Jakubowski, Melchior

OPEN Repository (ICM)

Melchior JakubowskiWnioski [do cz. I „Ziemie ruskie Korony”]Miasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej,  pod redakcją Melchiora Jakubowskiego, Maksymiliana Sasa i Filipa Walczyny, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2016, s. 179-182.Melchior JakubowskiWnioskiP o przedstawieniu 26 miast pora na podsumowanie i próbę wyciągnięcia wniosków. Przyjrzeliśmy się grupie miast bardzo różnorodnych pod wieloma względami, ale zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy dalecy od wyczerpania tematu. Dla wyciągnięcia w pełni wiarygodnych wniosków, uwzględniających całość złożonej problematyki wielore-ligijnej topografii sakralnej, należałoby zbadać o wiele więcej miast (najlepiej wszystkie w danym regionie). Jest to zadanie wymagającego dużego nakładu pracy i czasu, które może ktoś w przyszłości podejmie.Nasze ambicje są skromniejsze. Tą publikacją chcemy zwrócić uwagę na tytułowy problem badawczy i spojrzeć na omawiane miasta pod innym kątem, niż czyniono to dotychczas. Nasze badania były swego rodzaju sondażem, próbą uchwycenia specyfiki topografii sakralnej regionu. Przedstawione poniżej wnioski wymagają dalszej weryfi-kacji i uzupełnień.W tytule publikacji odwołujemy się do Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, gdyż to ona była głównym obiektem naszego zainteresowania. Opisy poszczególnych miast dotyczą, w miarę możliwości, całości ich dziejów. Jednak analizę porównawczą sytuacji topograficznej można przeprowadzić dla konkretnego momentu. Bardzo skomplikowa-na byłaby próba opisania przemian w topografii sakralnej i ich znaczenia w szerokiej perspektywie czasowej (swoją drogą, praca na ten temat byłaby wielce interesująca). My musieliśmy się ograniczyć do jednego momentu, a dostępne nam materiały jed-noznacznie wskazały na realia sprzed 1772 r. Rok ten stanowi niejako „punkt dojścia” kilkusetletniego okresu przynależności regionu do Królestwa Polskiego. Skupiając się na tym momencie, możemy uchwycić zależności, które kształtowały się przez bardzo wiele lat, a które w kolejnych wiekach uległy licznym, nagłym i radykalnym zmianom.Poniższy opis dotyczy sytuacji z ok. 1772 r. i oparty jest na artykułach tworzących centralną część publikacji, poświęconych konkretnym miastom. Tu zamieszczamy po-równanie naszych indywidualnych ustaleń.179 Zebrane informacje o poszczególnych miastach można zawrzeć w następują-cych punktach:1.	Nie ma bezpośredniej zależności między liczbą mieszkańców a liczbą bu-dowli sakralnych w mieście. Z jednej strony, wynika to z szybszego tempa zmian w liczbie ludności niż w liczbie budowli. Przykładowo, w Kamieńcu Podolskim czy Jazłowcu było bardzo wiele świątyń, a niezbyt wielu miesz-kańców. Liczba obiektów sakralnych to jednak pozostałość minionych cza-sów świetności miast. Z drugiej strony, znaczenie miał skład religijny ludno-ści. W najludniejszych miastach dominowali żydzi, którzy z zasady posiadali jedną główną synagogę oraz wiele – nieuchwytnych źródłowo i niemożliwych do zidentyfikowania – mniejszych domów modlitwy. Znaczenie miała także liczba wiernych danego wyznania na terenie całej parafii, obejmującej często oprócz samego miasta również okoliczne wsie. Na liczbę i wielkość świątyń mogła także wpływać ranga miasta jako miejsca zjazdów (np. sejmików), tar-gów czy popularnych uroczystości religijnych.2.	Zazwyczaj najliczniejszą grupę ludności miasta stanowili unici, czemu odpo-wiada największa liczba cerkwi wśród obiektów sakralnych większości miast. Jednakże nie ma tu bezpośredniej zależności, gdyż grupa miast, w których najliczniejsi byli unici, nie pokrywa się z grupą miast, gdzie funkcjonowało najwięcej cerkwi.3.	Kościołów łacińskich było często więcej, niż można by się spodziewać po liczbie rzymskich katolików.4.	