PrefaceWstęp do numeru „Od deski do deski. Retoryka oprawy”

Bajda, Justyna

Taranek-Wolańska, Olga

Ucherek, Dorota

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

5WstępOprawa bezszwowa, biblioteczna, francuska, kartonowa, miękka, twarda, płócienna, spiralna, sprężynowa, z surowym grzbietem, oprawa à la fanfare, aksamitna, aldyńska, arabska, architektoniczna, gotycka, grecka, karolińska, koptyjska, koronkowa, luksuso-wa, malowana, mozaikowa, płaszczowa, radełkowa, sakwowa, średniowieczna, w stylu empire, rokokowa, współczesna czy zabytkowa – choć tak liczne, to jednak ciągle tylko wybrane określenia związane z pojęciem okładki, która chroniąc blok książki, zdobiąc go i promując, pełni też funkcję semantyczną. Tegumentologia stopniowo przestaje być domeną zarezerwowaną wyłącznie dla bibliologów, introligatorów i poligrafów, konser-watorów zabytków czy historyków sztuki, a tym samym wyrażenie „od deski do deski”, wywodzące się ze średniowiecznego sposobu zabezpieczania ksiąg deskami oprawionymi w skórę, nabiera nowych znaczeń. Refleksje na temat okładki i obwoluty, będących integralnymi częściami woluminu, pojawiają się także w kontekście książki kongenialnej i zachęcają do pogłębionych analiz literaturoznawczych. Zagadnienia semiotyki teksto-graficznej, w tym wypadku polegającej również na budowaniu relacji między słowem a obrazem na płaszczyznach oprawy i obwoluty, nie mieszczą się bowiem w granicach takich zjawisk, jak książka artystyczna, liberatura, książka piękna, książka graficzna, poezja konkretna bądź komiks.Prezentowany numer „Sztuki Edycji” w dużej mierze jest pokłosiem drugiej kon-ferencji naukowej z cyklu „Tekstografie” zatytułowanej „Od deski do deski. Retoryka oprawy”, a zorganizowanej na Uniwersytecie Wrocławskim w 2022 roku przez Pra-cownię Badań nad Związkami Słowa i Obrazu w Praktykach Piśmiennych oraz Zakład Edytorstwa Instytutu Filologii Polskiej. Głównym celem obrad, przyświecającym też zebranym tu artykułom, była próba zastosowania narzędzi naukowych do opisu zasad, norm i praktyk w kształtowaniu oprawy jako elementu scalającego publikację, a jed-nocześnie pierwszego segmentu, w którego obrębie zaczynają się realizować zależności między tekstem (i jego składowymi – zdaniem, słowem, literą, znakiem) a obrazem: fotografią, rysunkiem, reprodukcją dzieła sztuki, autorską ilustracją, krojem pisma, DOI: http://dx.doi.org/10.12775/SE.2024.0019Sztuka Edycji 2/2024Wstęprozmaitymi zabiegami typograficznymi. Interesuje nas to, jak rozwiązania edytorskie z zakresu łączenia tekstu i obrazu w ramach oprawy publikacji wykraczają poza suma-ryczne ujęcie tych dwóch komponentów rozpatrywanych oddzielnie i współtworzą dzieło charakteryzujące jednorazową edycję lub stają się łatwo rozpoznawalną cechą dystynktywną serii wydawniczej.W artykule otwierającym ten numer „Sztuki Edycji” Jan A. Choroszy pisze: W ewoluującej przez wieki praktyce społecznej, jaką było i jest tworzenie opra-wy książkowej, zapisały się dzieje drukarstwa i ruchu wydawniczego, utrwaliły się pomysłowość i wynalazczość rzemieślników i artystów, odbiła się wrażliwość czy-telników. W gruncie rzeczy można mówić o oprawie jako o tekście kultury, czyli o zjawisku, które jest nie tylko wieloelementowym i heterogenicznym systemem semiotycznym (a więc strukturą), ale i dziedziną twórczej działalności regulowanej kodem antropologicznym (a więc procesem) i bezpośrednio dostępnej ludzkiemu doświadczeniu.Refleksje na temat retoryki i retoryczności współczesnej oprawy pojawiają się także w artykułach Anny Folty-Rusin i Doroty Piekarczyk. Autorka pierwszego z nich wy-korzystuje instrumentarium terminologiczne Gérarda Genette’a i Jacques’a Derridy odnoszące się do opisu i specyfikacji sfery paratekstowej, jaką jest okładka, nawiązuje też do interpretacji obrazów dokonywanej przez Rolanda Barthes’a. W drugim tekście ba-daczka zwraca zaś uwagę na aspekt językowy okładki, proponując analizy semiotyczne, które dowodzą, że oprawa rozumiana jako złożony znak i narzędzie retoryczne w rękach wydawców wymaga spojrzenia interdyscyplinarnego, integrującego rozmaite perspekty-wy metodologiczne.  