Pawlak, Maria

OPEN Repository (ICM)

Maria PawlakSkała Podolska / Skała nad ZbruczemMiasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej,  pod redakcją Melchiora Jakubowskiego, Maksymiliana Sasa i Filipa Walczyny, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2016, s. 129-132.Maria PawlakSkała Podolska / Skała nad Zbruczem1Skała położona jest na wzgórzu pomiędzy dwoma rzekami: Zbruczem i niewielką rzecz-ką Czarnuszką. Zabudowa miasta przypomina literę A. Na jej czubku znajduje się zamek i ruiny pałacu Tarłów (ryc. XVII).Jak podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, w 1570 r. lustracja dóbr królewskich województwa podolskiego odnotowała w mieście, stanowiącym siedzibę starostwa niegrodowego: 186 domów chrześcijańskich czynszowych, 10 żydowskich, 25 sług zamkowych, 4 popowskich, 3 szlacheckich, 2 wójtowskich, 2 sług miejskich. Zatem mieszkało tu ponad 1000 osób2. W 1785 r. było 1546 mieszkańców: 330 rzym-skich katolików (21,4%), 901 unitów (58,3%), 315 żydów (20,3%)3. W 1880 r. żyło tu 5228 osób, w tym 586 rzymskich katolików4.Pierwsze wzmianki o Skale sięgają XIII w. Osada została zniszczona w trakcie najazdów mongolskich. W 1430 r. Skała otrzymała magdeburskie prawa miejskie. Za panowania Zygmunta Starego miasto dzierżawił od monarchy starosta kamieniecki Sta-nisław Lanckoroński, który odbudował mury miejskie i zniszczony zamek. Po 1772 r. w Skale utworzono komorę celną na granicy austriacko-rosyjskiej. Pod koniec XVIII w. miejscowe dobra przejął rząd austriacki. Pod koniec XIX w. w ich posiadanie weszli  1 Oficjalna współczesna nazwa to Skała Podolska, nazwa historyczna występująca w źródłach to Skała nad Zbruczem.2 B. Rozwadowski, Skała, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sło-wiańskich, 10, Warszawa 1889, s. 642.3 Z. Budzyński, Kresy południowo wschodnie w II połowie XVIII wieku, 1: Statystyka wyznanio-wa i etniczna, Przemyśl–Rzeszów 2005, s. 273.4 B. Rozwadowski, Skała, [w:] Słownik geograficzny, 10, s. 642.129Mapa 21. Skała na mapie WIG z oznaczeniem obiektów sakralnych: 1. cerkiew pw. św. Mikołaja; 2. kościół parafialny; 3. stara synagoga; 4. nowa synagogaGołuchowscy, którzy pozostali właścicielami do 1939 r. 5 Najbardziej znanymi przedsta-wicielami rodu byli namiestnik Galicji i minister spraw wewnętrznych Austrii Agenor Romuald Gołuchowski oraz jego syn Agenor Maria Adam Gołuchowski, który za pano-wania Franciszka Józefa był ministrem spraw zagranicznych Austro-Węgier. Ostatni właściciele nie przebudowali zniszczonego zamku, a swoją rezydencję za-łożyli na południowym obrzeżu miasta. Pałac był otoczony parkiem, który przetrwał do dziś. Budynek ten spłonął podczas I wojny światowej, jego pozostałości rozebrano po 1945 r.6, natomiast pozbawione dachu mury pałacu Tarłów stoją do dziś. Pierwsza budowla sakralna na południe od pałacu Tarłów to cerkiew pw. św. Mi-kołaja, oddana wiernym do użytku w 1882 r.7 Wcześniej na jej miejscu znajdowała się świątynia o charakterze obronnym. Obecna cerkiew wzniesiona jest na planie krzyża z transeptem. W murze otaczającym budynek znajduje się dzwonnica, wybudowana na początku XX w. Pierwotnie greckokatolicka, świątynia po II wojnie światowej została przekazana prawosławnym8.5 M. Falkowski, Skała Podolska, http://www.polskieradio.pl/39/245/Artykul/168704,Skala-Po-dolska (dostęp: 4 X 2013). 6 G. Rąkowski, Podole, Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej, 2, Prusz-ków 2006, s. 233.7 Tamże.8 Tamże, s. 235.Il. 57. Skała. Kościół pw. Wnie-bowzięcia NMP (obecnie cerkiew greckokatolicka)130Największa i najstarsza świątynia w Skale to kościół rzymskokatolicki pw. Wnie-bowzięcia NMP, wybudowany w latach 1719–17249. Znajduje się on na północ od ryn-ku i na południe od cerkwi. Fundatorem kościoła o charakterze obronnym był Walen-ty Mierzejewski. Świątynię wzbogaca renesansowy portal, nieopodal którego widnieją dwie baszty – pozostałości siedemnastowiecznych fortyfikacji10. Na początku XX w. od frontu kościoła wybudowano wieżę. Po wojnie polsko-bolszewickiej budynek został odremontowany. W okresie międzywojennym rozebrano baszty i mur wokół świątyni. Wraz z zakończeniem II wojny światowej kościół zamknięto, a nowa władza ulokowała w nim magazyn materiałów budowlanych11. Po 1989 r. świątynia została wyremontowana. Obecnie znajduje się w niej parafia grecko-katolicka. Nieopodal kościoła stoi parterowa plebania, wybudowana na początku ubiegłego stulecia12.Centralny punkt miasta stanowi prostokątny rynek, który otaczają piętrowe budynki z przełomu XIX i XX w., zachowane w dobrym stanie. Ich wielkość świadczy o ówcze-snym pomyślnym rozwoju miasta13. Na wschód od rynku, w kierunku Zbrucza, funk-cjonowały w przeszłości dwie budowle sakralne, zapewne drewniane cerkwie unickie, oznaczone na mapie Miega (ryc. XVII). Nie ma dziś po nich śladu.9 Tamże, s. 233.10 M. Falkowski, Skała Podolska.11 Tamże.12 G. Rąkowski, Podole, s. 234; M. Falkowski, Skała Podolska.13 M. Falkowski, Skała Podolska.Il. 58. Skała. Synagoga na południowy wschód od rynku (obecnie dom mieszkalny)131W tym niewielkim mieście znajdują się dwie synagogi. Stara mieści się na połu-dniowy zachód od dawnego kościoła rzymskokatolickiego. Po II wojnie światowej, jak wiele dawnych synagog, została włączona w zabudowania fabryczne. Murowane miej-sca modlitwy wyznawców judaizmu, które przetrwały wojnę i nie zostały zniszczone po 1945 r., wykorzystano w wielu miastach jako elementy fabryk lub magazyny. Obecnie w budynku mieści się fabryka konserw14.Społeczność żydowska w Skale była na tyle zróżnicowana i zamożna, że w latach dwudziestych XX w. postanowiła wybudować drugą synagogę. Bóżnica ta mieści się na południowy wschód od rynku, w centrum miasteczka. Budynek w latach międzywo-jennych pełnił też funkcję Żydowskiego Domu Ludowego. W latach sześćdziesiątych XX w. przebudowano go na dom mieszkalny. Z pierwotnej dekoracji architektonicznej pozostały tylko boniowane pilastry na fasadzie15.14 Tamże.15 G. Rąkowski, Podole, s. 234.132

Skała Podolska / Skała nad Zbruczem

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/738808f1-a063-427d-b60d-799ec134fc95/download

Skała Podolska / Skała nad Zbruczem

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)