Stosunkowo częstą sytuacją była równie duża liczba świątyń łacińskich i unic-kich.5.	W miastach zakładanych planowo, jakimi na naszej trasie były Brody, Stani-sławów i Tarnopol, występowała tendencja do sytuowania miejsc kultu róż-nych wyznań i religii w innych częściach miasta. W tych miastach są skupiska obiektów jednego rodzaju, nie spotkaliśmy się natomiast z sytuacją, by miej-sca kultu różnych grup religijnych znajdowały się przy tej samej ulicy.6.	Kościoły ormiańskie, synagogi i kienesa zawsze znajdowały się w samym mieście, w obrębie murów miejskich (o ile takowe istniały); kościoły łaciń-skie i cerkwie sytuowano też (i to często) na przedmieściach.7.	W trakcie naszej wędrówki nie spotkaliśmy się z lokowaniem obiektów róż-nych wyznań lub religii na sąsiadujących ze sobą parcelach. Jedynym wyjąt-kiem, acz niepewnym, mogły być synagoga i jedna z cerkwi w Grzymałowie.8.	Często natomiast obserwowaliśmy przypadki wznoszenia odmiennych miejsc kultu przy tej samej ulicy (poza miastami zakładanymi planowo – zob. punkt 5). Odnoto-waliśmy stojące przy jednej ulicy: kościół łaciński i cerkiew unicką (Kamieniec Po-dolski, Trembowla, Zbaraż, Złoczów), cerkiew unicką i synagogę (Buczacz, Grzy-małów, Trembowla), kościół łaciński i synagogę (Halicz) oraz kościół ormiański i cerkiew unicką (Brzeżany, chociaż cerkiew zwrócona jest tam do kościoła ty-łem).9.	Charakterystyczne relacje łączą kościół łaciński i cerkiew unicką w Zbarażu i Złoczowie, kościół łaciński i synagogę w Trembowli oraz cerkiew unicką i synagogę w Trembowli, gdzie opisane powyżej sąsiedztwo jest o tyle bliż-sze, że wymienione obiekty znajdują się po tej samej stronie ulicy.18010.	W wielu miejscowościach miejsca kultu danej grupy religijnej skupiały się w określonej części miasta. Skupiska rzymskokatolickie stwierdziliśmy w Haliczu, Jazłowcu, Krzemieńcu, Podkamieniu, Stanisławowie i Zbarażu; greckokatolickie w Brodach, Grzymałowie, Pomorzanach i Skale. Szczegól-nym przypadkiem był Kamieniec Podolski, w którym funkcjonowały odrębne gminy: polska (łacińska), ruska (unicka) i ormiańska, co znalazło swoje od-zwierciedlenie w topografii. Kościoły rzymskokatolickie skupiały się w za-chodniej części miasta, w pobliżu Rynku Polskiego; znaczna część cerkwi wznosiła się na północy, blisko Rynku Ruskiego; kościoły ormiańskie znaj-dowały się na południu, w sąsiedztwie Rynku Ormiańskiego. Trzeba jednak zaznaczyć, że podział ten nie był ścisły i zdarzały się od niego dość istotne wyjątki. Najlepszym przykładem jest unicka cerkiew pw. św. Jana Chrzcicie-la, która znajdowała się tuż obok Rynku Ormiańskiego.11.	Jeśli któryś obiekt znajdował się przy rynku danego miasta, to niemal zawsze był to kościół łaciński. Kościoły w pierzejach rynków powstały w Czortko-wie, Krzemieńcu, Olesku i Pomorzanach. W Borszczowie i Kamieńcu Podol-skim znajdowały się w narożniku rynku. Wyjątkami od tej reguły były Brze-żany z cerkwią unicką w pierzei rynku oraz częściowo Halicz (przy rynku były i kościół, i cerkiew).12.	Sytuacja nie jest już tak klarowna, jeśli rozpatrzy się bliskie sąsiedztwo rynku. Tu mogły się znaleźć obiekty należące do wszystkich grup religijnych.13.	Na terenie zamku lub pałacu funkcjonowały wyłącznie rzymskokatolickie miejsca kultu (Borszczów, Brzeżany, Halicz, Husiatyn, Jazłowiec, Olesko, Podhorce, Złoczów).14.	