Artykuł  jest próbą analizy wątków zawartych w malarstwie Marcina Kowalika z punktu widzenia przemian kulturowych i ich współczesnych reprezentacji w sztuce

Gorzkowicz, Justyna

OPEN Repository (ICM)

ZKK Nr 1 (110) 2012 39SZTUKAObraz można czytać na wiele sposób, tak wiele, jak wielu jest ludzi. Powiem więcej: za każdym razem jeden człowiek może inaczej wejść w dialog z danym obrazem. Wejść w dialog, ponieważ odczytywanie obrazu to nakła-danie na obraz siatki własnym myśli – własnego świata1.Marcin KowalikKomu bije „palma” i dlaczego bije tobie?Fantasmagoryjnym patronem zamojskiej wystawy retrospektywnej Marcina Kowalika była działająca od 2008 r. Galeria Beznadziejna, powołana do życia przez samego artystę. Pojawia się ona cyklicznie w różnych miejscach, wprowadzając ogólną dez-orientację. Tak jak kilka lat temu w Berlinie, podczas realizacji Christmas Palm. W ciągu jednego dnia, w siedmiu galeriach równocześnie wystawiono mul-tiplikowane prace przeszło osiemdziesięciu różnych autorów. Obok grupy z Niemiec swoje prace prezen-towali wówczas Polacy, a także artyści z Chile i San Francisco. Rzecz w tym – zdradza Kowalik, który wcielił się w rolę kuratora całego wydarzenia – by doprowadzić do spotkania wielu twórców i zmobi-lizować oglądających do refleksji nad skomercjali-zowanym światem2. To nie tyle wystawa, co swoiste widowisko. Cel jest prosty: rozwój artysty, jego dzieła i samego odbiorcy. Galeria, gdy spełni swoją „powinność”, „dematerializuje się” z miejsca tym-czasowej aktywności. Sposób działania Kowalika wydaje się bliski idei Sztuki w przerwie Moniki Pich, która zapoczątkowała funkcjonowanie zamojskiego Drugiego Piętra przy Domu Kultury. Nazwa wyda-rzenia Christmas Palm vol. 2 Zamość 2011 nawiązuje do wystawy berlińskiej. Tym razem jednak mieliśmy do czynienia z ekspozycją monograficzną. Jeden ar-tysta – wiele prac.Tytułowe palmy – przedstawione na obrazach Ko-walika na tle błękitnego nieba ze sztampowymi obłoczkami – stoją niewzruszone na pożółkłej plaży, w scenerii rodem z egzotycznych bajek. Przybiera-ją postać symbolu bezmyślnie powielanej tandety. Są zmetaforyzowanym obrazem otaczającego nas świata, w którym komercyjny blichtr coraz częściej oddala od istoty misterium Bożego Narodzenia. (Jak pamiętamy, daktylową palmę w grudniu 2002 r. usta-wiono także w Warszawie. Na rondzie Charles’a de Gaulle’a pojawiła się z inicjatywy Joanny Rajkow-skiej – artystki związanej z Akademią Krakowską.) Palma kojarzy się Kowalikowi – zresztą jak więk-szości – z kiczem. W jego obrazach nie pozbawiona jest też groteskowości, a może nawet sarkazmu? W potocznym języku, gdy chcemy dać do zrozu-mienia, iż ktoś wyraźnie zachowuje się anormalnie, traci równowagę i trzeźwość widzenia, mówimy: „odbija mu palma”3. Przysłowiowa palma „odbija” człowiekowi ponowoczesnemu – zdaje się mówić artysta. Któż z nas, w gorączce przedświątecznych przygotowań, choć jeden raz nie zatracił się w za-kupowym szaleństwie? Nie bez powodu wystawa, która została zorganizowana w zamojskiej galerii, odbyła się w tak feralnym – dla kontemplacji sztuki – czasie. W grudniowe popołudnie, trzy dni przed Wigilią, zamiast choinki dostaliśmy palmę. Upłynie sporo czasu, zanim nauczymy się przezwyciężać „rozbuchany” konsumeryzm. Jak pisze Zygmunt Bauman: „Odnalezienie się w nowej globalnej sytu-acji, zwłaszcza skuteczne jej opanowanie, wymaga czasu, którego wymagały, wymagają i wymagać będą wszystkie głębokie, przełomowe przemiany ludzkiej kondycji”4.Tradycja – powtórka czy nowość?Wśród obrazów wystawionych w galerii Drugie