Majkiewicz, Anna

Transfer Reception Studies

OPEN Repository (ICM)

 A k a d e m i a  i m .  J a n a  D ł u g o s z a  w  C z ę s t o c h o w i e  TRANSFER Reception Studies 2017, t. II, s. 263–267   http://dx.doi.org/10.16926/trs.2017.02.14  Anna MAJKIEWICZ  Akademia im. Jana Długosza (Częstochowa) Conrad w serii [rec.] Agnieszka Adamowicz-Pośpiech, Seria w przekładzie. Polskie warianty prozy Josepha Conrada, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2013,  ISBN 978-83-226-2215-5, ss. 384 Twórczość prowadząca do spotkań obcych kultur niejako skazana jest na istnienie w serii przekładowej wskutek zmieniającej się kultury przyjmu-jącej oraz wzrastającej świadomości tłumaczy. Głębszy namysł nad seryjno-ścią przekładu literackiego proponuje Agnieszka Adamowicz-Pośpiech, po-święcająca badawczą uwagę polskim wariantom prozy Conrada i ich histo-ryczno-kulturowym uwarunkowaniom. Dogłębna analiza przekładowa dzieł jednego autora pod kątem serii przekładowej nie była do tej pory podej-mowana; badania nad seryjnością zazwyczaj dotyczyły pojedynczych utwo-rów, a przykładem są klasyczne już monografie takich autorów, jak Krzysz-tof Lipiński („Faust” als Übersetzungsvorlage), Monika Adamczyk-Garbow- ska (Polskie tłumaczenia angielskiej literatury dziecięcej: Problemy krytyki przekładu), Edward Balcerzan (Literatura z literatury), czy też prace młod-szych badaczy: Anny Cetery (Smak morwy. U źródeł recepcji przekładów Szekspira w Polsce), Magdaleny Heydel (Obecność T.S. Eliota w literaturze polskiej), Moniki Kaczorowskiej (Przekład jako kontynuacja twórczości wła-snej…), Marty Skwary („Polski Whitman”. O funkcjonowaniu poety obcego  w kulturze narodowej). Tym cenniejsze wydają się rozważania Agnieszki 264 Anna MAJKIEWICZ Adamowicz-Pośpiech zmierzające do jednoznacznej konkluzji o zasadności takich badań.  Autorka monografii Seria w przekładzie. Polskie warianty prozy Josepha Conrada część teoretyczną rozpoczyna od prezentacji stanowisk polskich teoretyków przekładu (E. Balcerzan, J. Zarek, A. Legeżyńska, G. Ojcewicz) wobec zagadnienia serii przekładowej i wskazuje na ewolucję badanego pojęcia, jaka dokonała się na gruncie polskim. W ten sposób tematem czyni dwa sposoby oglądu serii przekładowej: diachroniczny oraz synchroniczny, jak również tzw. słowo wspólne serii przekładowej (A. Legeżyńska), semi-plagiat jako zapożyczenia translatorskie (G. Ojcewicz), „otwartość serii”  i „serię otwarć” (G. Ojcewicz), wreszcie kwestię „wzorcowego przekładu seryjnego” (M. Kisiel) (s. 21–32). Przechodząc do przedstawienia zachod-nich sposobów oglądu serii przekładowej, uwagę swą koncentruje na post-modernistycznych koncepcjach, dla których punktem wyjścia jest podwa-żenie binarnej opozycji oryginał–kopia i wprowadzenie „pluralizmu kopii jako zróżnicowanych powtórzeń bez prymatu źródła (oryginału)” (s. 32). Naświetlając koncepcje różnicy według G. Deleuze’a, Derridiański przewrót w oglądzie translacji, czy stanowisko L. Venutiego wobec retranslation, wreszcie propozycję A. Bermana znaną pod nazwą retranslation hypothesis (s. 32–41), autorka wprowadza czytelnika w odmienne pojmowanie prze-kładu oraz zjawiska serii przekładowej, by ostatecznie naświetlić różno-rodność stanowisk metodologicznych pojawiających się zarówno w pi-śmiennictwie zachodnim, jak i polskim (s. 41–48). Badaczka ostatecznie opowiada się za metodologią tzw. systemowych teorii przekładu i w części analitycznej sama korzysta z opisowych badań nad przekładem w kształcie zaproponowanym przez Gideona Toury’ego, szkołę manipulistów i szkołę polisystemową. W ten sposób w centrum rozważań znalazły się również zjawiska pozaliterackie: kontekst kulturowy i historyczny oraz system lite-ratury i kultury docelowej. Konsekwencją wybrania takiej optyki badań była rezygnacja z opisu ewaluacji translatów, z ich wartościowania, jak również z kwestii stopnia ekwiwalentyzacji poszczególnych przekładów względem oryginału. Niezwykle istotne jest również założenie autorki, że koncentrując się na analizie porównawczej tekstów wyjściowych i docelo-wych, jej celem nie było wyszukiwanie różnic w obrębie serii translator-skiej, czy też elementów „zagubionych w przekładzie”, lecz wskazanie na ograniczenia, które powodowały owe różnice, oraz na strategie translator-skie używane przez tłumaczy kolejnych wersji przekładowych, aby mogły one „funkcjonować” w odmiennej literaturze narodowej.  Naturalną konsekwencją obrania takiej perspektywy badawczej jest po-święcenie uwagi kulturowemu znaczeniu tłumaczeń utworów Josepha Con-rada w Polsce. Dlatego w drugim rozdziale monografii autorka przybliża  Conrad w serii… 265 recepcję dzieł omawianego autora, wydzielając kilka jej etapów (Młoda Pol-ska, międzywojnie, okres wojenny i powojenny, czasy współczesne) i słusz-nie podkreślając – za Venutim – rolę kontekstu historyczno-kultrowego oraz ideologicznego i jego wpływ na ostateczny kształt tłumaczenia. Z sze-roko rozumianych uwarunkowań kulturowych (historycznych, ideologicz-nych, społecznych), które znacząco regulowały recepcję dzieł omawianego pisarza, wybiera jedynie czynniki kształtujące odbiór powieści Conrada oraz „patronat” nad edycjami jego dzieł (s. 49–70). Kontynuacją takiego sposobu oglądu jest nakreślenie w każdym rozdziale analitycznym (tj.  w trzecim, czwartym i piątym) kontekstu historyczno-kulturowego, w któ-rym powstało analizowane dzieło (reakcje brytyjskiej krytyki, opinie pisa-rzy wyrażane w korespondencjach, wypowiedzi samego autora związane  z dziełem lub reakcją czytelników), a także opinii autora o polskich wer-sjach przekładu (w przypadkach tłumaczenia Murzyna z załogi „Narcyza”) oraz prezentacja sylwetek tłumaczy i warunków kulturowych, w których powstały przekłady, pozwalająca sytuować te fragmenty pracy w obrębie obecnie niezwykle żywo rozwijającej się socjologii przekładu. Do interesu-jących wniosków dochodzi autorka, analizując recepcję Conrada m.in.  w dwudziestoleciu międzywojennym. Jej zdaniem, „patronat” Żeromskiego znacząco przyczynił się do wpisania dzieł Conrada w kulturę przyjmującą, gdyż stały się one istotnym wzorcem literackim i inspiracją dla polskich pisarzy (por. s. 57–63), dowodząc tym samym kulturotwórczej roli przekładu.  W trzech rozdziałach analitycznych (każdy poświęcony został innemu zagadnieniu) autorka odważnie zmierza się z najtrudniejszymi problemami translatorskimi i prezentuje je na przykładzie trzech serii translatorskich, by tym samym uwypuklić zmiany zachodzące na przestrzeni niemal wieku w kolejnych elementach serii i ich uwarunkowania historyczne, kulturowe  i literackie. Cel ten został zrealizowany, gdyż układ rozdziałów podporząd-kowanych został kolejnym seriom i częściowo zagadnieniom tematycznym. Częściowo, gdyż rozdział czwarty – omawiający odmienne strategie transla-torskie w obrębie serii tłumaczeń Tajfunu – na pierwszy plan wprowadza dominantę znaczeniowo-stylistyczną oraz zagadnienia wpływu interpreta-cji tłumacza na jakość przekład, a tym samym nie odróżnia się tematycznie od rozdziału wcześniejszego (trzeciego) poświęconego zróżnicowaniu styli-stycznemu w Murzynie z załogi „Narcyza”. Tematyczne „proweniencje” wy-kazuje on również z ostatnią częścią analityczną, gdyż porusza także pro-blematykę przekładu nawiązań intertekstualnych. Tym samym szeroko rozumiane kwestie stylistyczne oraz intertekstualność wyznaczają perspek-tywę oraz zakres podjętej tu translatologicznej analizy porównawczej. Do