Kapelko, Karol

The Polish Journal of Aesthetics

Polish

OPEN Repository (ICM)

Estetyka i Krytyka 29 (2/2013) D I A L O G I  I  D I A G N O Z Y      KAROL KAPELKO (UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI)   FETYSZYZM W KONTEKŚCIE NOWOCZESNOŚCI    RECENZJA KSIĄŻKI Hartmut Böhme, Fetyszyzm i kultura. Inna teoria nowoczesności, tłum M. Fal-kowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, 494 strony.  INFORMACJE O AUTORZE Karol Kapelko Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwersytet Jagielloński e-mail: karol.kapelko@gmail.com  _______________________________________________________  Książka Hartmuta Böhmego Fetyszyzm i kultura. Inna teoria nowo-czesności jest swego rodzaju ewenementem na naszym rynku wydaw-niczym. W polskich księgarniach nie było do tej pory pozycji, która w tak kompleksowy i obszerny sposób poświęcona byłaby zjawisku fetyszyzmu w kulturze, ujmując go w kontekście myśli nowoczesnej. Hartmut Böhme prezentuje kompleksowo historię tego zjawiska od czasów biblijnych aż do współczesności. Rekonstruuje mentalne i kul-turowe procesy, stopniowo sprawiające, że terminy takie jak idolatria  i fetyszyzm stały się centralnymi kategoriami służącymi kulturze eu-208 Karol Kapelko ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ropejskiej do autocharakterystyki1. Przykłady te pozwalają spojrzeć na zjawisko uważane za charakterystyczne dla ludów prymitywnych – lub przypisywane zachowaniom pojedynczych jednostek społe-czeństw rozwiniętych – w zupełnie nowy sposób. Ukazuje on elemen-ty przynależne do archaicznych i przedoświeceniowych formacji kul-turowych, które w społeczeństwach nowoczesnych zdają się czymś aktualnym i wręcz swojskim. Takie ujęcie problemu pozwala autoro-wi na ukazanie nowoczesności w zupełnie innym świetle, które „nie oznacza [...] końca fetyszyzującego stosunku do rzeczywistości, lecz jego uniwersalizację w obszarze masowej konsumpcji, polityki i sek-sualności”2. Myśli  Böhmego nie są odosobnione w światowej literaturze zwią-zanej z zagadnieniem fetyszyzmu. Na szczególną uwagę zasługuje tu praca Karla-Heinza Kohla z 2003 roku pod tytułem Die Macht der Dinge. Geschichte und Theorie sakraler Objekte. Jest to efekt badań prowadzonych  niemalże równolegle, który powstał na gruncie nauki niemieckiej. Obie te prace są do siebie podobne w punkcie wyjścia, zwłaszcza jeżeli chodzi o ukazane w nich wątki dotyczące prehistorii oraz etnografii, lecz odmienne we wnioskach. Badacze korzystali          z podobnych źródeł, do czego rzecz jasna nie można mieć zastrzeżeń, zwłaszcza, że wnioski zawarte w tych pracach są zasadniczo różne, tak jak ich styl, cel i metoda. Niemniej jednak obie wypełniają do-tychczasową lukę w literaturze europejskiej z tego zakresu.  W przy-padku  Böhmego widać wyraźny wpływ – zwłaszcza w strukturze jego książki – prac z zakresu takich dziedzin jak socjologia, ekonomia i antropologia kulturowa. Widoczne są w niej także zainteresowania autora takimi dziedzinami jak literaturoznawstwo, studia feministycz-ne i genderowe oraz psychoanaliza. Jak sam pisze: „pod wieloma względami prace amerykańskie, ale również francuskie, stanowiły wzór dla niniejszych rozważań”3. Jeśli chodzi o europejskich badaczy, do których odwołuje się autor, należy wspomnieć Jeana-Bertranda Pontalisa, Jeana Pouillona, Laurenta Fediego oraz Alberta de Surgy. Opisują oni jednak ludy pierwotne – najczęściej afrykańskie – bez podjęcia analizy społeczeństw europejskich, a przecież to w tym kręgu                                                  1 H. Böhme, Fetyszyzm i kultura. Inna teoria nowoczesności, tłum. M. Fal-kowski, Warszawa 2012, s. 21. 2 Tamże, s. 22. 3 Tamże, s. 30.  Fetyszyzm w kontekście nowoczesności 209 ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________  kulturowym pojęcie fetyszyzmu zrodziło się i do niego najmocniej się odnosi. Böhme stara się także w swojej książce uzupełnić obszary niezbyt dobrze rozwinięte w dziełach największych myślicieli. Za najważniej-szego, dającego podstawy teoriom nowoczesności, uważa Immanuela Kanta, ale odnosi się także do takich autorów jak Georg W. F. Hegel, Auguste Comte, Herbert Spencer, Georg Simmel, Max Weber oraz Jürgen Habermas i Anthony Giddens. Istotą badań zawartych w książce Fetyszyzm i kultura. Inna teoria nowoczesności są dwa tropy, determinujące sposób ich prowadzenia. W pierwszym z nich autor zakłada, że nowoczesność jest w stanie sama zrozumieć swoją istotę, jeżeli wykorzysta narzędzia poznawcze pochodzące z epok uważanych za przednowoczesne. Ważnym ele-mentem będzie tu uznanie faktu, że nowoczesność to epoka radykalnie historyczna, w obrębie której w dalszym ciągu funkcjonują tradycje, które nawet jeśli nie mają z nią wiele wspólnego – w sensie genealo-gicznym – to niezaprzeczalnie z nią współistnieją. W swej naturze nowoczesność przeciwstawia się dziedzictwu historycznemu, bo jak mówi Böhme, w innym wypadku nie byłaby nowoczesna. W opozycji do innych epok stanowi ona żywą wszechobecność wszystkich cza-sów. Jak pisze autor: „stąd im więcej historii i wspomnień, tym bogat-sza przeszłość”4. Drugim tropem determinującym sposób prowadzenia badań jest przyjęcie założenia, że uznawani za klasycznych teoretycy nowocze-sności, począwszy od oświecenia, tworzyli narzędzia analizy, które nadają się do badania tylko tego, c o  w  n o w o c z e s n o ś c i  n o-w o c z e s n e. Böhme przyjmuje, że nie ma odpowiedniego języka, który mógłby pokazać, czym w nowoczesnych społeczeństwach jest w istocie magia, fetyszyzm, suwerenność rzeczy, idolatryczna dewo-cja, niepohamowana konsumpcja. Z perspektywy tych rozważań pró-buje on przedstawić kulturę nowoczesną w sposób dychotomiczny. Z jednej strony jest ona czynnikiem pomnażającym i gloryfikującym racjonalizm oraz autorefleksyjność, z drugiej jednak akceptuje czy wręcz rozwija praktyki fetyszystyczne. Pisze on, że jej przedstawiciele potrzebują tych praktyk w codziennym obchodzeniu się z wszelkimi przedmiotami czy doświadczeniami społecznymi jako czynnika spaja-jącego i ułatwiającego życie w zbiorowości. Stanowią one też ogrom-                                                 4 Tamże, s. 24. 210 Karol Kapelko ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ny potencjał estetycznej kreatywności i rozkoszy erotycznej, co jest istotne dla przedstawicieli społeczeństw wysoko rozwiniętych. We-dług  Böhmego nie wynika z tego jednak fakt, że racjonalność i fety-szyzm się nie wykluczają. Przyjmuje on kulturę jako formę nacecho-waną refleksyjnością, która staje się czynnikiem pozwalającym na balansowanie między tymi elementami. To właśnie ona pozwala, w ujęciu autora, rozwijać je i określać ich każdorazowy status. Kultura według niego to:  [...] umiejętność korzystnego rozlokowania różnych, czasem sprzecznych aspektów nas samych w taki sposób i w takim miejscu, by możliwy stał się swoisty republikanizm sprzeczności, estetyczna konstelacja elementów he-terogenicznych i niespójnych czy wreszcie etyczne uznanie tego, co nie-etyczne5.  W Fetyszyzmie i kulturze... autor stara się także zrekonstruować kulturowe oraz mentalne procesy od czasów biblijnych do współcze-sności, które wolno, lecz stanowczo doprowadziły do wytworzenia się pojęć kluczowych dla autocharakterystyki kultury europejskiej, takich jak idolatria i fetyszyzm. Pierwotnie miały one opisywać przede wszystkim prymitywne, ale i zabobonne zachowania w społeczno-ściach pogańskich czy pozaeuropejskich, a więc oddalonych i ze-wnętrznych, a także archaicznych z punktu widzenia przedstawicieli kultury europejskiej. Autor ukazuje w swej pracy, że stopniowo to, co oddalone i zewnętrzne, stało się współczesne, własne i bliskie. Böhme opisuje w swojej pracy poszczególne elementy towarzy-szące temu procesowi. U ich początków stawia literaturę podróżniczą, która przekształcając pojęcie idoli, formułuje konstrukt fetysza. Na-stępnym etapem jest dla niego wyodrębnienie się takich dziedzin jak religioznawstwo i etnologia, w których doszukuje się nie tylko katego-rii opisującej kultury prymitywne, ale początku dostrzegania praktyk fetyszystycznych w kulturze europejskiej. Autor wskazuje na istotę dwóch dziewiętnastowiecznych naukowych przedsięwzięć, które po-szerzyły ówczesną wiedzę na temat tego pojęcia i wyznaczyły istotne kierunki jego badania. Pierwszym z nich było wykazanie przez Mark-sa istoty fetyszyzmu w rozwoju ekonomii politycznej, czyniąc z niego niejako makrokategorię, służącą do analizy kapitalizmu towarowego.                                                  5 Tamże, s. 25.  Fetyszyzm w kontekście nowoczesności 211 ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________  Drugim było wyniesienie przez Alfreda Bineta i Richarda von Kraffta- -Ebinga fetyszyzmu do rangi modelowej perwersji. Kwestię tę szybko przejął Sigmund Freud i kontynuatorzy jego myśli nadający temu zjawisku status podstawowego pojęcia w analizie nowoczesnego pod-miotu. Böhme zwraca uwagę czytelnika także na istotne koncepcje z po-czątku XX wieku. Wykazuje, że poprzez połączenie takich dziedzin, jak religioznawstwo, etnologia, sztuka, ekonomia polityczna i socjo-logia, a także nauki o seksualności i psychoanaliza, można stworzyć teorię nowoczesności,  której podstawą będzie fetyszyzm. Właśnie takie myślenie staje się kluczowym punktem jego rozważań na temat tego okresu. Książka niemieckiego badacza składa się z czterech części. W pierw-szej z nich autor stara się wprowadzić czytelnika do świata rzeczy poprzez zaprezentowanie różnych ich koncepcji funkcjonujących w obrębie filozofii, etnologii, antropologii i badań kulturowych. W części drugiej Böhme prezentuje koncepcje fetyszystyczne wy-stępujące w religii i etnografii,  będące swoistym przeglądem na prze-strzeni wieków. Autor skupia się na ukazaniu ich obecności i ról, jakie odgrywały one przez kolejne lata. Mamy tu przykłady dotyczące przedstawiania i czczenia idoli przez pogan, krytykowane w Biblii oraz przez ojców Kościoła, ale i chrześcijańskie fetysze w postaci obrazów i relikwii świętych pojawiające w kolejnych wiekach. W tym rozdziale Böhme pokazuje także fetysze w kontekście magii i etnogra-fii na przykładach portugalskich kronik pochodzących z wypraw ko-lonizatorskich, odwołujących się do plemion prymitywnych. Skupia się on następnie na ukazaniu teorii fetyszyzmu od czasów oświecenia aż do wczesnego wieku dziewiętnastego. Warto wymienić tu takie nazwiska, jak Charles de Brosses, Hermann Andreas Pistorius, Philipp Christian Reinhard oraz Christoph Meiners i Auguste Comte. Böhme pisze także o procesach i koncepcjach teoretycznych, które doprowadziły do narodzin etnologii. Posługuje się przykładami za-czerpniętymi z prac pięciu teoretyków: Maksa Müllera, Theodora Waitza, Edwarda B. Taylora, Adolfa Bastiana oraz Fritza Schultzego. Odnoszą się one głównie do ludów prymitywnych i ukazują różne koncepcje funkcjonowania fetyszy w kulturach mniej rozwiniętych. Następnie rozwija on problem magii i nowoczesności, zaczynając od przedstawienia teorii Marcela Maussa i Aby’ego Warburga i ukazując przez nie funkcjonowanie fetyszy i idolatrii w komunizmie. 212 Karol Kapelko ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Trzecia część książki poświęcona jest fetyszyzmowi towarowemu. Böhme skupia się w niej na ukazaniu wymiany darów i towarów jako najwcześniejszej formy transakcji wewnątrz- i międzywspólnotowej, ich ekonomicznym aspektom, a także fetyszyzacji religii. Znaczną część swoich rozważań poświęca koncepcjom Marksa. Szczególnie istotny jest tutaj jego pogląd na temat strukturalnego powiązania no-woczesnych społeczeństw z archaicznymi formami, którego analiza stanowić dalszą część rozdziału. Ostatnia część Fetyszyzmu i kultury... poświęcona jest zagadnie-niom seksualności w kontekście psychoanalizy. Autor przedstawia w niej drogę koncepcji fetyszyzmu seksualnego od momentu opraco-wania pojęcia aż do współczesnych badań feministycznych. Odwołuje się do Alfreda Bineta, Richarda Kraffta-Ebinga oraz oczywiście do Freuda jako najważniejszych postaci związanych z początkami analiz tego zjawiska. Böhme ukazuje także koncepcje późniejsze, między innymi Jacques’a Lacana, Donalda W. Winnicotta czy Masuda Kahna, na koniec opisując mechanizmy fetyszyzmu w koncepcjach kręgu feministycznego. Powyższy opis książki Hartmuta Böhmego ma posłużyć do zilu-strowania ogromu materiału, jaki się w niej zawiera. Praca ta jest nie-zwykle obszernym studium zjawiska, rozciągającego się na przestrze-ni wielu lat, a jej wartość dodatkowo podnosi fakt, iż na język polski nie przetłumaczono do tej pory pracy podobnej w swej skali i jakości. Böhme na podstawie analizy ostatnich dwustu lat europejskiej kul-tury przyjmuje tezę, że nowoczesność sama w sobie jest mniej oświe-cona, niż się jej wydaje6. Ukazuje historię nowoczesnej nauki, która jest bezradna w obliczu zjawiska fetyszyzmu. Nie analizuje jednak największych filozofów i  myślicieli teoretycznych, ale relacje, jakie ludzie nawiązują z rzeczami. Autor ukazuje fetyszyzm poprzez histo-ryczny przegląd jego interpretacji w obrębie religioznawstwa i etnolo-gii, a także ekonomii, psychoanalizy i feminizmu, jako wroga racjo-nalnego myślenia, którego w świetle koncepcji nowoczesnych należy usunąć. Strategię tę kwalifikuje jako typowe dla nowoczesności po-stępowanie z tym, co pochodzi sprzed jej rozwoju. Böhme zdaje się ukazywać, że im bardziej nastawienie jest antyfetyszystyczne, tym bardziej fetyszystyczna staje się praktyka. Jak sam pisze: „fetyszyzm, który chciano widzieć na zewnątrz – w Afryce, we wczesnych etapach                                                  6 Tamże, s. 444.  Fetyszyzm w kontekście nowoczesności 213 ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________  historii, u przednowoczesnych wyznawców zabobonów, u zboczeń-ców, bezmyślnych konsumentów – przede wszystkim i ostatecznie jest przemożną siłą obecną we wnętrzu nowoczesnej Europy”7. W książce pojawiają się też pytania, na które autor nie daje jedno-znacznej i satysfakcjonującej odpowiedzi. Chodzi o to, czy w jakimś stopniu fetyszyzm, skoro jest obecny w świecie, może zostać w spo-sób pozytywny włączony w ludzkie praktyki kulturowe i stosunki       z rzeczami oraz czy winien być zwalczany lub leczony jako przejaw patologii społecznej, alienacji gospodarki towarowej lub indywidual-nej perwersji. Biorąc pod uwagę wnioski płynące z Fetyszyzmu i kultury..., nale-ży uznać, że książka ta jest raczej sposobem na ukazanie krytyki nauk, wykazanej na konkretnych przykładach, które w następstwie błędnych założeń stawały się coraz mniej zdolne do uchwycenia wielowymia-rowego problemu fetyszyzmu, analizy jego przejawów i rozważenia go z perspektywy teorii kultury. Jak pisze sam Böhme:  [...] tylko interdyscyplinarne badania korespondowałyby z powszechnością zjawiska, a zarazem przyczyniały się do dalszego rozwoju nauk o kulturze, które muszą przezwyciężyć sprawę eurocentrycznego dziedzictwa, a w związku z tym porzucić wątpliwe założenia dyskursu oświecenia i nowoczesności8.  Książka Hartmuta Böhmego jest pozycją ciekawą, zasługującą bez wątpienia na szczególną uwagę. Obszerna analiza krytyczna zagad-nienia w kontekście nowoczesności stanowi zarówno z punktu widze-nia badaczy tego tematu, jaki i osób stykających się z nim po raz pierwszy istotne wypełnienie pewnej luki na rynku wydawniczym, czytelne i jasne w odbiorze.  Karol Kapelko                                                          7 Tamże, s. 445. 8 Tamże, s. 446. 214 Karol Kapelko ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________      

Fetyszyzm w kontekście nowoczesności

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/49fa823a-c933-4c27-8724-2450bbffb035/download

Fetyszyzm w kontekście nowoczesności

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)