Pię-tro uwagę przykuwały płótna, w których widać było wyraźne nawiązania do dzieł dawnych mistrzów. Jak wskazuje sam Kowalik, mówiąc o tych pracach: „Maluję je z obrazów, a nie z natury czy fotografii, ponieważ świat obrazu jest już wielopoziomowo przetworzonym światem rzeczywistym. Nie odma-lowuję natury – dodaje – inspirują mnie środki i ele-menty malarskie, analizuję je, uwypuklam, malarsko opisuję. Obraz jest jakby tunelem łączącym rzeczy-wistość namacalną, która nas otacza, (…) z rzeczy-wistością historyczną. Obraz nie jest jednak doku-Granice percepcjiO malarstwie Marcina Kowalika40SZTUKAmentem obiektywnie opisującym rzeczywistość, lecz tworem powstałym w wyniku indywidualnego postrzegania świata przez artystę, który go malował. Inspiruje mnie także sama forma tego tunelu, który z jednej strony otwiera się na świat malarza sprzed stuleci, a drugiej strony na mój świat. Tunel ten jest dla mnie ciekawym, żywym, malarskim, abstrakcyj-nym światem, istniejącym również bez odniesień historycznych, bez względu na świat malarza, który go malował”5. Gdzie indziej autor Christmas Palm opisuje sposób, w jaki realizuje swoje artystyczne wizje: „Przykładam większą uwagę do samego pro-cesu twórczego. Rozłożyłem go jakby na >>części pierwsze<<. Najpierw powstaje zamysł, następnie szkic, skanowanie do komputera i animacja, potem druk, kolejne szkice na wydruku i wreszcie wstępny projekt obrazu, który rozwijam na płótnie”6.Akryl Cyrkulacja wody to poddany reinterpretacji ob-raz Kessela d’Amsterdama (1641-1680) Pejzaż z wodo-spadem i zamkiem7. Holender zasłynął jako pejzażysta, malował także „portrety” miast. Szumiąca kaskada stała się dla Kowalika punktem wyjścia w próbie do-tarcia do ponadczasowego przesłania, jakie zawiera dzieło Kessela. Metaforę akwatyczną można by tu odczytać – jak u Heraklita – jako oznakę przemijania i ulotności ludzkiego życia. U malarza z Zamościa obieg wody przeistacza się jednak, dość nieocze-kiwanie, w uproszczone linie i bryły barw. Rwący potok zatrzymuje się w miejscu, jakby chciał zaprze-czyć heraklitejskiemu spostrzeżeniu o wiecznych przemianach świata. Krajobraz zostaje zawieszony w „papierowym” czasie i takiej samej przestrzeni, przywodząc na myśl krainę kolorowych wycinanek. Obraz Z wnętrza – inspirowany pracą Michela de Verona (ok.1470-1536) – odwołuje się do historii Bru-tusa (zabójcy Juliusza Cezara) oraz jego żony Porcji (uznawanej za jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów). Na płótnie Verona para ta została ukazana na pierwszym planie, w tle zaś wid-nieją skały i antyczne budowle. Ujęcie jest realistycz-ne –wręcz akademickie – jak przystało na prawidła epoki, w której powstał obraz. U Kowalika „per-spektywa” percepcji uległa odwróceniu. Olbrzymia góra – obsadzona gdzieniegdzie drobnymi palmami – zajmuje niemal całą przestrzeń, stając bezpośred-nio przed widzem. Od nasady przedstawionej w ten sposób skały sączą się delikatne smugi czarnej farby. Niczym wodospad trafiają wprost do turkusowego akwenu u stóp usypu. Nad wszystkim dominuje złowieszcze, stalowoczarne niebo. Zgeometryzowa-ne tło prowadzi w głąb obrazu, gdzie rozgrywa się zagadkowa scena. W zminiaturyzowanych kształ-tach można by dopatrzeć się inspiracji teatrem cieni, popularnym w krajach azjatyckich. Z kolei Pudełko z farbami jest zdekonstruowanym – niemal do granic rozpoznawalności – obrazem Pietro Longhiego (1702-1785) Rozmównica klasztorna. Longhi znany był ze scen rodzajowych, przedstawia-jących ówczesne życie arystokracji i mieszczaństwa weneckiego. W wydaniu Kowalika sala zapełniona ludźmi – z którą mamy do czynienia w zetknięciu z pracą malarza rokokowego – przegrupowuje się w „arsenał” barw. Zostaje on osadzony w otwiera-jącym się na widza, namalowanym kwadratowym pudle.Obrazy artysty z Zamościa są w opinii Andrzeja Bednarczyka, profesora wydziału malarstwa Aka-demii Sztuk Pięknych w Krakowie, swego rodzaju pułapką, w której świat zastygł w niemożliwości ru-chu i jakiejkolwiek żywej przemiany. Jego zdaniem: „Czyściec w obrazie Czyściec trwa wiecznie i nie ma szansy na odkupienie; obieg wody w Cyrkulacji wody zesztywniał w kartonowej scenografii; obłoki ciężkie i twarde na równi z ziemią, nad którą zostały powieszone, będą tam wisieć nieruchomo zawsze; w obrazie Wyspa Marcina Lutra tytułowy jeździec, kompozycyjnie unieruchomiony, nigdzie nie poje-dzie i raczej jest >>wiecznym staczem<<, >>trwa-czem<<, niż podróżnikiem; lasy w Lesie nie rosną, zatrzaśnięte w kubikach pomalowanych w liściasty deseń. W tym świecie nie narodził się i nigdy się nie narodzi Isaac Newton ani Gottfried Wilhelm Leibniz, nie opisują go żadne równania różniczkowe i tak, jak chcieli postmoderniści, historia zamarła w jednym punkcie tu i teraz. (…) Mogło się więc zdawać – puentuje Bednarczyk – że Kowalik zarzucił naturę, gwoli podjęcia postmodernistycznej w swojej istocie gry z tradycją kultury. Istnieją jednak przesłanki, by twierdzić, że nie jest to do końca trafna identyfika-cja. (…) Przedstawione obrazy są na tyle odrębne, że stanowią niezawisłą wartość i faktycznie wchodzą w dysputę z dawnymi dziełami. Inna sprawa, czy jest to rozmowa równego z równym”8.Dla Tadeusza Gustawa Wiktora – również profesora krakowskiej uczelni – obrazy Kowalika wyróżnia pewna wewnętrzna „melodyka”, swoisty „tembr” nadrealizmu. Pod względem formalnym, ale i du-chowym, prace zamościanina wpisują się, według niego, w krąg „historycznych” surrealistów: Belga Rene Magritte’a czy Holendra Mauritsa Cornelisa Eschera. Literatura przedmiotu zwykła określać ich mianem malarzy metafizycznych9. Podobnie jak u Eschera, również w pracach Kowalika pojawia się powracający element kompozycyjny – wyobra-żenie nieskończoności jako zgeometryzowanych kształtów. „Escherowsko-magrittowskie gry ilu-ZKK Nr 1 (110) 2012 41SZTUKAzjonistyczne” autora Pudełka z farbami, zdaniem Tadeusza Wiktora, są prowadzone między innymi we wspominanym już Czyśćcu oraz Wyspie Marcina Lutra. W pracy zatytułowanej Pułapka – nawiązującej do Pejzażu z trzema mostami nieznanego malarza wło-skiego z XVIII w. – Kowalik wykorzystał w zasadzie sam kontur istniejącego na oryginalnym obrazie mo-stu. Przejeżdża pod nim zminiaturyzowany jeździec.„Przez multiplikację tego konturu – zauważa Wik-tor – autor Pułapki tworzy sieć równoległych pasów, które – każdy z osobna – wypełnił tęczowymi barwa-mi, tworząc coś w rodzaju kolorowego, pasiastego fryzu, perspektywistycznie ciągnącego się wzdłuż diagonali obrazu. Kolorowy most, z mrocznym otworem, do którego wjeżdża czarna postać na ko-niu, wygląda jak klockowa układanka z ołowianym żołnierzykiem. Obraz ten, podobnie jak szereg prac artysty, zwłaszcza pejzażowych, jawi się odbiorcy niczym abstrakt; pasiaste barwne pola swą agresją malarską wypierają wszelkie inne real-pochodne ślady. (…) Wielu współczesnych artystów, zwłaszcza młodych, wypiera fakt inspiracyjnych źródeł swojej twórczości” – konkluduje Wiktor. „U Kowalika jest odwrotnie (…). Wchodząc głęboko w dyskurs kul-turowy z dziełami przeszłości, właśnie dzięki niemu tworzy obrazy w swojej idiomatyce charakterystycz-ne, własne, malarsko atrakcyjne, a