ESCHATOLOGICZNE KONCEPCJE ANGIELSKIEGO PRZEBUDZENIA PARUZYJNEGO Z I POŁ. XIX W. OBECNE U IRWINGIAN (NOWOAPOSTOLIKÓW) I ICH WPŁYW NA DENOMINACJE EWANGELIKALNE
The article discusses the emergence of the Protestant Irvingian movement (started by E. Irving, 1792-1834 and H. Drummond, 1786-1860) which originated from the English parousia awakening of the first half of the 19th century where the eschatological issues were particularly emphasised. Irvingians, also known as New Apostolics, developed a number of premillenarian eschatological concepts which were later adopted by a number of Protestant (evangelical) movements and denominations that also focused on apocalypticism and set a number of end-of-the-world dates. In particular, the idea of: the “rapture of the saints” before the Great Tribulation, the invisible /spiritual and two-stage parousia, and so-called Christian Zionism. By using the Irvingian concepts dispensationalism was created by J. N. Darby (1800–1882) who also co-founded the Brethren (Free Christian) movement. These ideas were also significant for the Millerites (created in the U.S. by W Miller, 1782–1849), who after 1844 (the Great Disappointment) splintered into various Adventist directions. In the 1870s some of these premillenarian ideas were taken over from the Adventists and modified accordingly by the movement of so-called Bible Students, initiated by Ch. T. Russell (1852–1916). The main part of the study movement in 1931 took the name Jehovah’s Witnesses.Artykuł omawia powstanie protestanckiego ruchu irwingian (zapoczątkowanego przez Edwarda Irvinga, 1792–1834 i Henrego Drummonda, 1786–1860), wywodzącego się z angielskiego przebudzenia paruzyjnego z I poł. XIX wieku, gdzie w szczególny sposób akcentowano zagadnienia eschatologiczne. Irwingianie, zwani także nowoapostolikami, wypracowali szereg koncepcji eschatologicznych premillenarystycznych, które później przejęło szereg ruchów i denominacji protestanckich (ewangelikalnych), które także koncentrowały się na apokaliptyce i wyznaczały wiele dat końca świata. Szczególnie chodzi tu o ideę: „porwania świętych” przed Wielkim Uciskiem, niewidzialnej /duchowej i dwuetapowej paruzji oraz tzw. syjonizm chrześcijański. Z wykorzystaniem koncepcji irwingian powstał dyspensacjonalizm stworzony przez Johna Nelsona Darby’ego (1800–1882), który także współtworzył ruch braterski (wolnych chrześcijan). Te idee miały również duże znaczenie dla millerytów (stworzonych w USA przez W. Millera, 1782–1849), którzy po 1844 roku (Wielkie Rozczarowanie) rozpadli się na różne kierunki adwentystów. W latach 70. XIX wieku niektóre z tych pomysłów premillenarystycznych zostały przejęte od adwentystów i odpowiednio zmodyfikowane przez ruch tzw. badaczy Pisma Świętego (ruch badacki), który zainicjował Ch. T. Russell (1852–1916). Główna część ruchu badackiego w 1931 roku przyjęła nazwę świadków Jehowy