najciekawszych rozdziałów bez wątpienia należy zaliczyć trzeci – omawiający mowę nacechowaną na przykładzie dialektów, gwary marynar-266 Anna MAJKIEWICZ skiej i terminologii morskiej, oraz piąty – poświęcony nawiązaniom intra-  i intertekstualnym. To zagadnienia plasujące się w przestrzeni nieprzekła-dalności, tym samym należące do najciekawszych (i wciąż aktualnych) za-gadnień współczesnej nauki o przekładzie. Przyglądając się decyzjom dwóch tłumaczy Murzyna z załogi „Narcyza”, autorka (w rozdziale trzecim) śledzi „losy” dialektu cockney, szkockiego angielskiego, irlandzkiego angiel-skiego, wreszcie efemerycznej gwary żeglarskiej w polskich przekładach. Stopień transferu terminologii morskiej do kultury polskiej to kolejny pro-blem tłumaczeniowy, który autorka wyróżniła dla omawianej tu serii tłu-maczeń. Szczegółowa analiza kulturowo-językowa daje świadectwo nie-zwyklej erudycji lingwistycznej oraz „naukowej pedantyczności” badaczki. Podjęte tu rozważania nad transferem językowo-kulturowym uzupełnia  (w czwartym rozdziale) opis dominant znaczeniowo-stylistycznych oraz związanych z nimi metafor w trzech polskich przekładach powieści Tajfun. W rozdziale tym powraca również problem przekładu mowy nacechowanej: w centrum zainteresowania znalazła sie stylizacja na żargon pidgin English oraz gwara marynarska. Rozdział piąty poświęcony jest dwóm problemom translatorskim w serii przekładowej Smugi cienia: nawiązaniom wewnątrztek-stowym (powtórzeniom semantycznym wywołującym zamierzone skoja-rzenia) oraz referencjom intertekstualnym – elementom niezwykle ważkim z punktu widzenia współczesnych rozważań nad przekładem. Badaczka, analizując odtworzenie poszczególnych mikrofigur, każdorazowo ustala kontekst ich użycia oraz asocjacyjność, by przeanalizować ich występowa-nie w przekładach. Uzyskana w ten sposób przejrzystość wywodu pozwala lepiej koncentrować uwagę czytelnika na prezentowanych mikrostruktu-rach gwarantujących spójność semantyczną utworu. W dalszej części ba-daczka analizuje stopień zachowania relacji intertekstualnych lub ich zatar-cia w polskich wariantach, przyjmując podział na intertekstualność obliga-toryjną i opcjonalną. Udowadniając znaczeniotwórczy ładunek nawiązań intertekstualnych, badaczka wskazuje na ogromną rolę tłumacza – jako współautora utworu – w ich rekonstrukcji.  Agnieszka Adamowicz-Pośpiech korzysta z teoretycznych modeli wielu badaczy, nie wprowadza własnych kategoryzacji czy klasyfikacji, daleka jest również od proponowania nowych rozwiązań terminologicznych. Monogra-fia Seria w przekładzie niezaprzeczalnie posiada inną wartość – rekonstru-uje konsekwencje przyjętych przez tłumaczy strategii przekładu dla całego procesu odbioru poszczególnych tekstów w kulturze przyjmującej na prze-strzeni stu lat, z uwzględnieniem uwarunkowań kulturowych, historycz-nych i literackich. Analizując kolejne poziomy tekstu, odsłania różnych Con-radów funkcjonujących w kulturze polskiej: Conrada intertekstualnego – utkanego z nawiązań do kultury anglosaskiej, Conrada pełnego humoru,  Conrad w serii… 267 Conrada oddającego głos Innemu przez wprowadzanie mowy nacechowa-nej (dialektów, żargonów itd.). Praca ta przyczynia się również do rozsze-rzenia pola badawczej eksploracji zagadnień serii przekładowej, dlatego może być nieocenioną inspiracją dla młodych badaczy, a także cennym źró-dłem rozwiązań translatorskich dla adeptów sztuki przekładu oraz obo-wiązkową lekturą dla wszystkich zainteresowanych problemem „wielogło-sowości” w przekładzie literackim.  

Conrad w serii

https://open.icm.edu.pl/bitstreams/8c1bcf28-775a-4941-90f7-6ec1c77402a0/download

Conrad w serii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OPEN Repository (ICM)