pod formalnym względem – odkrywcze. Jest tak, choć w utworach swych pozostawia on czytelne – dające się rozpoznać – ślady źródeł inspiracyjnych. Mimo to nie ma w tym przypadku mowy o jakimkolwiek eklektyzmie czy naśladownictwie, wręcz przeciwnie: Marcin Kowa-lik buduje swój własny kod malarski”10.Nie tkwi w lustrze, co się w lustrze mieści 11 – zwierciadło (de)konstrukcjiJednym z elementów inspiracji, z których czerpie Ko-walik, jest motyw lustra w różnych jego wariantach. Raz jest to zgeometryzowany przyrząd, który poja-wia się na płótnie multiplikowany, zamykając prze-strzeń obrazu. Przywodzi na myśl działanie camery Marcin Kowalik, Kwadrat magiczny, akryl ▲42SZTUKAobscura lub – w wersji nieco nowocześniejszej – rzutnika. Powiela obraz odbity, czy-niąc z niego samodzielne dzieło. Kiedy indziej pojawia się jedynie w domyśle czy samej intencji prezentowa-nej pracy. Funkcjonuje jako uproszczona do figur geo-metrycznych rzeczywistość lustra, która, nie mieszcząc się w wyznaczonych ramach, wychodzi poza ich obręb, tworząc abstrakcyjne wzory. Innym znów razem staje się rodzajem szklanej pułapki, sugerując, że znajdujemy się we wnętrzu niezwykłe-go zwierciadła. Na jednym z płócien widzimy takie oto przedstawienie: w cen-tralnym punkcie widnieje zawieszony w przestrzeni transparentny prostokąt. Przypomina trójwymiarowe akwarium, w którym zamiast egzotycznych skrzydlic, krabów mangrowych, płasz-czek i pławikoników zostały umieszczone zminiaturyzo-wane, pełne afektacji konie. W otoczeniu zaznaczonych schematycznie drzew wyglą-dają niczym zastygłe w bez-ruchu hologramy. Niektóre z nich ukazane są w pozycji „świecy”, inne leżą na dnie „szklanego” pudełka, jakby były martwe. Kształty zwie-rząt zostały zaczerpnięte od Florentczyka Paolo Uccella (1397-1475).Dzięki takiemu ujęciu na obrazach Kowalika dokonuje się na naszych oczach oso-bliwe przewartościowanie odbioru wizualnego. Granica percepcji otaczającego świata zostaje przesunięta, w nie-których wypadkach całkowi-cie wyparta. Jak u Hansa Blu-menberga – uznawanego za jednego z najwybitniejszych ▲ Marcin Kowalik, Cyrkulacja wody, akryl ZKK Nr 1 (110) 2012 43SZTUKAfilozofów ostatnich dziesięcioleci – dla którego no-woczesne dzieło sztuki „nie odnosi się, nie wskazuje i nie prezentuje innego, wcześniej zaistniałego bytu, lecz uczestnicząc bytowo w świecie człowieka jest czymś oryginalnym. (…) >>Nowy obraz jest wyda-rzeniem niepowtarzalnym, narodzinami, które obraz świata, ten jaki ogarnia duch człowieka, wzbogacają o nową formę<<. Widzeniem i tworzeniem Nowego nie powoduje już instynktowna >>ciekawość<<, (…) lecz potrzeba metafizyczna: człowiek szuka potwier-dzenia obrazu, który ma przed sobą”12.Ultima Thule – w świecie geometriiOd czasów Wergiliusza i jego Georgik – które wywar-ły ogromny wpływ na literaturę renesansową i klasy-cystyczną , a co za tym idzie także na całą późniejszą spuściznę kulturową – Ultima Thule utożsamiana jest z wyspą położoną na krańcach świata13. Wyspa ta wyznacza umowną granicę między tym, co oswojo-ne i znane, a tym, co pozostaje poza zasięgiem naszej percepcji. To właśnie ta kraina posłużyła „Armii” (polskiemu zespołowi grającemu punk rocka i hard core za metaforyczne określenie przesłania jednej z jej płyt14. Nieoczekiwanie na okładce „krążka” pojawiła się reprodukcja obrazu Giorgia de Chirico, uznawanego za prekursora surrealizmu i twórcę pittura metafisica – nurtu metafizycznego15. Ważnym elementem prac Chirico była dekonstrukcja rzeczy-wistości na rzecz wybijających się na pierwszy plan symboli, uwikłanych w