Niezależnie od tego, czy na zamku lub w pałacu była kaplica bądź kościół, najbliższą odeń budowlę sakralną stanowił niemal zawsze kościół łaciński (Buczacz, Czerwonogród, Grzymałów, Halicz, Olesko, Podhajce, Pomorza-ny, Satanów, Skała, Stanisławów, Tarnopol, Złoczów). Niewątpliwym wyjąt-kiem były Brody, gdzie najbliżej twierdzy ulokowano cerkiew pw. św. Jura. W Podhorcach cerkiew znajdowała się bliżej rezydencji niż kościół, jednak to ta druga budowla połączona była z pałacem reprezentacyjną, widokową osią alei. Z kolei jeśli spojrzeć na mapę Kamieńca Podolskiego, można odnieść wrażenie dużej bliskości zamku i cerkwi na Karwasarach. Jednakże w terenie dzieli je skalne urwisko i dojście z zamku do cerkwi jest bardziej skompliko-wane i czasochłonne niż przejście na Stare Miasto (gdzie najbliżej mostu na zamek znajduje się kościół Trynitarzy). Wyjątkowa sytuacja miała miejsce w Wiśniowcu, gdzie pałac z jednej strony sąsiadował z cerkwią, z drugiej zaś – z kościołem.15.	Uprzywilejowaną pozycję rzymskiego katolicyzmu pokazywała także loka-lizacja kościołów w kontekście rzeźby terenu. Obiektem położonym najwy-żej, często górującym nad miastem, był w wielu przypadkach kościół łaciński (Brzeżany, Buczacz, Kamieniec Podolski, Krzemieniec, Olesko, Podhorce, Podkamień, Skała, Trembowla, Wiśniowiec, Złoczów, Żwaniec). W czterech miejscowościach najwyżej znajdowała się unicka cerkiew (Husiatyn, Jazło-wiec, Pomorzany, Zbaraż). Były też przypadki niejednoznaczne. W samym mieście Haliczu najwyżej znajdowała się łacińska kaplica zamkowa, jednak 181rozpatrując cały zespół osadniczy, trzeba wziąć pod uwagę również cerkiew w Kryłosie. Podobnie w Satanowie – w samym mieście najwyżej wznosił się kościół rzymskokatolicki, ale w bezpośrednim sąsiedztwie miasta górował greckokatolicki monaster Bazylianów. Unikatowym przykładem miejscowo-ści, gdzie w najwyższym punkcie miasta stanęła synagoga, są Podhajce.16.	Trzy zbadane miasta (Krzemieniec, Wiśniowiec i Zbaraż) to zbyt mało, by wyciągać szersze wnioski na temat Wołynia, uprawnione jest jednak porów-nanie sytuacji na Podolu i na Rusi Czerwonej. W przedstawionych powyżej zależnościach nie widać różnicy pomiędzy tymi regionami. Wydaje się, że re-lacje przestrzenne między grupami religijnymi układały się w nich podobnie.Co wynika z powyższych punktów? Wyłania się z nich charakter miast i miasteczek ziem ruskich, gdzie obok siebie żyli przedstawiciele wielu wyznań i religii. Najliczniej-szą grupą ludności byli unici, modlący się w wielu, najczęściej drewnianych, cerkwiach. Uprzywilejowaną pozycję posiadał Kościół łaciński, szczycący się wspaniałą murowaną świątynią, usytuowaną w samym centrum miasta – w bezpośrednim sąsiedztwie rynku oraz siedziby jego właściciela – zamku lub pałacu. W swoich domach modlitwy, położo-nych w obrębie miasta, ale raczej trochę na uboczu, zbierali się żydzi i karaimi. W cen-trum wznosiła się okazała świątynia niewielkiej, acz ważnej, społeczności ormiańskiej. Wszystko to w niewielkich odległościach od siebie.Warto zwrócić uwagę, że powyższy obraz odpowiada temu, co wiemy już z innych źródeł. Kartografia oraz topografia dostarczają informacji potwierdzających dane zawar-te w źródłach pisanych.Powyższe ustalenia skłaniają do zadania nowych pytań, wymagających pogłębio-nych kwerend. Szczególnie interesująco rysuje się perspektywa zbadania ewentualnych zależności pomiędzy wymienionymi „wyjątkami” od reguł topograficznych a pozycją danej grupy religijnej i życiem codziennym miasta. Czy lokalizacja synagogi w Podhaj-cach świadczy o uprzywilejowaniu żydów, czy jest czystym przypadkiem? Jakie zna-czenie miało w Brzeżanach usytuowanie cerkwi w pierzei rynku? Jak toczyło się życie na rynku w Haliczu, rozciągającym się między kościołem a cerkwią? Jak układały się stosunki unicko-żydowskie w Grzymałowie, gdzie zbierano się na modlitwę dosłownie po sąsiedzku? Z pewnością można postawić jeszcze wiele innych pytań tego rodzaju.182

Wnioski [do cz. I „Ziemie ruskie Korony”]

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/5132940d-de80-48d0-82e4-c09165a9639c/download

Wnioski [do cz. I „Ziemie ruskie Korony”]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)