Przedstawiono strukturę i tematykę badań prowadzonych przez Francuski Państwowy Instytut Badań Rolniczych (INRA). Wśród lokalnych jednostek badawczych INRA uwagę poświęcono Zakładowi Ekonomiki Rolnictwa w Renus. Scharakteryzowano tematykę badawczą, zatrudnienie i wyniki prac naukowych dwojga młodych pracowników. Podkreślono zasadność współpracy polskich i francuskich naukowców w dziedzinie badań ekonomiczno-rolniczych.Kamila Sobieck

Józwiak, Wojciech

Problems of Agricultural Economics

OPEN Repository (ICM)

MiscellaneaWOJCIECH JÓZWIAKInstytut Ekonomiki Rolnictwai Gospodarki Żywnościowej − PIBREMINISCENCJE Z POBYTU W INRA*Francuzi dbają o swoje rolnictwo, ponieważ: znajduje w nim zatrudnienietyle samo osób, ile w tamtejszym budownictwie, a trzy razy tyle co w przemy-śle samochodowym. Eksport artykułów rolno-spożywczych natomiast równo-waży częściowo deficyt w międzynarodowym handlu nośnikami energii.Rolnictwo francuskie dysponuje około 30 milionami ha użytków rolnych,więc około dwukrotnie więcej niż w Polsce, podczas gdy wartość produkcji rol-niczej wynosi około 256 mld zł, czyli pięciokrotnie więcej, a wartości dodanejblisko ośmiokrotnie więcej. Rolnictwo francuskie zatrudnia około 950 tys. osób(o około 56% mniej niż w rolnictwie polskim), co zarazem oznacza, że wydaj-ność pracy mierzona wartością produkcji dodanej na 1 zatrudnioną osobę jestokoło 17-krotnie większa. Wśród ważniejszych przyczyn tych różnic należy wy-mienić korzystniejszy agroklimat i lepszą jakość gleb, a przede wszystkim brakrozdrobnienia agrarnego (francuska farma liczy przeciętnie 42 ha użytków, tj.około pięciokrotnie więcej niż w Polsce) i znakomicie rozwinięte nauki rolni-cze, które wspierają tamtejszych farmerów.Podkreśla się, że rola rolnictwa będzie się zwiększać ze względu na wzrostpopytu na żywność w Chinach, Indiach, innych krajach południowo-wschod-niej Azji oraz w krajach latynoskich, a także ze względu na zainteresowanie pro-dukcją biopaliw w wielu krajach świata.Badania rolnicze we Francji ogniskują się wokół Państwowego InstytutuBadań Rolniczych – INRA. W przeciwieństwie do nauki rolniczej w Polsce, ko-ordynuje on wszystkie zakresy badań związane z rolnictwem i obszarami wiej-skimi. Odmienne jest też to, że zarząd INRA spoczywa w rękach menadżerów,a nie pracowników naukowych.INRA zajmowała się w latach 1980-2000 głównie rozwijaniem, upowszech-nianiem i wdrażaniem osiągnięć: biotechnologii, biologii molekularnej, inży-nierii genetycznej itd. Obecnie natomiast zajmuje się problematyką: rolnictwazrównoważonego, wyżywienia i bezpieczeństwa żywnościowego, ochrony śro-dowiska i rozwoju obszarów wiejskich oraz efektywnością produkcji biopaliw.Brane są pod uwagę takie nowe przesłanki kształtujące kondycję rolnictwa, jak:* 26-28 listopada 2007 r.Józwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 79zmiany klimatu, wzrost cen energii, wyniki negocjacji WTO (runda Doha),zmiany wspólnej polityki rolnej itd. Modelowana jest obecnie sytuacja rolnic-twa francuskiego w perspektywie 2013 roku, ale trwają prace dotyczące znacz-nie dłuższego horyzontu czasowego.Przewiduje się, że w przyszłości INRA będzie rozwijać badania w zakresach:wyżywienie człowieka, innowacyjne systemy prowadzenia działalności rolni-czej oraz sposobach ograniczenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Będąkontynuowane badania związane z wykorzystania produkcji rolniczej i produk-tów morskiego pochodzenia dla celów produkcji biopaliw.INRA zatrudnia łącznie 8600 osób, w tym 1800 pracowników naukowychi 2350 inżynierów. Posiada 260 badawczych jednostek organizacyjnych (54%spośród nich funkcjonuje na zasadzie joint venture z jednostkami organizacyj-nymi wyższych uczelni), które są koordynowane przez 21 centrów regional-nych. Większe jednostki organizacyjne mają swoje rady naukowe, któreposiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora. W składINRA wchodzi też 80 stacji eksperymentalnych. Podstawę organizacyjną two-rzy 14 dyrektoriatów koordynujących badania dotyczące: zwierząt i produkcjizwierzęcej, roślin i produkcji roślinnej, odżywiania człowieka i bezpieczeństważywnościowego, środowiska naturalnego, sztucznych oraz naturalnych ekosys-temów, a także nauk społecznych.Istotny wkład do rozwoju badań wnosi 1600 doktorantów oraz koordyno-wanie badań z pracą zespołów uczonych z wyższych uczelni.O pozycji naukowej INRA świadczy udział jej pracowników w 144 projek-tach badawczych realizowanych w ramach unijnych programów ramowych orazto, że kierownikami 40 takich projektów są pracownicy tego Instytutu.Planowanie kierunków badań i środków potrzebnych do ich realizacji roz-poczyna się od uzgadniania potrzeb badawczych artykułowanych co najmniejprzez dwie instytucje. Znaczącą rolę w tym zakresie pełni od 2006 roku Naro-dowa Agencja ds. Badań (ANR), która koordynuje ogół badań prowadzonychwe Francji. Na nową organizację badań składają się: agencja oceniająca (Eva-luation Agency – AERES), sieć doskonalenia (Network of Excellance – RTRA)i klastry uniwersyteckie (Universities Clusters – PRES). ANR zbiera zapotrzebo-wania na realizację różnych tematów na poziomie krajowym i zleca ich reali-zacje wyspecjalizowanym ośrodkom badawczym. Swoje zapotrzebowanie nabadania zgłasza również Ministerstwo Rolnictwa, lecz negocjuje ich zakresz zarządem INRA, a poszczególne zadania są realizowane na zasadzie 4-letnichkontraktów. Ustalone w ten sposób kierunki badań podlegają następnie ocenieprzez Ministerstwo Nauki, które (po ewentualnych korektach) zatwierdza budżetpotrzebny do ich realizacji.W pracach badawczych organizowanych przez Instytut uczestniczy ponadtocorocznie około 1 tys. pracowników naukowych z innych krajów i 1200 tzw.visiting profesors; pracownicy Instytutu współpracują z ośrodkami naukowymiw Chinach, Indiach, Brazylii, Meksyku, Argentynie, krajach basenu Morza Śród-ziemnego itd. To ostatnie powoduje, że pracownicy merytoryczni INRA są do-80 MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 80brze poinformowani o zakresie aktualnych badań prowadzonych we wszystkichważniejszych ośrodkach naukowych świata, wynikach tych badań i stosowa-nych metodach badawczych. Szczególny nacisk położony jest na współpracęz zespołami badawczymi w Holandii, Wielkiej Brytanii i Szwecji, ale brakujewspółpracy naukowej z krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Dopiero ostat-nio umowy takie zostały podpisane z Polską i Węgrami.INRA uczestniczy w przedsięwzięciach badawczych koordynowanych w ra-mach tzw. europejskiej przestrzeni badawczej (European Research Area).INRA wykonuje ponadto ekspertyzy na potrzeby organów rządowych,głównie tamtejszego Ministerstwa Rolnictwa i szerzy wiedzę naukową wśródludności obszarów wiejskich. To ostatnie odbywa się na zasadzie współpracyze szkołami rolniczymi oraz organizacjami zajmującymi się rozwojem rol-nictwa i transferem wiedzy do producentów rolnych. Tematyką tą zajmuje sięmiędzy innymi 60 regionalnych ośrodków doradczych i 219 szkół publicz-nych, które podlegają Ministerstwu Rolnictwa. Kolejnym szczeblem w syste-mie edukacji rolniczej są szkoły wyższe. Wszystkie instytucje i ich oddziały,które zajmują się upowszechnianiem wiedzy, zatrudniają łącznie 13,6 tys.osób, w tym 7 tys. nauczycieli.Roczne wydatki INRA wynoszą około 700 mln euro, a około 85% tych środ-ków pochodzi z francuskiego Ministerstwa Nauki. Kwota przeznaczana na funk-cjonowanie INRA odpowiada około ⅓ łącznej kwoty środków przeznaczanychrocznie z polskiego budżetu na ogół badań (nie tylko rolniczych) prowadzonychw naszym kraju.Warto też przyjrzeć się lokalnym jednostkom badawczym INRA. Jednąz nich jest Zakład Ekonomiki Rolnictwa w Rennes, który podlega centrum re-gionalnemu w Nantes. Zakład w Rennes współpracuje blisko z Katedrą Ekono-mii tamtejszego Uniwersytetu (ENSAR), a od 1 stycznia 2008 roku tworzyz nią oddzielną jednostkę badawczą.Na Zakład w Rennes składają się dwa wyodrębnione organizacyjnie ze-społy badawcze. Zakład liczy 36 pracowników, z tego: 14 pracowników na-ukowych, czterech doktorantów, 10 asystentów i 8 osób zajmujących sięobsługą administracyjną.Problematyka badawcza dotyczy:• struktur w rolnictwie (produktywność gospodarstw rolnych, nakłady środkówprodukcji kupowanych na niedoskonałych rynkach i wpływ polityki na go-spodarstwa),• środowiska (adaptacja gospodarstw rolnych będąca skutkiem miar używanychdo oceny efektów programu rolnośrodowiskowego, produkcja dóbr nierynko-wych w gospodarstwach rolnych i stopień wykorzystania naturalnych zasobów),• modelowania zachowań producentów rolnych i konsumentów (równowagaczęściowa i dynamiczna, prognozowanie zmian produkcji dóbr pochodzeniaroślinnego i poszczególnych rodzajów mięs),• handlu międzynarodowego (bariery utrudniające handel, powiązania Połu-dnia z Północą),81MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 81• przemysłu spożywczego (organizacja, strategie w kontekście liberalizacji rynków).Pracownicy Zakładu Ekonomiki Rolnictwa w Rennes koordynują 4 tematyrealizowane ze środków ramowego schematu badawczego Unii Europejskiej.W 2006 roku opublikowali oni 28 opracowań w recenzowanych periodykachnaukowych, a także książki, raporty i materiały seminaryjne oraz konferencyjne.Kto pracuje w takich jednostkach badawczych jak w Rennes ? Jednym z peł-noetatowych pracowników naukowych jest dr Laure Latruffe, która rozpoczęłatu pracę w 2005 roku, zaraz po pomyślnym zakończeniu przewodu doktor-skiego. Mówi biegle po angielsku. Ukończyła dwuletnie studia podyplomowew Wye College w Wielkiej Brytanii, a jej rozprawa doktorska nosiła tytuł „Efek-tywność techniczna, kredyt i inwestycje w gospodarstwie rolnym kraju prze-chodzącego zmiany ustrojowe (na przykładzie Polski)”. Realizując rozprawę,współpracowała z Katarzyną Zawalińską z Instytutu Rozwoju Wsi i RolnictwaPAN oraz z dr Lechem Gorajem z Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i GospodarkiŻywnościowej. Obecnie zajmuje się powiązaniami między poziomem subsy-diowania francuskich gospodarstw rolnych a ich efektywnością gospodarowania.W swych badaniach wykorzystuje metodę DEA, posługując się materiałami em-pirycznymi pochodzącymi z miejscowych gospodarstw zajmujących się wy-specjalizowaną produkcją: roślinną, mleka lub żywca wołowego. Na tej podsta-wie doszła do wniosku, że subsydia wpływają negatywnie na efektywność funk-cjonowania gospodarstw rolnych, lecz mimo to sprzyjają lepszemu wyposaże-niu gospodarstw w środki produkcji. Nie udało jej się jednak ustalić definitywniewpływu dopłat na zmiany produktywności gospodarstw.Innym pracownikiem naukowym Zakładu Ekonomiki Rolnej w Rennes jestdr Herve Guyomard. Przedstawił on interesujące wyniki badań modelowych po-święconych sytuacji rolnictwa francuskiego w 2013 roku w wyniku zmian: po-pytu światowego na produkty pochodzenia rolniczego w efekcie wzrostupoziomu życia w najludniejszych rozwijających się krajach (Chiny, Indie itd.),wzrostu produkcji biopaliw, zmian klimatu, ewolucji wspólnej polityki rolnejoraz wyników negocjacji prowadzonych w ramach WTO. Wszystkie te ustale-nia zostały odniesione do sytuacji z 2005 roku.Wyniki ustaleń modelowych wskazują, że:– w wyniku wzrostu popytu na żywność ceny produktów rolniczych mogą weFrancji wzrosnąć łącznie średnio nawet o 7%;– wzrost produkcji biopaliw może doprowadzić do wzrostu cen francuskiejpszenicy o 29%, a kukurydzy nawet o 40% (powierzchnia upraw na ten celmoże wzrosnąć nawet o10%), co spowoduje, że konsumenci francuscy mogąponieść straty w łącznej kwocie około 10 mld euro w wyniku wzrostu wy-datków na produkty spożywcze pochodzenia roślinnego. Nie przewiduje sięnatomiast wzrostu cen produktów pochodzenia zwierzęcego, ponieważ pro-dukcja biopaliw powiększy zasoby pasz treściwych (np. śrut poekstrakcyj-nych), a więc wpłynie obniżająco na ich ceny. Zyskają natomiast zagraniczniproducenci rolni, ponieważ Francja będzie eksportować mniej zbóż niż obec-nie i importować więcej olejów jadalnych;82 MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 82– zmiany klimatu nie wywrą większego wpływu na zmiany średniego poziomudochodów rolniczych w dłuższym okresie czasu, ponieważ ubezpieczenia odryzyka zrekompensują w znaczącym stopniu straty, wywrą one natomiastwpływ w poszczególnych latach na dochody gospodarstw (a nawet całychich grup) położonych w poszczególnych częściach kraju;– jest prawdopodobne, że wyniki negocjacji prowadzonych w ramach rundyDoha wpłyną negatywnie na ceny pasz;– zmiany zachodzące we wspólnej polityce rolnej dotkną w różnym stopniu po-szczególne grupy francuskich producentów rolnych. Zmiany te (zakładając, żewszystkie inne rozpatrywane czynniki pozostaną na niezmienionym poziomie)wywrą głównie wpływ na ceny produktów rolniczych i na niektóre rodzaje kosz-tów. Ceny buraków cukrowych ulegną obniżeniu o około 19%, mleka o około17%, a żywca wołowego i baraniego o około 3%. Ceny żywca wieprzowego,produktów drobiarskich, zbóż i nasion roślin strączkowych pozostaną prawdo-podobnie na niezmienionym poziomie, ale koszty produkcji dwóch pierwszychrodzajów tych dóbr wzrosną z uwagi na wymagania środowiska;– najbardziej prawdopodobny scenariusz zdarzeń, obejmujący wpływ wszyst-kich rozpatrywanych czynników, pozwala stwierdzić, że dochody francu-skich producentów rolnych ulegną w 2013 roku niewielkim zmianomw porównaniu z sytuacją z 2005 roku. Wzrosną o kilka procent dochody (li-czone w cenach stałych) gospodarstw specjalizujących się w produkcji ro-ślinnej i mniej więcej o tyle samo obniżą się w gospodarstwach nastawionychna produkcję zwierzęcą.Poruszony temat jest frapujący, zarówno od strony metody dokonywaniaustaleń, jak i od strony wyników.Oba wspomniane opracowania naukowych pracowników INRA, a także inne,wskazują na ich wysoki poziom metodyczny. Z całą pewnością można stwier-dzić, że warto sięgać po opracowania naszych francuskich kolegów z INRA.Można też podjąć z nimi współpracę, na co wskazuje wyżej wspomniana umowao współpracy naukowej między Polską a Francją.Czy jednak współpraca z INRA jest zasadna? Odpowiedź na to pytanie wy-maga komentarza.Wspólna polityka rolna ewoluuje od dawna, a kierunek tej ewolucji zmierzado ograniczenia wydatków na rolnictwo. W 1992 roku wydatki te pochłonęłyokoło 54% całego unijnego budżetu, a w 2003 roku analogiczny wskaźnik ob-niżył się do poziomu około 48%, ale nadal, zdaniem wielu polityków, jest zbytwysoki. Mimo to reforma z lat 2003-2004 pogorszyła w krajach dawnej UE-15tylko dochody rolników dysponujących większymi gospodarstwami. Oddzie-lono jednak dopłaty bezpośrednie od bieżącej produkcji, co z założenia miałoukierunkować uwagę rolników na sygnały płynące z rynku, a ostatecznie służyćpoprawie efektywności produkcji.W 2008 roku natomiast trwa przegląd realizowanej obecnie w krajach unij-nych polityki rolnej, który wywrze zapewne znaczący wpływ na jej kształt w la-tach 2014-2020. Ale nie będzie to jedyny czynnik kształtujący tę politykę. Wśród83MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 83innych ważnych czynników wymienia się wzrost popytu na rynkach świato-wych na surowce pochodzenia rolniczego i produkty spożywcze, co jest spo-wodowane dynamicznie rozwijającymi się gospodarkami Chin, Indii i kilkuinnych ludnych krajów świata, a także rozwijaniem produkcji biopaliw. Teostatnie mają ograniczać niekorzystne zmiany klimatu, które powiększają ry-zyko gospodarowania w rolnictwie. Istotny wpływ na kształt wspólnej politykirolnej wywrą też najprawdopodobniej wyniki negocjacji prowadzonych w ra-mach WTO.Nie ma zgody wśród krajów unijnych co do dalszej ewolucji wspólnej poli-tyki rolnej. Niemcy, Wielka Brytania i Holandia np. opowiadają się za jej dal-szą liberalizacją, co ograniczyłoby dochody gospodarstw rolnych. Efektem tejpolityki byłoby szybsze niż obecnie tempo zanikania drobniejszych gospodarstwi umacnianie się gospodarstw o dużej skali produkcji, które byłyby w staniekonkurować z gospodarstwami z innych obszarów świata. Francja natomiastopowiada się za kontynuowaniem obecnej wspólnej polityki rolnej, choćw nieco zmienionym kształcie. Jest w środowisku naukowym INRA świado-mość, że środki finansowe przeznaczone na realizację wspólnej polityki rolnejzostaną ograniczone (może nawet o 30%) w porównaniu z sytuacją obecną.Francuzi chcą jednak nawet przy ograniczonych środkach wspierać nadal go-spodarstwa prowadzące tradycyjne formy rolnictwa w terenach podgórskich,górskich i pobagiennych. Dla wszystkich gospodarstw przewidują natomiast do-płaty niezależne od prowadzonej w gospodarstwach produkcji, choć ich wyso-kość ma być zróżnicowana regionalnie. Zamierzają też dopłacać swym rolnikomdo ubezpieczeń, ograniczając ich ryzyko powodowane zmianami klimatui zmiennością cen produktów rolniczych na rynkach światowych.Od czasu kiedy J. Chirac był ministrem rolnictwa, panuje we Francji opinia,że Polska ma podobne zamysły dotyczące rozwoju swojego rolnictwa, a więctrzeba z nią współpracować. Jednak nie jest to w pełni prawda. Kraje dawnejUE-15, w tym i Francja, przeznaczyły wiele czasu i środków na wsparcie swo-ich gospodarstw, są więc przygotowane na stawienie czoła korektom wspólnejpolityki rolnej. Polskie gospodarstwa rolne korzystały z dobrodziejstw WPRdopiero kilka lat, zatem pozytywne zmiany (m.in. istotny wzrost dochodów)trwają zbyt krótko, by gospodarstwa mogły przygotować się do sprostania kon-kurencji światowej. Przecież dopłaty, z jakich korzystają nasi rolnicy, dopierow 2012 roku osiągną poziom dopłat rolników z krajów dawnej UE-15. Francjajednak chce utrzymać swoje rolnictwo, szczególnie na obszarach o niekorzyst-nych warunkach. Daleko posunięta liberalizacja wspólnej polityki rolnej nie jestwięc dla francuskich rolników korzystna, podobnie jak dla rolników polskich.Zatem jest nam bardziej „po drodze” z Francuzami i ich pomysłem (podobniejak z innymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej) na dalszą ewolucję wspól-nej polityki rolnej, niż z pomysłami Niemców, Brytyjczyków i Holendrów. Czyjednak, poszukując wspólnego frontu w kształtowaniu wspólnej polityki rolnejna lata 2014-2020, będziemy mogli liczyć na wsparcie francuskich partnerówdla naszych sugestii podkreślających odrębność rolnictwa krajów Europy Środ-84 MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 84kowo-Wschodniej (w tym także Polski), która wynika z zapóźnień technolo-gicznych ? Chodzi przede wszystkim o to, by przewidywana obniżka środkówprzeznaczonych na realizację wspólnej polityki rolnej nie dotknęła krajów nowoprzyjętych do Unii. Gospodarstwa rolne z tej części Europy powinny mieć wię-cej czasu (przynajmniej do 2020 roku), by osiągnąć poziom rozwoju, który po-zwoliłby im konkurować z powodzeniem na rynkach światowych.Kończąc ten wątek, należy zatem podkreślić, że warto wykorzystać zainte-resowanie Francuzów naszym krajem i naszym rolnictwem, by nawiązać bliż-sze kontakty naukowe z zespołami badawczymi INRA. Poziom badań jestw tym Instytucie wysoki i można wiele zyskać, szczególnie jeśli chodzi o no-woczesne metody analizy ekonomicznej i modelowanie procesów gospodar-czych precyzujących formułowane prognozy. Zapewne warto też postudiowaćfrancuskie metody zarządzania nauką, by dawała ona większy niż dotąd wkładdo rozwoju rolnictwa, a także wsi.85MiscellaneaJózwiak_miscell_pierwszy:Layout 1 2008-04-22 10:16 Strona 85

Reminiscencje z pobytu w INRA

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/42df5793-b571-4ca3-b363-96fdfef0b019/download

Reminiscencje z pobytu w INRA

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)