Autorki i autorzy następnych tekstów zamieszczonych w prezentowanym numerze czasopisma przedstawiają pogłębione studia przypadków opraw pochodzących z różnych epok i rejestrów kultury. Justyna Bajda przygląda się kompozycjom ornamentalnym Eugène’a Grasseta, francuskiego ilustratora uznawanego za współtwórcę art nouveau, zafascynowanego Morrisowską ideą odnowy „książki pięknej”. Do tej tradycji chętnie nawiązywał także Emil Zegadłowicz, którego kreatywne podejście do projektów wy-dawniczych stało się przedmiotem zainteresowania Joanny Kulczyńskiej-Kruk. Justyna Gorzkowicz na przykładzie projektów Oficyny Poetów i Malarzy – emigracyjnego wydawnictwa założonego przez Krystynę i Czesława Bednarczyków – pokazuje, jak dzięki maestrii graficznej i wyjątkowym relacjom z autorami można uczynić z oprawy klucz do zrozumienia nie tylko eksplicytnej treści, ale i ukrytego przesłania książki. Adam Poprawa analizuje okładki wydań Pamiętnika z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego jako konstelacje sensów wplecionych w skomplikowane sieci zależności między estetycznością a abstrakcyjnością z jednej, a militarnością i cywilnością z drugiej strony. Hipotezy dotyczące sposobów oddziaływania okładek na czytelników – jako tego, co warunkuje lekturę – formułuje Marcin Czerwiński na podstawie tomików wierszy Rafała Wojaczka. Anita Wincencjusz-Patyna prezentuje zaś Bohdana Butenkę jako „architekta książki”, świadomie realizującego jej całościowy koncept – niczym plan budynku, którego „elewacje” oraz „bramę reprezentacyjną” (czyli okładki przednią i tyl-ną oraz obwolutę) artysta ów projektował ze szczególną starannością. Okładkom książek naukowych swoje rozważania poświęcił natomiast Jakub Rawski, identyfikując funkcje semantyczne i komunikacyjne opraw publikacji Marii Janion. Na zakończenie działu 7WstępDorota Ucherek proponuje analizę projektów Przemka Dębowskiego z wydawnictwa Karakter, punktem wyjścia czyniąc strategie (typo)graficzne wyróżniane przez autora tych unikatowych prac, zawsze stanowiących wyzwanie intelektualne dla odbiorcy. W drugim dziale umieściliśmy artykuły odnoszące się do konkretnych kolekcji.  Elżbieta Pokorzyńska na podstawie kwerendy przeprowadzonej w zbiorze książek osiem-nastowiecznych oraz w magazynie czasopism Biblioteki Uniwersytetu Kazimierza Wiel-kiego w Bydgoszczy charakteryzuje zgromadzone tam oprawy broszurowe, dokonując ich typologii. Katarzyna Krzak-Weiss opisuje bezcenne znaleziska wydobyte z makula-tury introligatorskiej – szesnastowieczne karty do gry. Jakub Maciej Łubocki prezentuje oprawy, okładki i obwoluty jako obiekty muzealne na przykładzie zbiorów Działu Sztuki Wydawniczej Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Obszary refleksji zostały więc uporządkowane tematycznie, a dotyczą takich zagadnień, jak teoria i historia oprawy, technologie oprawy, a ponadto semantyka i retoryka oprawy. Tom uzupełniają rozmowa Wojciecha Kruszewskiego i Dariusza Pachockiego z Mirosławem Strzyżewskim z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, założy-cielem „Sztuki Edycji” (w ramach cyklu „Słudzy wielkości. Rozmowy o edytorstwie”), opracowane przez Magdalenę Bizior listy Barbary Czerwijowskiej do siostry Kazimiery Iłłakowiczówny, a także refleksje „książkowej krawcowej” – Anny Juchnowicz z Pracow-ni Książki Artystycznej ASP we Wrocławiu. Nie zabrakło też recenzji i omówień pozycji oraz wystaw, w których dominującą rolę odgrywają okładki/oprawy – wieloautorskiej publikacji Wy-twórcy książek. Historia społeczności wydawniczej w czasach PRL-u pod redakcją Jacka Mrowczyka, monumentalnego dzieła z zakresu tegumentologii, czyli Leksykonu oprawoznawczego Elżbiety Pokorzyńskiej, Małgorzaty Pronobis-Brzezińskiej i Arkadiusza Wagnera, oraz wystawy „Oprawy gotyckie XIII–XVI wieku ze zbiorów to-ruńskich”, która od 14 grudnia 2024 roku jest prezentowana w Galerii Sztuki Gotyckiej w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu.Temat konferencji „Od deski do deski. Retoryka oprawy” wzbudził duże zainte-resowanie i odzew wielu specjalistów należących do różnych dyscyplin. Pozwolił na spojrzenie na okładkę, obwolutę, oprawę z perspektywy teoretycznej, opis historycznych przemian i intrygujące analizy wybranych przykładów. Mamy nadzieję, że zdoła też zain-teresować czytelników najnowszego numeru „Sztuki Edycji”. Justyna BajdaOlga Taranek-WolańskaDorota Ucherek 

Wstęp

https://apcz.umk.pl/sztukaedycji/article/download/58774/41620

Wstęp

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism