewska i K. Nierzwicki, Toruń 2024, s. 17 (dalej jako: Katalog).2 Katalog, s. 18.3 Katalog, s. 217.4 W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Warszawa 2002, s. 45–47 i 75–76.5 Katalog, nr 23–24, s. 96–100.6 Katalog, nr 26, s. 106–107 i nr 29, s. 112–113.7 Katalog, nr 87, s. 121 i 246–247.8 Katalog, nr 56, s. 174–175.9 Katalog, nr 96, s. 262–263.10 Katalog, nr 61–62, s. 188–191.11 Katalog, nr 63, s. 194–195 i nr 66, s. 202–203.12 Katalog, s. 205.13 Katalog, s. 20.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Il. 5. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część dwu-nasta Varia: wizerunki św. Bartłomieja i św. Tomasza. Fot. P. KurekIl. 6. Wystawa „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów toruńskich”, część szósta Późnogotycka różnorodność: oprawa introligatora Mikołaja. Fot. P. Kurek

Oprawy gotyckie w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu

https://apcz.umk.pl/sztukaedycji/article/download/58552/41638

Oprawy gotyckie w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism