Starczewski, Michał

OPEN Repository (ICM)

Michał StarczewskiUniwersytet Warszawskim.starczewski@icm.edu.plOtwarte modele komunikacji naukoweja humanistyka cyfrowaostatnim  czasie  w  nauce  zachodzą  dwa  znaczące  zjawiska.  Pierwszym  jest upowszechnianie  otwartych  modeli  komunikacji  naukowej,  a  drugim  rozwój humanistyki  cyfrowej.  W  artykule  zamierzam  zastanowić  się,  jaka  zachodzi między nimi relacja.WPrzemiany komunikacji naukowejNauka potrzebuje sprawnej komunikacji.  Dostęp do literatury przedmiotu jest jednym z koniecznych  warunków  prowadzenia  efektywnych  badań.  Pomaga  formułować odpowiednie hipotezy, weryfikować je, zmniejsza ryzyko powielania pracy już przez kogoś wykonanej.  Komunikacja naukowa obejmuje jednak wiele aspektów wykraczających poza sam dostęp do publikacji.  Są to formalne i nieformalne kanały przekazywania informacji związanych z procesem badawczym, a także fora, na których odbywa się dyskusja dotycząca efektów prac. Coraz większego znaczenia nabiera kwestia dostępu do danych badawczych, a nie tylko do finalnych publikacji. Najważniejsze cele komunikacji naukowej to umożliwienie zdobycia wiedzy, przedyskutowanie jej i podzielenie się efektami własnej pracy.W  ostatnich  latach  sposoby,  w  jakie  naukowcy  wymieniają  się  wiedzą,  przechodzą głębokie  przeobrażenia.  Sprowadzają  się  one  do  przeniesienia  zasadniczej  części  komunikacji naukowej do internetu. Publikacje elektroniczne charakteryzuje łatwość, z jaką można wytwarzać kolejne kopie i szybkość, z jaką przesyła się je na dowolne odległości.Sprawia to, że koszty związane są przede wszystkim z wytworzeniem wersji elektronicz-nej. Rozpowszechnianie kopii może odbywać się w zasadzie bez kosztów. Prowadzi to do najdonioślejszej, w moim przekonaniu, przemiany w komunikacji naukowej, jaką jest stoso-wanie modeli otwartych. Otwarte modele komunikacji naukowej oznaczają przede wszyst-kim dostępność treści dla odbiorców bezpłatnie, bez barier prawnych i technicznych, innych niż dostęp do internetu. 139Michał StarczewskiNa otwartą naukę, czyli badania prowadzone z wykorzystaniem modeli otwartych, można patrzeć z dwóch punktów widzenia. Po pierwsze jako na wizję nowoczesnej nauki, a po drugie jako na konkretne rozwiązania wprowadzane już przez szereg instytucji w wielu państwach.Otwarta nauka. Wizja nowoczesnej naukiPrzemiany, o których mowa, skłaniają do śmiałych wyobrażeń na temat przyszłości badań naukowych. Michael Nielsen, australijski fizyk i programista, w eseju  Reinventing Discovery.  The  New  Era  of  Networked  Science1 przedstawił  wizję  otwartej  i  usieciowionej  nauki. Usieciowienie oznacza – tylko i aż – wykorzystanie internetu do wspierania pracy badawczej. Nowoczesne technologie, zgodnie z tą wizją, mają być wykorzystywane przez naukowców do skutecznego  porozumiewania  się  i  rozwiązywania  problemów  naukowych  w  sposób znacznie  bardziej  efektywny  niż  dotychczas.  Co  więcej,  internet  stwarza  szansę zaangażowania  również  zainteresowanych  nimi  amatorów-wolontariuszy,  którzy  mogą wnieść  znaczący  wkład  w  badania,  wykonując  zdalnie  szereg  prostych  czynności, niewymagających zaawansowanych kompetencji. Nielsen uzasadnia swój, zdawałoby się, że czasem trochę utopijny obraz, przykładami już funkcjonujących z powodzeniem projektów z obszaru  m.in.  astronomii,  genetyki  i  matematyki.  W  projekcie  Polymath naukowcy współpracując  w  innowacyjny  sposób,  rozwiązali  nadspodziewanie  skutecznie  szereg problemów  matematycznych.  Bank  genów  dzięki  otwartemu  udostępnianiu  danych umożliwia  bardzo  szybki  postęp  w  genetyce  i  medycynie.  Z  pomocą  ponad  stu  tysięcy wolontariuszy w projekcie Galaxy Zoo udało się sklasyfikować miliony galaktyk na zdjęciach wykonanych przez teleskop SDSS, co pozwoliło dokonać szeregu odkryć.Reinventing Discovery zasługuje na miano wizji, ponieważ przedstawia świat, jaki mógłby być,  gdyby  na  szeroką  skalę  przyjęły  się  metody  eksperymentalnie  wprowadzone w pojedynczych  projektach.  Nielsen  abstrahuje  od  mechanizmów  oceny  pracy  naukowej oraz  potrzeby  poszerzenia  kultury  współpracy.  Nielsen  spodziewa się,  że  wykształcą  się praktyki, dzięki którym naukowcy będą dzielić się swoją wiedzą i kompetencjami, wspierając projekty, w które nie są bezpośrednio zaangażowani.Otwarta nauka. Konkretne rozwiązaniaOtwarte modele komunikacji naukowej to jednak nie wizja, ale przede wszystkim szereg konkretnych  rozwiązań  już  wprowadzanych  przez  instytucje  różnego  szczebla  w  wielu państwach.  Argentyna  jako  pierwsze  –  ale  już  nie  jedyne  –  państwo  wprowadziło  na poziomie  ustawy  obowiązek  otwartego  dostępu  do  prac  badawczych  finansowanych z pieniędzy publicznych. Zarówno część państwowych agencji finansujących badania, takich jak amerykańskie National Institutes of Health, ale i niektóre prywatne fundacje (np. brytyjska Wellcome  Trust)  warunkują  przyznanie  finansowania  od  zobowiązania  do  otwartego udostępniania  publikacji.  Otwartościowe  polityki  są  przyjmowane  również  na  poziomie pojedynczych instytucji, jak ma to miejsce np. na Uniwersytecie Harvarda, a w Polsce – na Politechnice Śląskiej.1 M. Nielsen, Reinventing Discovery. The New Era of Networked Science, Princeton 2012.140O t w a r t e  m o d e l e  ko m u n i k a c j i  n a u ko w e j  a  h u m a n i s t y k a  c y f row aKonkretne  rozwiązania  to  również  tworzenie  e-infrastruktury  wspierającej  komunikację naukową. Uczelnie zakładają repozytoria i platformy czasopism2. Narzędziom informatycznym mogą, choć nie muszą towarzyszyć polityki zobowiązujące do korzystania z nich.Otwarty dostęp do publikacjiOtwarty dostęp (OD) do publikacji naukowych jest warunkiem koniecznym wprowadzenia modeli  otwartych.  Bez  jego spełnienia  nie  można wprowadzać  dodatkowych elementów otwartej nauki.OD oznacza  dostęp  bez  ograniczeń finansowych,  technicznych lub  prawnych  do tych treści dla każdego, kto ma dostęp do internetu. Otwarty dostęp dzieli się najczęściej według dwóch kryteriów.Ze względu na uprawnienia,  jakie  przyznawane są  odbiorcom treści,  OD dzieli  się  na gratis lub libre.W modelu  gratis użytkownik otrzymuje uprawnienia  ograniczające  się  lub nieznacznie wykraczające poza dozwolony użytek, w Polsce określony w Ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W modelu  libre,  który zapewniają tzw. wolne licencje,  użytkownik może bez dodatkowego zezwolenia np. tworzyć utwory zależne lub udostępniać na swojej stronie  internetowej  (oczywiście,  umieszczając  informację  o  autorstwie).  W  kontekście badań  naukowych  z  wykorzystaniem  narzędzi  cyfrowych  istotna  jest  pewność  co  do możliwości analizy maszynowej materiałów udostępnionych na wolnej licencji (text and data  mining).Drugi  podział  otwartego  dostępu  za  kryterium  przyjmuje  rodzaj  wykorzystanej e-infrastruktury i mechanizmy jej finansowania. „Zielona droga” otwartego dostępu bazuje na repozytoriach zakładanych przez instytucje badawcze, w których swoje prace deponują sami autorzy zatrudnieni  przez te instytucje,  niezależnie od tego,  w jakim wydawnictwie publikują3. Z kolei „złota droga” to udostępnianie w sposób otwarty samych czasopism lub książek4.Peter Suber, jeden z liderów ruchu otwartego dostępu, zwraca uwagę, że otwarty dostęp wspiera kariery naukowe w obecnie istniejącym systemie oceniania dorobku naukowego, choćby  dzięki  temu,  że  szersze  rozpowszechnianie  prac  umożliwia  uzyskanie  lepszego wskaźnika cytowań5. Argumenty za wspieraniem otwartości w nauce wynikają więc nie tylko z  ogólnej  idei  otwartości,  ale  przede wszystkim znajdują  uzasadnienie  w obrębie  samej nauki i dziś funkcjonującego systemu oceny dorobku naukowego.2 Otwarta nauka w Polsce 2014. Diagnoza, red. Szprot J., Warszawa 2014, rozdział 3: e-Infrastruktura otwartego dostępu  w Polsce, s. 30-53, http://pon.edu.pl/index.php/nasze-publikacje?pubid=13, [dostęp 19 września 2014].3 B. Björk i in.,  Anatomy of Green Open Access,  http://www.openaccesspublishing.org/apc8/Personal%20VersionGre-enOa.pdf [dostęp: 19 września 2014].4 Por. np. K. Siewicz,  Otwarty dostęp do publikacji naukowych. Kwestie prawne, Warszawa 2012,  http://pon.edu.pl/in-dex.php/nasze-publikacje?pubid=12 [dostęp: 21 września 2014].5 P. Suber, Otwarty dostęp, Warszawa 2014, s. 24.141Michał StarczewskiOD to tylko podstawowy element otwartej nauki. Coraz większą wagę przykłada się do innych  elementów  tworzących  otwartą  naukę,  a  zwłaszcza  do  otwartych  danych badawczych. Komisja Europejska, która w programie Horyzont 2020 wprowadziła obowiązek otwartego dostępu do publikacji sfinansowanych z tego źródła, w tym samym programie zdecydowała się na pilotaż otwartych danych badawczych6.Dane badawcze można dołączyć do publikacji, która powstała na ich podstawie, można też udostępnić je w specjalnych repozytoriach danych badawczych (w Polsce nie funkcjonuje jeszcze ani jedno repozytorium danych badawczych).O ile panuje szeroko akceptowana zgoda, że otwarty dostęp i otwarte dane badawcze są potrzebne,  o  tyle  inne  aspekty  otwartych  modeli  komunikacji  naukowej  są  wciąż  raczej eksperymentem,  niż  przyjmującym  się  nowym  standardem.  Wśród  innych  aspektów otwartej nauki można wymienić otwarte recenzowanie (polegające nie tyle na ujawnianiu personaliów  autora  i  recenzenta,  co  przede  wszystkim na  publicznej  lub  pół-publicznej, toczonej w internecie dyskusji). Blogowanie pozwala na nieformalny, szybki i umożliwia-jący interakcję  z  odbiorcami  sposób  przekazywania  wiedzy  o  bieżących  postępach w prowadzonych badaniach. Otwarty notatnik, pokrewny otwartemu laboratorium, polega na zespołowym i zdalnym prowadzeniu badań.Otwarta humanistykaOtwarte modele komunikacji stosowane w obszarze nauk humanistycznych konstytuują otwartą  humanistykę.  Pojęcie  otwartej  humanistyki  faktycznie  jest  używane.  Open Humanities  Press7 jest  wydawnictwem  publikującym  książki  i  czasopisma  z  obszaru humanistyki w otwartym dostępie. Wśród celów organizacji znajduje się zarówno wspieranie otwartego dostępu w humanistyce, jak i odkrywanie nowych form współpracy akademickiej. Open Humanities Alliance8 jest projektem skierowanym do wydawców czasopism. Umożliwia bezpłatne  hostowanie  czasopisma  korzystającego  z  Open  Journal  Systems.  Wreszcie w ramach projektu DM2E (Digital Manuscripts to Europeana) przyznawana jest nagroda Open Humanities Award9 (w tym roku przyznana po raz drugi).Humanistyka cyfrowaDrugim nowym zjawiskiem w nauce jest rozwój humanistyki cyfrowej (HC). Historia 2.0, będąca przedmiotem szczecińskiego sympozjum, jest częścią szerszego zjawiska. Aktywni w obszarze humanistyki cyfrowej są zwłaszcza kulturoznawcy i językoznawcy.Czym jest HC – nie wiadomo. Spory o to toczą się od jej początków. Przegląd opinii na ten temat znajduje się w publikacji  Debates in the Digital Humanities10.  Po lekturze wyłaniają się dwa  zasadnicze  stanowiska.  Część  humanistów  cyfrowych  uznaje  umiejętność 6 Commission  launches  pilot  to  open  up  publicly  funded  research  data,  “European  Commission  Press  Release  - IP/13/1257“, 16.12.2013, http://europa.eu/rapid/press-release_IP-13-1257_en.htm, [dostęp: 15 września 2014].7 Link do strony wydawnictwa Open Humanities Press: http://www.openhumanitiespress.org/.8 Link do strony projektu Open Humanities Alliance: http://openhumanitiesalliance.org/.9 Link do strony poświęconej nagrodzie Open Humanities Award: http://openhumanitiesawards.org/.142O t w a r t e  m o d e l e  ko m u n i k a c j i  n a u ko w e j  a  h u m a n i s t y k a  c y f row aprogramowania za konieczną kompetencję humanisty cyfrowego, podczas gdy dla innych wyróżnikiem  humanistyki  cyfrowej  pozostaje  badanie  cyfrowej  rzeczywistości.  Dla pierwszych humanistyka cyfrowa oznacza zatem stosowanie specyficznych metod, podczas gdy drudzy określają ją przez pryzmat szczególnego przedmiotu badań.W sporze o granice HC pojawiła się metafora dużego namiotu (mającego symbolizować humanistykę cyfrową) wraz z pytaniem, kto jest w środku, a kto na zewnątrz. Wydaje się, że zwycięża przekonanie o potrzebie szerokiego zakreślania granic11.Wartości humanistów cyfrowychLisa  Spiro  w  określeniu  wspólnych  wartości  konstytuujących  wspólnotę  cyfrowych humanistów widzi szansę na wyjście poza jałowość sporów o granice „dużego namiotu”12. W jej przekonaniu nie można arbitralnie określić, jakie wartości są konstytutywne dla HC. Określenie ich musi być efektem zbiorowego namysłu. Przedstawia pięć propozycji,  które mają stać się punktem wyjścia do dyskusji.Na pierwszym miejscu wymieniła otwartość. Otwartość według Spiro to otwarty dostęp do  publikacji,  danych  badawczych  oraz  kodu  źródłowego  oprogramowania  napisanego w ramach projektów HC, a także otwartość zasobów edukacyjnych. Spiro, kierująca działem Digital  Scholarship  Services w  bibliotece  Uniwersytetu  Rice oraz  blogerka13,  wyraża przekonanie  o  bliskich  związkach  otwartości  z  HC.  Publikowanie  książek  i  czasopism w otwartym  dostępie  jest  praktykowane  w  środowisku  humanistów  cyfrowych.  National Endowment for the Humanities, amerykańska agencja rządowa finansująca wiele projektów z  tego  zakresu,  silnie  zachęca  do  otwartości.  Cieszące  się  w  środowisku  humanistów cyfrowych  dużym  uznaniem  periodyki,  Digital  Humanities  Quarterly  czy  Journal  of  Digital  Humanities są dostępne w sposób otwarty.Kolejne  wartości,  które  Lisa  Spiro  umieszcza  na  liście  wartości  konstytuujących społeczność humanistów cyfrowych, to: współpraca, zespołowość i pozostawanie ze sobą w kontakcie,  różnorodność  oraz  eksperymentowanie.  HC  jest  bowiem  uprawiana zespołowo.  Dotyczy to zarówno tworzenia formalnych zespołów składających się  z  osób o uzupełniających się kompetencjach, jak i gotowość na nieformalne dzielenie się wiedzą i doświadczeniem  z  kimś,  kto  przy  realizacji  swojego  projektu  natrafia  na  problem rozwiązany już przez kogoś innego.Wszystkie wartości wymieniane przez Spiro jako konstytuujące wspólnotę humanistów cyfrowych bardzo dobrze korespondują z otwartymi modelami komunikacji naukowej.10 Debates in the Digital Humanities,  red. Gold M.K., University of Minnesota Press 2012, w szczególności części I i II.  Wersja cyfrowa http://dhdebates.gc.cuny.edu [dostęp 19 września 2014].11 P. Svensson, Beyond Big Tent, [w:] Debates in the Digital Humanities, op. cit., http://dhdebates.gc.cuny.edu/debates/-text/22, [dostęp: 19 września 2014].12 L. Spiro,  “This Is Why We Fight”: Defining the Values of the Digital Humanities , [w:]  Debates in the Digital Humanities, op.cit., http://dhdebates.gc.cuny.edu/debates/text/13, [dostęp: 19 września 2014].13 L. Spiro,  Shaping (Digital)  Scholars:  Design Principles for  Digital  Pedagogy,  http://digitalscholarship.wordpress.com, [dostęp: 19 września 2014].143Michał StarczewskiOtwarta humanistyka cyfrowaDochodzimy w tym miejscu do clou artykułu.  