świat geometrii. Ultima Thule w takim kontekście jawi się jako swoista peryfraza chaosu ponowoczesności. Co robić, stojąc na skraju „zadomowionego” w świadomości ludzkiej realne-go świata? Można uciec – na podobieństwo Chirico oraz jego kontynuatora Eschera – w przestrzeń ma-tematycznych archetypów. Podróżując w nieznane, przekracza się granice percepcji. „Armia” ruszyła w stronę dychotomii dźwięków, szukając w niej intymności. Kowalik, wsłuchany w „muzykę” ob-razów, odnajduje własne zgeometryzowane światy. Jak sam podkreśla, jego praca nad rzeczywistością, z którą się chce zmierzyć na płótnie, polega przede wszystkim na „słuchaniu”. Po prostu wchodzi w osobliwy kontakt z zastaną przestrzenią, próbując zgłębić jej metafizykę.AppendiksMarcin Kowalik należy do artystów młodego poko-lenia. Maluje obrazy, tworzy instalacje interaktywne, prowadzi projekt kuratorski THEBEZNADZIEJNA GALLERY. Zamościanin z pochodzenia, ukończył Liceum Sztuk Plastycznych im. Bernarda Moranda pod okiem Macieja Sęczawy, następnie Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie złożył pracę doktorską w pracowni Adama Wsiołkowskiego. Obecnie jest wykładowcą na tamtejszej uczelni. Na swoim koncie ma niemałe osiągnięcia. Jest stypen-dystą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, jak i prezydentów miast Zamościa oraz Krakowa, a także Galerii Hoherveg w Düsseldorfie. W rankin-gu Kompasu Młodej Sztuki z 2010 r.– który brał pod uwagę osiągnięcia przeszło 230 artystów – Kowalik zajął 15. miejsce. Prace artysty mogliśmy oglądać w okresie przedbożonarodzeniowym w Strefie Sztu-ki Drugie Piętro w Zamojskim Domu Kultury. W ra-mach ekspozycji zostały zaprezentowane między in-nymi prace, które wchodziły w skład wcześniejszych wystaw w Berlinie, Hamburgu, Görliz, Warszawie i Krakowie.Przypisy:1. M. Kowalik, Przestrzeń obrazu: interpretacja jako twórcza (de)kon-strukcja, [w:] http://kowalik.art.pl/ww/index.html2. Zob. wywiad udzielony A. Szykule-Żygawskiej, w:  http://www.zdk.zamosc.pl/2011/sztuka/7567-christmas-palm-vol-2-marcin-kowalik-fotorelacja/#more-7567; katalog wystawy Christmans Palms Vol.2 Zamość 2011.3. Por. P. Muldner-Nieckowski, Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 2003, s. 507.4. Z. Bauman, Razem osobno, przeł. T. Kunz, Kraków 2003, s.242.5. M. Kowalik, Przestrzeń obrazu (…), dz. cyt.6. wywiad udzielony A. Szykule-Żygawskiej, dz.cyt.7. Por. Robert Genaille, [red.]: Słownik malarstwa holenderskiego i fla-mandzkiego, Warszawa1975, s. 1088. A. Bednarczyk, [posłowie w:] M. Kowalik, Nieznane królestwo, ka-talog wyd. przez Artemis –galeria sztuki, luty-marzec 2009, Arse-nał Muzeum Książąt Czartoryskich Oddział Muzeum narodowego w Krakowie.9. T. G. Wiktor, [posłowie w:] M. Kowalik, dz. cyt.10. Tamże.11. W. Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa 1991, s. 18-19, 206-209.12. H. Blumenberg, Rzeczywistości, w których żyjemy. Rozprawy i jedno przemówienie, przeł. W. Lipnik, Warszawa 1997, s. 56.13. Por. W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycz-nych, wyd. ósme z suplementem, Warszawa 1971, s.787.14. Zaprojektowanej przez T. Budzyńskiego, Wytwórnia: Metal Mind Productions, nr katal.: MMP CD 0313, 2005.15. Por. J. L. Chalumeau, Historia sztuki współczesnej, przeł. A. Wojda-nowska, Warszawa 2007.Justyna Gorzkowicz

Granice percepcji. O malarstwie Marcina Kowalika

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/d289238d-26b1-42c5-8c88-4ac3f851eccd/download

Granice percepcji. O malarstwie Marcina Kowalika

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)