Jaka relacja zachodzi  pomiędzy otwartą humanistyką  a  humanistyką  cyfrową?  Wydaje  się,  że  są  to  pojęcia  z  zupełnie  różnych obszarów.  Otwarta  humanistyka  dotyczy  przecież  komunikacji  naukowej,  a  humanistyka cyfrowa – metody lub przedmiotu badań.Choć w HC problemem domagającym się rozwiązania jest kwestia ewaluacji projektów, których  efekty  przybierają  formę  inną  niż  tekstową  (np.  wizualizacje  badań stylometrycznych14), a dyskurs na temat otwartego dostępu koncentruje się na dostępie do czasopism, które są ważniejszych kanałem komunikacji w naukach ścisłych i przyrodniczych niż w humanistyce,  to w moim przekonaniu istnieje jednak wspólna płaszczyzna łącząca otwartą  humanistykę  i  humanistykę  cyfrową.  Wyznaczają  ją  z  jednej  strony  wartości, o których pisała Lisa Spiro, a które są spójne z postulatami ruchu otwartej nauki. Z drugiejstrony otwarta humanistyka jest  możliwa wyłącznie w środowisku cyfrowym. Zakłada,  że komunikacja odbywa się w internecie.Podobnie jak o otwartej nauce, można mówić o otwartej HC jako o wizji ukazującej, czym może  ona  się  stać  w  przyszłości,  oraz  jako  o  konkretnych  wprowadzanych  tu  i  teraz rozwiązaniach. Konkretne rozwiązania otwartej HC to przede wszystkim otwarty dostęp do publikacji,  udostępnianie  w  sposób  otwarty  danych  badawczych  oraz  stosowanie oprogramowania  o  otwartym  kodzie  źródłowym.  W  następnej  kolejności  są  to  kolejne elementy  otwartej  nauki,  o  których  była  mowa  wcześniej.  W  wizji  otwartej  nauki przedstawionej  przez M. Nielsena innowacyjna komunikacja naukowa przekładała się na metody prowadzenia prac badawczych. Aspekt komunikacyjny jest nierozłącznie zrośnięty z aspektem  metodologicznym.  Z  tego  powodu  otwartość  –  sposób  na  zwiększenie skuteczności w komunikowaniu się – stała się istotną częścią wizji australijskiego fizyka.Podobnie,  w  moim  przekonaniu,  wygląda  sytuacja  z  humanistyką  cyfrową.  Aspekt komunikacyjny znajduje się w samym środku tego, czym jest i będzie humanistyka cyfrowa. Zespołowość  prac  humanistów  cyfrowych  powoduje,  że  modele  komunikacji  stają  się kluczowym zagadnieniem. Publiczna wartość humanistyki,  w tym cyfrowej,  jest być może najwyższa  spośród  wszystkich  dyscyplin  akademickich,  przez  co  otwartość  na  szeroką publiczność wydaje się tu najbardziej naturalna15.Otwarta  humanistyka  cyfrowa  to  HC  lepsza,  szybsza  i  skuteczniejsza,  umożliwiająca łatwiej  odnaleźć  osoby  dysponujące  potrzebnymi  w  danym  projekcie  kompetencjami. Otwarta HC to sposób dotarcia do szerokiego grona odbiorców, zarówno profesjonalistów, jak  i  amatorów.  W  ten  sposób  pomaga  nie  tylko  w  pokonywaniu  kolejnych  szczebli w karierze  zawodowej,  ale  również  przynosi  satysfakcję  wynikającą  ze  świadomości,  że wysiłek włożony w badania doceniany jest przez wielu.14 Por. M. Eder, Metody ścisłe w literaturoznawstwie i pułapki pozornego obiektywizmu – przykład stylometrii oraz J. Rybicki, Pierwszy rzut oka na stylometryczną mapę literatury polskiej. Oba artykuły znajdują się w „Teksty Drugie”, 2014, nr 2.15 Z. Coble,  S. Potvin,  R.  Shirazi,  Process as Product:  Scholarly Communication Experiments in the Digital  Humanities,„Journal of Librarianship and Scholarly Communication”, 2014, vol. 2, nr 3, s. 3.144

Otwarte modele komunikacji naukowej a humanistyka cyfrowa

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/f58674a8-e8ae-48f0-960f-41e85e6b64ee/download

Otwarte modele komunikacji naukowej a humanistyka cyfrowa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)